Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Қазақстан Биоресурстары ЛОЛА БН РУЯБЗАААААААА.docx
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
221 Кб
Скачать
☆

3. Жаңғақты жеміс дақылдары

Бадам немесе түкті өрік

(Миндаль – АMYGDALUS)

Шабдалыға ұқсас бұта немесе ағаш, шөлге, аптап ыстыққа төзімді. Жемісі ірі, сүйектің сырты түкті қабықпен қапталған. Бадамды негізінен оның дәні үшін өсіреді. Себебі онда 35 – 67 % - ке дейін өте дәмді, хош иісті май болады. Бадам майы, тағы оның дәні тағам өнеркәсібінде, медицинада және парфюмерияда өте кең қолданылады. Төмен сортты майы сабын қайнату үшін жұмсайды.

Орман жаңғағы (Corylus)

Орман жаңғағы – қайың тұқымдасына жататын бұта. Еуропаның орман белдеуінде, Азияда және Солтүстік Америкада өсетін 20-ға тарта түрі бар. Қазақстанда Жайық өзенінің жағалауларында өсетін бір ғана түрі – кәдімгі орман жаңғағы (С. avellana) бар. Биіктігі 2 – 5 м, кейде 8 м-дей болады. Жапырақтары үлкен сопақша немесе домалақ, шеті тілімденген. Тұқымынан, шыбығынан, тамыр атпалары және сұлама бұтақтары арқылы көбейеді. Наурыз – сәуір айларында гүлдеп, тамыз-қыркүйекте жеміс береді. Бір бұтадан 8 кг-ға дейін жаңғақ алынады. Жаңғақ құрамында 60 – 70% май болады.

4. Субтропикті жеміс дақылдары

(ЦИТРУСОВЫЕ — CITRUS)

Цитрустар жайлы айтпасақ шолуымыз толық болмас еді. Ең көп тараған цитрустарға апельсин, мандарин, грейпфрут және ли­мон жатады. Бұлардың барлығына ортақ қасиет — жемістері шырынды болып, өздері жылу сүйгіш келеді. Кіші-гірім ағаш немесе бұта түрінде өседі. Субтропикада өскен өсімдіктердің жемісі өте сапалы да мол болады.

5.Тропикті жемісті дақылдар

Банан (Musa)

Банан — көп жылдық шөптесін өсімдік. Банан ағаш дақылдарына ұқсас аласа сидамды, биіктігі 1,5 — 8 м-ге дейін, жапырақтары өте үлкен — ұзындығы 1,5 — 3 м, ені 0,6 — 1 м. Гүлі дара және қос жынысты, жемісі — қабығы қалың жидек. Тропиктік және субтропиктік Африкада, Азия және Австралияда бананның 60 — 70 түрі бар.

Ананас (лат. Ananas)

Ананас — субтропиктік және тропиктік өңірлерде өседі. Піскен ананасты 8—9 градус температурада 10—12 күнге дейін сақтауға болады. Температура 7 градустан төмен болса ананас жемістері қарайып,су татып кетеді, ал 10 градустан жоғары болған жағдайда жеміс тез пісіп кетеді де, дәмі, түсі бұзылады. Ананастың құрамында қант, органикалық қышқылдар, күл пектин және хош иісті заттар, сондай-ақ С витаминнің 20 мг проценті, каротин (А провитамині), Ві және Вг витаминдері бар.

6. Жидекті дақылдар

ТАҢҚУРАЙ ЖӘНЕ ҚАРА БҮЛДІРГЕН

(МАЛИНА И ЕЖЕВИКА — RUBUS)

Таңқурай да өте кең тараған, бағалы бұтасын өсімдік. Оның жемісінде 5—10% қант, 1—2% органикалық қышқылдар, 14%-ке дейін май және көптеген минералды заттар болады. Таңқурайдың жемісі, жапырағы және тамыры әртүрлі ауруларға қарсы шипалық қасиеттерге толы. Оларды әсіресе суық тигенде, асқазан мен ішек және тері ауруларына қарсы пайдаланады.

15.Топырақ профиліндегі микроорганизмдердің бөлінуі және олардың биологиялық айналымдағы маңызы.

Топырақ түзілуі құбылысына алғашқы бо

лып қатысқан бактериялар мен балдырлар. Олардың өлуінің нәтижесінде тау жыныстары органикалық заттармен байытылып кейін борпылдақ, ұнтақталған, қопыстылған үгілу қабатында топырақ түзілу процесстің негізі қаланды және басқа ағзалардың өсіп дамуына жағдай жасалады. (Мүктер, қырықбуындар, плауындар, қырық жапырақтектестер). Қазір топырақ жүйесінде жоғары сатыдағы өсімдіктерге жататын ашық жабық тұқымды өсімдік тобының пайда болу нәтижесінде топырақ түзілу құбылысы әрі қарай дамып жатыр.

Топырақ профиліне мекендейтін микроорганизмдердің саналуан түрлері бар және олар әр түрлі систематикалық топтарға жіктелген. Негізгі өкілдеріне бактериялар, актиномецеттер, саңырауқұлақтар және микроскопиялық балдырлар жатады. Аталғандардың арғы тегі өсімдік тектес ағзалар болғандықтан бұлар қарапайым өсімдіктер тобына жатқызылған. Бұл топқа тән ерекшеліктері – ағзалардың құрылысы өте қарапайым және түтікті ұлпасы жоқ. Кейбір ағзалар фотосинтез арқылы тіршілік етеді. (балдырлар, жасыл балдырлар), ал басым көпшлігі сапрофиттер ретінде білінеді – яғни суда араласқан органикалық қосындылармен немесе паразиттік жолмен қоректенеді. Тіршілік үшін оттегі қажет ететін бактерияларды аэробты деп атайды. Олар органикалық заттарды түгелдей тотықтырып минералды тұздарға айналдырады. Ауаны қажет етпейтін бактериялар – анаэробтыларға жатады. Олар қанттар мен көмірсуларды жартылай ыдыратып түрлі қышқылдарды өндіреді және ашытқы ретінде қызмет жасайды. (Сүт қышқылы, сірке қышқылы, спирт қышқылы бактериялар)

Автотрофты бактериялар көбінесе тек миниралдық қосындылармен қанағаттанады және өзіне қажетті көміртекті газдан ассимиляциялауға қабілеті бар. Олардың әр түрі өзіне тән қатаң тотықсыздану процесін атқарады:

Нитрификациялаушы бактериялар – амонитұздарын азот қышқылына тотықтырады.

Күкірті бактериялар - күкіртті сутекті күкірт қышқылына айналдырады.

Темір бактериялар – темір молекулаларды тотықтырады минералдық және органикалық заттармен қоректене білетін автотрофтарды – миксотроптар деп атайды.

Топырақтағы микроарганизмдердің арасында вируспен фагтар ерекше орын алады. Вирустар өсімдіктер және жануарлармен паразиттік ара қатынаста болады, ал фагтар бұл қатынасты микроорганиздерде білдіреді.

Осыдан 100 жыл бұрын топырақ құрамында қарапайым жануарлардың болу мүмкіндігі үлкен күмән тудыратын. Бірақ А.Л.Бродский, В.Ф.Николюк және кейбір шетел ғалымдарының ізденістері микроскопиялық жануарлардың үнемі топырақ ортасында кездесетіндігін дәледеді. Олардың ролі туралы екі қарма-қарсы пікір бар.

Қарапайымдылар – топырақтағы микроорганизмдерге жағымсыз ықпал етеді.

В.Ф.Николюк бойынша керісінше, амебалардың қатысуымен барлық микробиологиялық процесстер жылдамдатылады, азыққа пайдаланған ескі бактериялардың орнына жас белсенді бактериялар келеді, және күрделі қосындылар қарапайым сіңімді формаларға айналады.

Топырақтағы қарапайым жәндіктердің барлығы бір клеткалы ағзалар көлемі 2-4 мк (майда) ірілері (50-150 мк) Амебадан басқалардың дене тұрқы созылмалы қабықшамен қапталған. Жалғанаяқтардың, талшықтылардың, кірпікшелердің көмегімен қозғалады. Жынысты және жыныссыз әдіспен көбейеді.

Қарапайымдылырдың негізгі өкілдері:

Тамыр аяқтылар (rizapoda) – амебалар. Жасушалары қабықшасыз. Протоплазманың жалған өсінділердің көмегімен қоректенеді және қозғалады. Кейбір амебалар бақалшақты құрастырады – батпақтарда кездеседі. (талшықты амеба, кәдімгі амеба, сәулелі күнқұлақ, бақалшақты амеба)

Талшықты жәндіктер (mastigophora немесе plagilaza) бір, екі немесе бірнеше талшықтардың жәрдемімен қозғалады. Олар дененің алдыңғы жағында орналасқан өсімдіктекті түрлері де бар – хламидаманада, жасыл эвглена – олар балдырлар тобына жатады. Жануар текті талшықтылардың басым бөлігі паразиттік жолмен сапрофит ретінде тіршілік етуге бейімділген. Хромотофор (бояғыш зат) болмайды. Жыныссыз көбейеді. Топырақта Bodo, Cercomonos сияқты екі талшықты түрлері кездеседі. Өкілдері: түншырақ, лямблия, трипанасома, бодо, лишмания.

Кірпікшелілер немесе инфузориялар (Infusoria немесе Ciliata).

Алғашқыда түнба суда табылған бір клеткалы жәндіктер денесін крпікшелер қаптайды. Ауыздың ойпаты және жұтқыншақ арқылы, кірпікшелердің көмегімен азықты жұтады. Жынысты, жыныссыз жолымен көбейеді. Өкілдері: кірпікшелі кебізше, күреукелі кірпікше, морже, балантидии, опалина, сувойка т.б.

Қарапайымдардан басқа топырақта көптеген омыртқасыз ірі жәндіктердің түрлері мекендейді – жауын құрттар, бунақ денілілер және олардың лишинкалары, кенелер, молюскалар, нематоптар. Бұлар керагин, хитин, клетчатка сияқты тұрақты қалдықтарды ыдыратып оларға қарапайымдардың әсер етуін жеңілдетеді.

16.Ботаникалық ресурстанудың қалыптасу этаптарын жазыңыз. Қазақстан флорасында 6 мыңнан астам жоғары сатыдағы өсімдіктер түрлері бар. Олардың ішінде пайдалы өсімдіктер өте мол.Адамзаттың даму тарихы қоршаған әлемді танып-білумен және табиғи ресурстарды шаруашылықта пайдалануға ендірумен тығыз байланысты.Адамдар өзінің күнделікті шаруашылығында өсімдіктер әлемі байлығын ерте заманнан бері пайдаланады. Адамдар өздерінің дамуының алғашқы кезеңдерінен бастап өздерін қоршаған өсімдіктерді сипаттап, олардың пайдалы жақтарына көңіл аударған. Бұл мәліметтер бірте-бірте бір жүйеге келтіріліп, практикалық тұрғыдан ерекшеліктеріне байланысты топтастырыла бастады. Сондықтан өсімдіктер туралы ғылымда ботаникалық мәліметтермен қатар, өсімдіктердің практикалық маңызы туралы да мәліметтер жинала басталды. Кейіннен пайдалы өсімдіктер туралы ғылыми тұрғыдан маңызды еңбектер жазыла бастады. Ботаниканың бұл саласы алғашқыда шаруашылық немесе экономикалық ботаника деп аталды. Тек XX ғасырдың бірінші жартысында КСРО-ның атақты ботаниктері М.М. Ильин, А. Федоров және Н.В. Павлов ботаникалық ресурстану ғылымына ғылым саласы ретінде ғылыми теоретикалық дәлелдеме берді. Осы жылдары, яғни 1948 жылы ғылымның осы сатасында алғашқы іргелі еңбектер, мысалы «Методика полевого исследования растении» деген өте құнды еңбек жарияланды.Қазақстан Республикасында академик Н.Б. Павловтың классикалық еңбектерінің нәтижесінде ботаниканың жоғарыда аталған саласында Қазақстан алғашқы ғылыми орталықтардың біріне айналды. Қазақстанда ботаниканың бұл саласының қарқынды дамуына биология ғылымдарының докторы В.Т. Михайлованың бастамасы бойынша 1965 жылы Қазақстан Ғылым академиясының қарамағындағы Ботаника институтының құрамында арнайы «Өсімдіктер ресурстары» бөлімінің ашылуы үлкен әсер етті. Академиктер Н.В. Павлов, Б.А. Быков және проф. В.П. Михайлованың еңбектері нәтижесінде Қазақстанда күшті ботаник-ресурстанушылар мектебі құрылды. XX ғасырдың соңғы жылдарында ол мектептің танылған жетекшісі биология ғылымдарының докторы Қазақстан Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, проф. М.Қ. Кукенов болды.Профессор М.Қ. Кукенов пайдалы өсімдіктерді зерттеу нәтижелерін жариялады және оның жазған «Ботаническое ресурсоведение Казахстана» деген оқулығы (1999) Қазақстандағы ботаника ғылымының дамуындағы маңызды жетістік деп атауға болады. Өсімдіктерді және олардан алынған өнімдерді практикалық пайдалануға қатысты ботаниканың бөлігі XX ғасырдың басында «Шаруашылық ботаника» деп атала бастады. Шаруашылық немесе экономикалық ботаника алғашқы кездері өсімдіктер шикізатын пайдаланудың әртүрлі әдістері және формалары туралы мәліметтер жинаумен шектелді.