Тақырып: «Құрылыс жүктері және оларды тасымалдау»

Сұрақтар

1.Құрылыс жүктерінің міндеті және олардың жіктелуі.

2.Құрылыста пайдаланылатын көлік құралдарының түрлері

3.Көтеру-түсіру жұмыстарын пайдаланылатын көліктер

Сипатына және тасымалдану шарттарына қарай құрылыстағы жүктер үш түрге (шартты түрде) бөлінеді:

– сусымалы немесе қаптамасыз тасымалданатын, қорапсыз көтеріп-түсірілетін жүктер;

– әртүрлі қораптарда (ыдыстарда), арнайы құралдармен көтеріп-түсірілетін ұсақ дана жүктер;

– арнайы құралдармен тасымалдауды қажет ететін ірі өлшемді және ұзын құрылыс бөлшектері, құрылымдары және жартылай фабрикаттар.

Аталып өткен жүк түрлерінің ішінде ерекше орын алатыны – ыдыстарда тасымалданатын ұнтақ тәрізді және сұйық материалдар. Бұлар жүктердің екінші тобына жатуы мүмкін немесе арнайы транспорт түрлерімен тасымалданатын үшінші топқа да жатуы мүмкін.

Құрылыстағы тасымал түрлері тік және көлденең, сондай-ақ сыртқы және ішкі болып екіге бөлінеді. Көлденең тасымалмен жүктерді тасыса, тік тасымал түрлерімен жүктерді тиеп-түсіреді, сондай-ақ тік бағытта орын ауыстырады (мысалы, жинақтау үрдісінде). Сыртқы тасымал түрімен жүктерді құрылыс алаңына жеткізеді, ал ішкі тасымалдау объект маңындағы қоймадан материалдар мен жүктерді қолдану орнына тасиды. Сыртқы тасымал ретінде транспорт түрлерінің барлығы да пайдаланылады – теміржол, су арқылы, автомобиль, трактор және әуе тасымалы. Ішкі тасымалда жүктерді тасымалдауға арналған көптеген жүк көтергіш машиналары (крандар, транспортерлер, көтергіш және тиеу механизмдері) қолданылады. Бұл машиналар жүктерді көлденең және тік бағытта, сондай-ақ бір уақытта екі бағытқа да тасымалдай алады.

Тасымалдау құралдарының негізгі сипаттамалары мыналар:

• Жұмыс бөлшегіне (шанақ, вагон) қарамай тасымалдау құралының жүк көтергіштік мүмкіндігін үлкен көлемдегі жүктерді тасымалдауда толықтай пайдалану;

• Массасы шағын жүктерді тасымалдаған кездегі жұмыс жабдығының көлемі, яғни мұндай жүктерді тасымалдағанда олардың массасы жүк көтергіштігі аз тасымал құралының шанағын толықтай алып тұруы қажет. Мәжбүрлі түрде толық жүктемеу жүк сыйымдылық коэффициентімен сипатталады және толықтай толтырылған шанақтағы (вагондағы) жүк массасының тасымал құралының максималды жүк көтергіштігіне қатынасымен анықталады. Бұл коэффициенттің бірге жуықтаған мәні тасымал құралын тиімді пайдалануды көрсетеді. Жеңіл жүктерді тасымалдаған кезде шанақтарды ұзарту арқылы қол жеткізуге болады. Сондай-ақ жүк сыйымдылығы коэффициенті бірден артып кетсе, ол тасымал құралын техникалық пайдалану ережесін бұзған болып саналады, сонымен бірге, техникалық қызмет ету, ағымдағы жөндеу, күрделі жөндеу арасындағы мерзімдерді қысқарту шығындарына әкеліп соқтырады.

Құрылыс жүктерін тасымалдауға арналған транспорт түрлерінің ішінде ең көп тарағандары автомобильді транспорт және белгілі-бір жағдайда трактормен тасымалдау, ал қала құрылысында жүктердің 90 % автотранспортпен тасымалданады. Сондықтан да біз осы тасымал түрлеріне тоқталамыз. Теміржол, әуе, су тасымал түрлері құрылыста пайдаланылмайды, сол себепті біз оларды қарастырмаймыз.

Автомобиль – бұл барлығымызға да таныс көлік түрі. Дегенмен де оның құрылғылары, типі, қолдану аймағы жөнінде айтып өткен артық болмайды.

Қозғалтқыш түріне қарай автомобильдер карбюраторлы, дизельді, газ генераторлы, газ баллонды және электрлі болып бөлінеді. Жүк көтергіштігі 5 т және одан жоғары болатын қазіргі заманғы жүк машиналары тек қана дизельді қозғалтқыштармен шығарылады.

Жұмыс жабдығының түріне және пайдаланылуына қарай автомобильдер жақтаулы, автосамосвалдар, арнайы және тартқыштар болып бөлінеді.

Әрбір автомобиль, сондай-ақ кез-келген құрылыс машинасы қозғалтқыштан (1), трансмиссиядан (2), жүріс бөлігінен (3), басқару тетіктері бар кабинадан (4), жұмыс жабдығы – шанақтан (5) және аталған түйіндердің барлығы жинақталатын рамадан тұрады.

Аударылатын шанақтармен жабдықталған автосамосвалдар сусымалы және қорапталмаған үлкен көлемдегі жүктерді – топырақ, қиыршық тас, керамзит, құрылыс қоқысы, қар, ерітінді және бетон қоспаларын тасымалдауға арналған. Самосвалдардың негізгі сипаттамасы олардың жүк көтергішітігі, шанақ көлемі және түсіру әдісі болып табылады. Самосвалдардың жүк көтергіштігі 2,5 - 40 т және одан жоғары (карьерде пайдаланылатын самосвалдар) болады. Шанақ көлемі – 1,65-15 м³ және одан жоғары. Самосвал шанағы әдетте гидроцилиндр көмегімен, көп жағдайда кері, кейбір жағдайда бір немесе екі бүйірге, егер жүргізуші кабинасы шанақтың артында орналасса алға қарай аударылады. Самосвалдың астынан түсірілетін тіркеме арбалары да болады, олардың астындағы қақпалары ашылып, жүктер содан түсіріледі.

2.1 - сурет. Автомобиль түйіндерінің орналасу сұлбасы

1 –қозғалтқыш, 2–трансмиссия, 3 – жүріс бөлігі,

4 – басқару тетіктері бар кабина, 5 – шанақ

Жақтаулы автомобильдер дана жүктерді және контейнердегі жүктерді (кірпіш, ұсақ қабырға блоктары, әрлеу материалдары, санитарлық-техникалық бұйымдар және т.б.) тасымалдауға арналған. Әртүрлі маркалы жақтаулы автомобильдердің жүк көтергіштігі 1,5 - 12 т; шанақ ұзындығы 2,5-5,8 м; ені – 2-2,5 м; жақтау биіктігі – 0,35-0,9 м аралықтарында болады. Мұндай машиналарға тіркемелерді тіркеу арқылы жүк көтергіштігін арттыруға болады. Бұл әрине машинаның маневрлігін төмендетеді, алайда жақсы жолдарда жүрге болады. Ол үшін автомобиль қозғалтқыштарының қуаты жақсы болуы керек.

Арнайы автомобиль тасымалының түрі – автобетонды араластырғыштар, автоцемент тасымалдағыштар, кірпіш тасымалдағыштар, тақта тасымалдағыштар, бензовоздар, автогудраноторлар және т.б.

Тіркемелер мен жартылай тіркемелерді тартқыштпен тартады. Тіркемелерге салынатын жүктердің түрлері тіркемелерге және тістесу қондырғысына байланысты таңдалады. Тартқыштардың жүк көтергіштігі - 6-12 т, тіркемелерде 1-15 т аралығында болады. Жалпы мақсатта қолданылатын тіркемелер мен жартылай тіркемелер шанақты автомобильдер тасымалдайтын жүктерге де арналған. Олардың жүк көтергіштігі 1-15 т, ұзындығы – 2,9-12,9 м, ені – 1,8- 2,6 м болады. Арнайы мақсатта қолданылатын тіркемелер мен жартылай тіркемелер арнайы жүктерді тасымалдауға арналған. Мысалы, бір осьті тіркемелер ұзын жүктерді, арнайы кондуктормен жабдықталған бір осьті тіркемелер жамылтқы фермаларын, арнайы кассеталармен жабдықталған көп осьті тіркеме-трайлерлер – тақтайларды, цементті цистерналары бар жартылай тіркемелер – цемент тасымалдауға арналған.

Трактормен тасымалдау, көбінесе, жолы жоқ жерлерде, орман арасында сүйреу құралдары ретінде және топырақ тасымалдағыштарды, трайлерлерді, әртүрлі арбаларды тарту үшін пайдаланылады. Тракторлар шынжыр табанды және дөңгелекті болып келеді. Топырақпен үлкен тістесуінің арқасында автомобильдерге қарағанда трактордың тарту күші жоғары болады. Тракторлардың тасымал жылдамдығы да едәуір үлкен. Әсіресе дөңгелекті тракторларда сағатына 40 шақырымға дейін жетеді. Мұндай тракторлар қатты жамылтқысы бар жолдарда тиімді болып табылады. Жасалмаған, уақытша жолдарда жыланбауыр табанды тракторлармен тасмымалдаған жөн. Олардың жылдамдығы сағатына 12 шақырымнан аспайды. Жыланбауыр табанды тракторлардың топыраққа түсіретін қысымы 1 кгс/см², ал дөгелекті тракторларда шамамен 2,5-3,5 кгс/см². Жыланбауыр табанды тракторлардың тарту күші өзінің салмағымен бірдей болады, ал дөңгелекті тракторларда салмағының жартысына тең.

Тракторлар жалпы мақсатты, мелиоративті, карьерлі, аз өлшемді және арнайы болып бөлінеді.

Трактор негізінен тартқыш ретінде қолданылатын болғандықтан, оның ең негізгі техникалық сипаттамасы номиналды тарту күші болып табылады.

2.2 - сурет. Жыланбауыр табанды трактор:

1 – күштік қондырғы, 2 – трансмиссия, 3 – жүріс бөлігі,

4 – машинист кабинасы, 5 – тістесу қондырғысы, 6 – рама.

Кез-келген басқа машина секілді, тракторда күштік қондырғы (1) (ауаны тазалау, салқындату, жылыту жүйелері бар дизель), трансмиссия (2) (ұстасу, беріліс коробкасы және т.б.), жүріс бөлігі (3) (қозғалтқыш – жыланбауыр және аспа), басқару рычагы бар машинист кабинасы (4), жұмыс қобөлшегін ұстасуға арналған ұстасу қондырғысы (5), және осы бөлшектердің барлығы жинақталатын рама болады (6).

Тракторлардың трансмиссиясы әртүрлі болады – механикалық, электрмеханикалық және гидромеханикалық, аспа конструкциясы да әртүрлі болады – кареткасы бар балансирлі, жартылай қатты, майысқақ және басқалары. Барлық қарастырылған тасымал машиналарында кабиналар әртүрлі орналасады – артында, алдында немесе ортасында. Басқа да құрылымдық өзгешеліктер болуы мүмкін.

Дәріс 5.