- •1)Басқару жүйесін енгізу тиімділігі қалай есептеледі?
- •2)Электромагнитті шығын өлшеуіштер.
- •38 Сурет. Электромагниттік шығын өлшеуіш:
- •1)Тұрақты қысым құламасының шығын өлшеуіштері.
- •2)Электромагнитті шығын өлшеуіштер.
- •38 Сурет. Электромагниттік шығын өлшеуіш:
- •3)Түсті пирометрлерінің әрекеттену принциптері.
- •23 Сурет. Түсті пирометрдің блок-сұлбасы.
- •1) Магнитті күшейткіштердің әрекет принципі.
- •8 Сурет. Екі дроссельді және кері байланысы бар магниттік күшейткіштің сұлбасы
- •2) Электромашиналық күшейткіштердің әрекет принципі.
- •6 Сурет. Электронды шамды күшейткіштің сұлбасы мен оның сипаттамасы:
- •3) Сыйымдылықты манометрлер.
- •1) Инфрақызыл сіңіргішті газталдағыштар
- •2) Ультракүлгін сіңіргішті газталдағыштар
- •44 Сурет. Оптика – акустикалық газталдағыштың принципиалды сұлбасы.
- •45 Сурет. Ультракүлгін сіңіргіш газталдағыш сұлбасы.
- •3) Электромашиналық күшейткіштердің әрекет принципі.
- •6 Сурет. Электронды шамды күшейткіштің сұлбасы мен оның сипаттамасы:
- •1)Шығынды өлшеуге арналған аспаптар сыныптамасы.
- •2)Әрбір реттегіштің қандай негізгі элементтері болуы керек?
- •3)Қателік сигналы қалай жасалады?
- •1)Температуралық шкалалар, температураны өлшеуге арналған аспаптардың сыныптамасы.
- •2)Электр кедергілі манометрлер.
- •3)Кеңею термометрлер әрекетінің принциптері.
- •1) Көрсеткіш шынылар мен қалытқылы деңгей өлшеуіштер
- •33 Сурет. Тұйықталған ыдыстар үшін қалытқылы деңгей өлшеуіш.
- •34 Сурет. Уб-п типті буйкалы деңгей өлшеуіштің сұлбасы.
- •2) Ионизациялық манометрлер.
- •3) Пьезоэлектрлік манометрлер.
- •32 Сурет. Пьезоэлектрлік манометр сұлбасы.
- •1)Калориметриялық шығын өлшеуіштер.
- •2)Сұйықтар мен газдар мөлшерінің жылдамдықты және көлемдік санауыштары.
- •3)Электромагнитті шығын өлшеуіштер.
- •38 Сурет. Электромагниттік шығын өлшеуіш:
- •1)Тұрақты қысым құламасының шығын өлшеуіштері
- •2)Кеңею термометрлер әрекетінің принциптері.
- •3)Электромагнитті шығын өлшеуіштер.
- •38 Сурет. Электромагниттік шығын өлшеуіш:
- •1)Пьезоэлектрлік манометрлер.
- •32 Сурет. Пьезоэлектрлік манометр сұлбасы.
- •2)Өлшеуге және өлшеу аспаптарына анықтама беріңіз.
- •3)Кип құрылымдық сұлбасын түсіндіріңіз.
- •41 Билет
- •31 Сурет. Электрлік кедергінің манганиндік манометрі.
- •2. Сандық реттегіштер
- •33 Сурет. Тұйықталған ыдыстар үшін қалытқылы деңгей өлшеуіш.
- •34 Сурет. Уб-п типті буйкалы деңгей өлшеуіштің сұлбасы.
- •42 Билет
- •1.Белсенді кедергілі датчиктердің әрекеттебелсенді кедергілі датчиктердің әрекеттену принцптері
- •3 Сурет. Белсенді кернеу датчиктері және олардың сипаттамалары.
- •2. Сыйымдылықты датчиктер.
- •5 Сурет. Сыйымдылықты датчиктер.
- •3. Электромагниттік шығын өлшеуіштер.
- •38 Сурет. Электромагниттік шығын өлшеуіш:
- •42 Билет
- •1. Импульсті реттегіштердің әрекеттену принципі
- •2. Өлшеуге және өлшеу аспаптарына анықтама беріңіз.
- •44 Сурет. Оптика – акустикалық газталдағыштың принципиалды сұлбасы.
- •43 Билет
- •10 Сурет. Модуляторлардың сұлбасы мен сипаттамалары
- •44 Билет
- •1.Оптикалық пирометрлерінің әрекеттену принциптері
- •1 7 Сурет. Өлшеу жүйесінің құрылымдық сұлбасы.
- •45 Билет
- •18 Сурет. Манометрлік термометрдің принципиалдық сұлбасы.
- •19 Сурет. Кедергі термометрінің конструкциясы:
- •20 Сурет. Кедергілі термометрлі теңестірілген көпірдің сұлбасы
- •1 Қысымның ауыспалы құламасының шығын өлшеуіштері.
- •37 Сурет. Қысым құламасы ауыспалы шығын өлшеуіштер сұлбасы:
- •40 Сурет. Калориметриялық шығын өлшеуіштің принципиалды сұлбасы
- •1 Қысымды өлшеуге арналған сұйықтық аспаптар.
- •25 Сурет. Құбыршалы сұйықтық манометрлер сұлбасы
- •2 Термоэлектрлік термометрлер.
- •3Киип сезімталдығы
- •1Қателік сигнал қалай жасалады.
- •2Индуктивті датчиктер
- •16 Сурет. Электромагниттік реленің құрылғысы (а) және қосу сұлбасы (б).
- •1 Ионизациялық манометрлер
- •2 Реттегіштер сыныптамасы
- •54Билет
- •1 Ультрадыбысты шығын өлшеуіштер
- •3 Күшейткіш сыныптамасы
- •55 Билет
- •1 Магнитті күшейткіштер.
- •7 Сурет. Дроссель сұлбасы (а) және оның сипаттамалары (б).
- •8 Сурет. Екі дроссельді және кері байланысы бар магниттік күшейткіштің сұлбасы
- •9 Сурет. Электромашиналық күшейткіш сұлбасы.
- •56 Билет
- •1 Өлшеу бірлігі. Қысымды өлшеуші аспаптар сыныптамасы.
- •2 Шығынды өлшеуге арналған аспаптар сыныптамасы.
- •3Фотоколориметриялық газталдағыштар.
- •46 Сурет. Фотометрдің өлшеуші сұлбасы.
- •57 Билет
- •1 Жылулық газталдағыштар.
- •43 Сурет. Термокондуктометриялық газталдағыштар сұлбасы.
- •2 Фотоколориметриялық газталдағыштар.
- •46 Сурет. Фотометрдің өлшеуші сұлбасы.
- •38 Сурет. Электромагниттік шығын өлшеуіш:
- •3 Электромагниттік шығын өлшеуіштер.
- •58 Билет
- •1 Өлшеуге анықтама
- •3 Реттегіш
- •59 Билет
- •1 Адаптивтік реттеуіш принципі
- •1 Сурет. Реттеудің автоматтық жүйесінің функционалды сұлбасы.
- •2 Реле.
- •3 Электромагниттік шығын өлшеуіштер.
- •38 Сурет. Электромагниттік шығын өлшеуіш:
- •16 Сурет. Электромагниттік реленің құрылғысы (а) және қосу сұлбасы (б).
6 Сурет. Электронды шамды күшейткіштің сұлбасы мен оның сипаттамасы:
а – күшейткіш сұлбасы; б – сипаттамасы.
БИЛЕТ 35
1)Шығынды өлшеуге арналған аспаптар сыныптамасы.
Шығынды өлшеуге арналған аспаптар сыныптамасы.
Технологиялық процестерді басқару үшін қосалқы материалдардың, отынның, бастапқы және алынатын өнімдердің шығыны мен санының дәл есептелуі қажетті.
Шығын деп уақыт бірлігінде белгілі бір қима арқылы өтетін заттың көлемі немесе массасы аталады. Яғни осыған сәйкес, көлемдік Q және массалық G шығындар болады, олар өзара заттың тығыздығы арқылы байланысты с (кг/м3). Сұйық шығынының көлемдік бірлігінен массалығына өту үшін оның температурасын ескеру қажет, өйткені:
сt = с20 /[1 -в(20-t)] (61)
мұндағы с20—20 °С кезіндегі сұйық тығыздығы; в — сұйықтың көлемдік кеңеюінің температуралық коэффициенті, 1/°С; t — сұйық температурасы, °С.
СИ жүйесінде көлемдік шығынның негізгі бірлігі м3/с, ал массалықта — кг/с. Техникалық өлшеулер кезінде көбінесе м3/сағ және кг/сағ бірліктері қолданылады.
Зат шығынын өлшеуге арналған аспап шығын өлшеуші деп, ал зат саны — мөлшер санаушы деп аталады. Өлшеудің қабылданған әдісіне тәуелді келесідей шығын өлшеуіштер болады: қысымның ауыспалы құламасы; жылдамды (арынды); қысымның тұрақты құламасы; электромагнитті (индукциялық); ультрадыбысты. Мөлшер санаушылар жылдамдықты, көлемді және ротациялық болып бөлінеді
2)Әрбір реттегіштің қандай негізгі элементтері болуы керек?
Объектіні басқаруға берілетін міндеттің орындалуын қамтамасыз ететін барлық техникалық құралдардың жиынтығы басқарушы құрылғы деп аталады. Басқару процесін зерттеу кезінде басқарушы құрылғы мен басқару объектісінің біріккен жұмысын қарастыруға тура келеді, өйткені олар өзара байланысты және белгілі бір түрде бір-біріне әсер етеді. Басқару объектісі басқарушы құрылғымен қосыла отырып басқару жүйесін құрайды. Егер жүйелер элементтерінің жоғарыда аталған функциялары адамның тікелей қатысуынсыз орындалатын болса, онда басқару жүйесі автоматты деп аталады. Егер автоматты басқарудың қарапайым түрі қарастырылған жағдайда, яғни берілген деңгейде объектінің шығыс шамасының кейбір мәндерін ұстау қажет болғанда, басқарушы құрылғы автоматты реттегіш деп аталады. Реттелетін объект пен автоматты реттегіштен тұратын басқару жүйесі реттеудің автоматты жүйесі (РАЖ) атауға ие.
3)Қателік сигналы қалай жасалады?
Қателік сигналы ары қарай қолдануға ыңғайсыз нысанда алынуы мүмкін. Мысалы, күшейтілуі үлкен қиындықтармен байланысты тұрақты токтің кернеуін өзгерту түірінде. Сондықтан тұрақты токті ауыспалы токке түрлендірген дұрыс. Үздіксіз сигналды импульстіге және керісінше түрлендіру мәселесі өте жиі туындайды. Одан өзге, салыстыру элементтерінен алынатын қателіктер сигналының қуаты реттеу жүйесінің келесі элементтерінің жұмысы үшін жеткіліксіз болады. Осының бәрі қосымша УПЭ (ТКЭ-түрлендіргіш күшейткіш элементтерді) қолдану қажеттігін шарттайды.
Күшейтуші элемент, немесе күшейткіш, оған түсетін энергияны шығатын сигналға түрлендіруші болып табылады. Дегенмен, бұл түрлену кіретін қуаттың қатты жоғарылауымен жүзеге асады. Көптеген жағдайларда, күшейткіш ретінде шығатын сигналы кіретінмен физикалық табиғаты бір құрылғыны қабылдайды. Дегенмен, автоматты жүйелерде кеңінен қолданылатын гидравликалық және пневматикалық күшейткіштер сигналдар энергиясы түріндегі қосымша түрлендіргішпен сипатталады.
Атқарушы элементтер (ИЭ) АЭ объектіге реттеуші әсер U ету үшін қызмет атқарады. Атқарушы элемент көп жағдайда сервоқозғалтқыш немесе сервомотор деп те аталады.
Жоғарыда қарастырылған элементтер объектімен біріге отырып реттеуші әсердің өтуіне арналған тұйықталған тізбекті түзеді. Дегенмен, көп жағдайларда мұндай қосылыстар реттеудің автоматты жүйесіндегі жұмыстың талап етілетін көрсеткішін алуды қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан жүйенің жалпы сұлбасына, өтпелі процестерді түзету үшін қызмет атқаратын бірқатар қосымша элементтер енгізіледі. Түзетуші элементтер (КЭ) ТЭ, реттеу заңының сәйкес өзгерісін тудыра отырып, реттеудің автоматты жүйесіне қосымша әсер жасай алады. Өте жиі, түзетуші элементтер (КЭ) ТЭ, жүйенің бір немесе бірнеше элементтерін қамтитын қосалқы кері байланыстар көмегімен түзіледі.
Элементтердің олардың функциялары бойынша немесе олардың конструктивтік ерекшеліктері бойынша бөлінуі реттеудің автоматты жүйесінің тұрақтылығы мен дәлдігін талдау кезінде қажетті деректерді алуды қамтамасыздандыра алмайды. Бұл жағдайда элементтердің шығатын және кіретін шамалар арасындағы байланыс түрі бойынша бөлінуі тиімді. Осы тұрғыдан реттеудің автоматты жүйесін қарастыру, әртүрлі функцияны атқаратын және әртүрлі конструкцияда болатын түрлі элементтер, элементтің кіретін және шығатын шамалырының арасындағы байланыстарды орнықтыратын бір операторда бола алатынын көрсетеді. Сондықтан жүйенің барлық элементтерін, оны зерттеу барысында, белгілі бір типтік буындармен алмастырылады. Олар өзара, буын операторының түрін анықтайтын статикалық және динамикалық сипаттамалармен ерекшелінеді. Бұл кезде кіретін шаманың түрленуінің қарапайым операцияларын орындайтын, бірқатар типтік элементарлық буындар алынады.
Әншейінде, жүйенің барлық буындары бағытталған әрекетті қасиетке ие деп есептеледі, яғни әсерді тек бір бағытта кірістен шығысқа береді. Демек, буынның кіретін шамасы оның шығатын шамасына тәуелді болмайды. Осының арқасында буындар сипаттамалары оны жеке қарастырған кездеде, оны жүйеге енгізген кездеде өзгермейді.
Буындардың сыныпталуын статикалық және динамикалық сипаттамаларына тәуелді орындау қабылданған. Буынның статикалық сипаттамасы, қалыптасқан режим кезінде буынның шығатын шамасының х2 кіретін шамасына х1 тәуелділігін көрсетеді. Осыған байланысты, буынның статикалық сипаттамасын алу үшін оның кірісіне кіретін шама х1 –дің белгілі бір х11, х12, х13 және т. б. мәндерін беру қажет және өтпелі процесс аяқталғаннан соң әрбір рет шығатын шама х2-нің қалыптасқан х21 х22 х23 және т. б. мәндерін тіркеу қажет. Алынған деректер бойынша, буынның статикалық сипаттамасы болып табылатын х2 = f(х1) тәуелділігі тұрғыдылады.
Статикалық сипаттамаларының түріне тәуелді буындар сызықты және сызықсыз болып бөлінеді. Сызықты буындар үшін статикалық сипаттама түзу сызықпен көсетіле алады, оның теңдеуі келесі түрде жазылады:
х2 = х20 + k х1 (2)
мұндағы х20 – х1 = 0 кезіндегі х2 мәні, ол координатталар бастауын таңдаумен анықталады; k – сипаттама еңкіштігін анықтаушы буынды күшейту коэффициенті.
Егер буынның статикалық сипаттамасы сызықсыз тәуелділікпен х2 = f(х1) көрсетілсе, онда буын сызықсыз деп аталады. Сызықсыз буындардың сипаттамалары әрқалай түрде бола алады (2 сурет, а және б).
Жүйелердің көптеген элементтері сызықсыз статикалық сипаттамада болады. Бірақ сызықсыз жүйелердегі процестерді талдау қиын болғандықтан, кәдімгі жағдайда кіретін және шығатын шамалардың өзгеру аймағын шектей отырып, буындардың сызықсыз сипаттамаларын мүмкіндігінше линеаризациялауға (сызықтандыруға, желілендіруге) тырысады. Мысалы, х1 және х2 үшін қалыптасқан мәндерді алсақ х12 және х22 сәйкес (2 а сурет) және осы мәндерден тек аз өзгерістер Дх1 тудырсақ, онда қисықтың х2 = f(х1) бөлімі осы интарвалда күшейту коэффициенті k = Дх2 / Дх1 түзу сызықты аймақпен ауыстырыла алады. Күшейту коэффициенті (буынның берілу коэффициенті) жүйенің статикалық күйін сипаттаушы негізгі параметрлердің бірі болып табылады.
БИЛЕТ 36