- •1.Этика пәнінің адам зерттейтің ғылымдардың жүйесінде алатын орнын анықтаңыз
- •2.Нормативті этика, мораль психологиясы ұғымдарының мағынасын ашыңы
- •3.Әлеумет адамның іс-әрекетін дамытатын болмыстың кеңістігі ретінде сараптама беріңіз
- •4.«Жетістік» ұғым философия-этикалық категория ретінде сипаттама беріңіз
- •5.Моральдық бостандық және өнегелік жауапкершілік деген ұғымдардың түсінігін ашып беріңіз
- •6.Өз мамандығыңыздың этикалық өлшемдерін анықтап беріңіз
- •7.Адамның рухани дамуындағы базалық детерминанттарын және заңдылықтарын, негізгі принциптері мен тетіктерін айқындап беріңіз
- •8.Адамның жетістікке жету не сәтсіздіктен қашу мотивациясын айқындап беріңіз
- •9.Адамның жеке тұлғалық құндылықтарының маңызын ашып беріңіз
- •10.Дәстүрлі этиканың ерекшеліктері және оның мәдениеттер интеграциясындағы трансформациясына сараптама жасаңыз
- •11.Қарым-қатынасқа жетістікке жетудің негізі ретінде сараптама жасаңыз
- •12.Қарым-қатынасты өзараәрекеттестік механизмі ретінде түсіндіріп беріңіз
- •13.Қажеттілік және мотив, мотивация түсініктерінің өзара байланыста дәлелдеңіз
- •14Жетістік және позитивті ойлаудың артықшылығы туралы түсіндіріңіз
- •15.Жұмысын жоғалтқан адамдардың стрестік жағдайын талдап көрсетіңіз
- •16.Прагматизм және консьюмеризм дәуіріндегі рухани құндылықтарды сақтау мәселесіне өз пікіріңізді көрсетіңіз
- •17.Кәсіби этиканың инфрақұрылымын сипаттап беріңіз
- •18.Басшының іс-әрекетіне тән жалпы этикалық нормаларға сипаттама беріңіз
- •20.Кәсіби қызмет саласында ұлттық-мәдени құндылықтардын ықпалын көрсеті
- •21.Жастар субмәдениеттеріне этикалық сараптама беріңіз
- •22.Жастар арасында акккультурация және әлеуметтену мәселесін анықтаңыз
- •23.Қазақстандағы іскерлік мәдениетінің ерекшеліктерін ашыңыз (тарихи және заманауи)
- •25.Тұлға қалыптасуындағы заманауи адамгершілік мәселесін анықтаңыз
- •26.Қарым-қатынасқа тұлғаны қабылдау (перцептивті жағы) құралы ретінде сипаттама беріңіз
- •27.Мотивацияны тұлғаның жетістікке жету механизмі ретінде түсіндіріңіз
- •28.Жетістікке жету мотивациясын айқындаңыз
- •29.Эмоцияны басқару тренингін бағалаңыз
- •30.Жетістік теориясы бойынша әдебиттерге аналитикалық шолу жасаңыз
- •31.Коммуникативті қарым-қатынасқа әсер беретін факторларды сипаттаңыз
- •32.Басқарушылық этиканың негізгі принциптерін ашып сипаттама беріңіз
- •33.Басшының өнегелік қасиеттері мен принциптерін ашыңыз
- •34.Имидж және беделге әлеуметте жетістік көрсеткіші ретінде негіздеме беріңіз
- •35.Заманауи этикет талаптарын тізіп олардың қажеттілігін анықтаңыз
- •36.Заманауи этика мәселелерін табыңыз аңыз енинг семинар ұйымдастырыңыз
- •38.Тұлғаның этикалық ұстанымдарына бұқаралық ақпарат құрылымдарының ықпалын айқындаңыз
- •39.Ғылым мен білім саласының этикалық өлшемдерін ашыңыз
- •40.Өз кәсіби салаңызда жетістікке жеткен тұлғаға сипаттама беріңіз
- •41.Жетістілік және көшбасшылық түсініктеріне толық анықтама беріңіз
- •42.Жетістікті тұлғалары тарихын (бейне, тарихтар, өмірбаян- тұсаукесер) бағалаңыз
- •43.Өздігінен дамуды, кәсіби және тұлғалық жетістікті жобалаңыз
- •44.Тұлғаның даму үлгілерін құрастырыңыз
- •45.Көшбасшылық стратегиялары мен басқару стилдерінің арақатынасын пайымдаңыз
- •46.Жетістікті қызметті басқару негіздері концепцияларын салыстырыңыз
- •47.Тұлғаның әлеуметтік өрлеуінің негізгі механизмдеріне сипаттама беріңіз
- •48.Жеке жетістікке жету бойынша тренингтік сабақ әзірлеу немесе психологиялық ертегі құрастырыңыз
- •49.Психологиялық релаксация техникасы стрестің негативті салдарының алдын алу әдісі ретінде әсерін түсіндіріңіз
- •50.Тұлғаның үйлесімді дамуына арналған денсаулық сақтаушы технологияларына талдаңыз
- •51.Тұлғаның әлеуметтік өрлеуіне кәсіби мотивацияның әсерін айқындаңыз
- •53.Университеттің жоғарғы санатты мамандарды дайындау миссиясын жүзеге асырудағы шараларына мысалдар келтіріңіз
- •54.Қарым-қатынастағы эмоциялық конфликт және оның шешілу жолдарына өз пікіріңізді білдіріңіз
- •55.Қарым-қатынас техникалары және оларды пайдалану жолдарын көрсетіңіз
- •56.Жетістікке жету жолында кездесетін тұлғалық қиындықтар туралы баяндаңыз
- •57.Көшбасшы имиджіне сипаттама беріңіз
- •58.«Жетістіктің адам өмірінде алатын орны» тақырыбына эссе жазыңыз
- •59.Әртүрлі жас кезеңдеріндегі жетістік ерекшеліктері туралы баяндаңыз
- •60.Қарым-қатынастағы эмоциялық конфликт және оның шешілу жолдарына өз пікіріңізді білдіріңіз
11.Қарым-қатынасқа жетістікке жетудің негізі ретінде сараптама жасаңыз
Жетістік дегеніміз – рухани әрі дене қуатының бір мақсатқа бағыттау және сол мақсатқа жету. Қандай да бір істі тындырымды әрі тыңғылықты істеу де – жетістік. Ойдағыдай істелген іс, жоспарланғандай атқарылған жұмыс, мұрат етілгендей орындалған арман – жетісстіктің нақ өзі. Сондықтан жетістік – адам бақытының қайнар көзі. Бұл көзді қаншалықты аршыған адам өмірде соншалықты бақыт табады. Бақыт бұлағы адамға өз ләззатын берген сайын кісі бойындағы шаттық сезім де арнасынан аса түседі. Демек, адамның шаттықа оранып, құмарлана өмірден ләззат алатын, қуанышқа бөленіп, рақаттана шат-шадыман болатын бақытқа жету бірі – жетістік.
ЖЕТІСТІККЕ ЖЕТУ ЖОЛЫНДАҒЫ ҰСТАНЫМДАР
Алдыңа мақсат қою
Сені жетістік күтіп тұрғанына үміттену
Іске дайын болу
Адымыңды анық басу
Алға ұмтылу
Қорықпау, күмәнданбау
Көңіліңді тоқ ұстау
Жаңашыл болу
Басқалармен кеңесу
Тәуелсіз болу
Біртұтасты бөлшектеу
Жетістіктеріңнің қайдан келуің ұмытпау
Тартыспен түскен, бейнетпен келген жақсылық – шын мәнінде қымбат табыс.М. ӘУЕЗОВ
Жетістіктің тоқсан пайызы – тер, он пайызы – шабыт.ЭДИСОН
ЖЕТІСТІККЕ ЖЕТУ ҮШІН
Өз потенциалынды біл
Өзіңе шектеу қойма
Өзіңді мойындат
Сезіміңді сыйла
Әдетке айналдыр
Құндылықтарынды таны
Жетістікке жетудің екі жолы бар: өз ақылыңды пайдалану және басқалардың
ақылынан пайдалану.Ле БРУЙЕР
Алға мақсат қойғанда:
Мақсатыңның пайдасын біл
Нені не үшін қалайтыныңды біл
Ақылың мен ерік-жігеріңді мақсатыңа жұмса
Ісіңді қадағала және басқар
Көп ізден
Ақыл мен жүректің шешімін айт
Сақ бол
Төзімділік таныт
Өзгеріске бейімдел
Сапаға мән бер
Ісіңнің нәтижесін талда
12.Қарым-қатынасты өзараәрекеттестік механизмі ретінде түсіндіріп беріңіз
Адамды адамның қабылдауы мен түсінуінің механизмдеріне: идентификация, эмпатия, рефлексия, аттракция, атрибуцияны жатқызуға болады Идентификация, қазақша «теңестіру», «ұқсастыру» ұғымдарына жақын, яғни өзіңді басқа адаммен теңестіру, өзіңді сол адамның орнына қою. Идентификацияда басқа адамның құндылықтар нормасы, мінез-құлқы, талғамдары мен дағдылары игеріледі. Әсіресе, жеткіншектік кезеңде оның мәні зор. Көптеген зерттеулерде идентификацияның оған жақын ұғым эмпатиямен тығыз байланысты екені анықталған.
Идентификация дегеніміз – бұл басқа адамды сол субьектінің өзінің ерекшеліктеріне саналы немесе санасыз ұқсастыру арқылы түсіну тәсілі.
Қарым-қатынас жағдайында адамдар өзін сол адамның орнына қою әрекеті негізінде басқа адамның ішкі қалпы, ой ниеті, мотивтері мен сезімдері туралы болжамдар жасайды.
Эмпатияны басқа адамды сезіну, оның тебіреністеріне бой ұсына білу деп анықтауға болады, оның эмоциялық жағы басым, егер идентификацияда басқаның «проблемасы» «ойланылса», эмпатияда «сезініледі». Екеуінде де басқаның орнына қоя білу көрінеді, бірақ бастапқысында өзін партнермен теңестіру механизмі, ал соңғысында басқамен теңестіру қажет емес, өз пікірі болуы мүмкін, дегенмен басқаның проблемасын сезіну іске асырылады.
Эмпатия – басқаның қуаныш-сүйініштерін дұрыс сезіне білу қасиеті. Қарым-қатынас жасаудағы эмпатияның болуы психолог, педагог, әлеуметтік қызметкердің кәсіби маңызды қасиеттерінің бірі.
Осы екі жағдайда да, арадағы қарым-қатынастың іске асырылуы, үшінші жағдайдағы партнердің «мені» түсінуіне байланысты. Басқаша айтқанда, бір-бірін түсіну рефлекия құбылысымен күрделенеді. Әлеуметтік психологияда рефлексия – қарым-қатынасқа түсушінің басқа адам оны қалай қабылдайтынын түсінуі. Ол басқаша қабылдау мен түсінуі ғана емес, басқа «мені» қалай түсінетінін білу, ерекше бір-бірін бейнелеу, яғни «мен» басқаларға қалай көрінемін.
Қарым-қатынас субьектісіне басқа адамды дерексіз жағынан ғана түсіну маңызды емес, сонымен қатар онымен қарым-қатынасқа түскен индивидтің оның өзін қалай қабылдап, түсініп тұрғаны да маңызды. Субьектінің қарым-қатынас серіктесінің оны қалай қабылдайтынын түсіну рефлексия деп аталады. Рефлексия басқа адамды қабылдау құрамына жатады. Сонымен, адамды адамның қабылдауын екі еселенген айналы бейнеленуге ұқсастыруға болады. Адам басқа адамды бейнелегенде, өзін де сол басқаның қабылдау айнасында бейнелейді. Қарым-қатынас процестерінде идентификация мен рефлексия бірігіп әрекет етеді. Егер де әрбір адам басқа адамдар туралы ғылыми негізделген толық хабарлармен қамтамасыз етілген болса, онда ол олармен өзара әрекет ету жолын қатесіз құрастырған болар еді. Алайда күнделікті өмірде субьект нақты хабармен қамтамасыз етілмеген болғандықтан басқаларға олардың әрекеті мен қылықтарының себептерін есептеуге мәжбүр болады.
Рефлексияны әлеуметтік психологияда зерттегендер: Дж. Холмс,
Г. Гибш пен М. Форберг, негізінен диадалық (екі адамдық) әрекеттесу тұрғысынан қарастырады. Топтың рефлексиялық құрылымын зерттегенде диадалық әрекеттесумен қатар, топтың ортақ әрекеті және соған байланысты жеке адамаралық қатынастарда пайда болатын рефлексияларда күрделене түседі.
Гибш пен Форбергтің ұсынған диадалық рефлексиясы схема түрінде былай көрсетіледі:
Екі партнер бар: А және Б. Олардың арасында қарым-қатынас бар: А Б және Б. А. Онымен бірге А мен Б-ның өздері туралы түсініктері бар А-А', Б-Б' және басқа туралы түсінігі бар: А-да Б туралы Б'', Б-да А туралы А''. Коммуникативтік процестегі әрекеттесу мына түрде іске асырылады: А, А' тұрғысынан Б''-ге қарап сөйлейді, Б, Б' тұрғысынан А''-ға жауап қатады. Нақты жағдайда осы айтылғандардың қаншалықты жақын екендігін зерттеу қажет, себебі А-да, Б-да обьективті шындықпен сәйкес келмейтін А'; Б'; А'', Б'' бар екендігін білмейді. Қарым-қатынастың аса табысты болуы А-А' - А'' Б-Б'-Б'' арасындағы алшақтық неғұрлым аз болуымен байланысты екендігі түсінікті.
Мысал ретінде лектордың аудиториямен байланысын қарастыруға (А) болады (Б). Егер де лектор (А) өзі туралы, тыңдаушылар (Б''), әсіресе өзін тыңдаушылар қалай қабылдайтыны туралы (А'') дұрыс түсінікте болмаса, онда лектордың аудиториямен өзар түсіністігі болмайды, демек өзара әрекеттесуі де іске асырылмайды. Өзін-өзі дұрыс түсіну, басқаны дұрыс түсіне білуге үйрету - өте күрделі процесс, оған баулудың бір әдісі – перцептивті біліктілікті жетілдіретін әлеуметтік-психологиялық тренингтің түрі.
Қабылданатын адамға деген эмоциялық көзқарастардың пайда болу механизмдерін анықтаумен байланысты зерттеу аймағы – аттракция деп аталады. Аттракциның қазақша мағынасы – тартымдылық дегенге жақын. Аттракция, бір жағынан, қабылдаушы үшін басқа адамның тартымдылығының қалыптасу процесі, екіншіден, осы процесс өнімі, яғни көзқарастардың біршама сапасы. Қарым-қатынастың перцептивті жағын зерттегенде осыны есте тұтқан жөн, себебі, бір жағынан, адамдар арасында бір-бірін ұнатушылық, достқ сезімдері немесе, керісінше, жақтырмау сезімдерінің қалыптасуы, екіншіден, бұл құбылыстың қарым-қатынастағы маңызы қандай деген мәселелер туындайды.
Аттракцияны бір адамның екінші адамға деген әлеуметтік бағдары және сол жағдайда эмоциялық компоненті басым деп қарастыруға болады.
Аттракцияның түрлі деңгешйлері анықталған: ұнатушылық, достық, сүйіспеншілік. Кеңестік әлеуметтік психологияда аттракция көп зерттелінбеген. Қазіргі кезде топтық іс-әрекетте аттракцияны зерттеу қолға алына бастады.
Әлеуметтік психологияның ерекше саласы – каузалды атрибуция деп аталады. Зерттеушілер Г. Келли, Э. Джонс, К. Дэвис, Д. Кенноуз, Р. Нисбет, Л. Стрикленд. Атрибуцияның аудармасы, телу, есептеу дегенге келеді. Латын тілінен аударғанда «causa» - себеп, яғни каузалды атрибуцияны – себепті телу деп түсінуге болады. Каузалды атрибуция адамдар туралы алынған мәлімет жеткіліксіз болғанда, оның мүмкін әрекеттері мен қасиеттерін тауып, сол обьектіге телу жағдайы. Г. Келли атрибуцияның үш түрін қарастырады: жеке тұлғалық атрибуция, обьектілік атрибуция және жағдайлық атрибуция. Бақылаушы көбіне жеке тұлғалық атрибуцияны пайдаланады (әрекет себептері сол әрекетті жасаушыға телінеді), ал қатысушы көбінесе жағдайлық атрибуцияны (әрекет себептері жағдайларға телінеді). Мұндай жағдайлар, әсіресе табысқа жету мен сәтсіздік себептерін телігенде айқын көрінеді.
Әлеуметтік психологияға енгізген Ф. Хайдердің идеясы бойынша, адамдар негізінде былай ойлайды: «жаман адамға жаман қасиеттер тән», «жақсыға – жақсы қасиеттер», яғни «жаман» адамдарға әрқашан жаман істер телінеді, ал «жақсыларға» - жақсы істер телінеді.
Сонымен қатар каузалды атрибуция теориясында «жаман» адамға теріс істер телінгенімен, қабылдаушы өзін тек оң әрекеттер жасаушы деп бағалауы да қарастырылады. Көптеген эксперименттердің нәтижелері адам қабылдауында маңызды рол атқаратын бағдар (установка) мәселесіне келіп тіреледі, әсіресе, оның маңызы таныс емес адам туралы алғашқы ой қалыптасуында ерекше екенімен анықталады.
Майрон Ротбарт пен Памела Биллер (1977) өз экспериментінде суретте көрсетілген адамның бет әлпетінің көрінісіне баға беруді өтінген. Бір топ адамдарға – суреттегі адам туралы, гестапо бастығы, концентрация лагеріндегі жан түршіктірер медициналық экспериментке кінәлі деп айтқан. Ол адамдар, суретіне қарап, оны қатыгез адам деп бағалаған. (Бет әлпетінде кекесінді жымию бар емес пе?). басқа адамдарға астыртын: сол суреттегі адам туралы – нацистерге қарсы күресетін қозғалыс жетекшісі деген, ал олар суреттегі адамды ақ ниетті, мейірімді адам сипаттаған. (Суретке қараңыз: көздері қандай қамқор және ол күлімсіреп тұр емес пе?)
Осы сияқты құбылыс А.А. Бодалевтің эксперименттерінде (1982) де анықталған. Бір адамның суреті студенттердің екі тобына көрсетілген. Бір топтағы студенттерге ол адам – қылмыскер, ал екінші топтағыларға сол адам туралы – көрнекті ғалым деп айтылған. Бірінші жағдайда студенттер: суреттегі адамның тереңде орналасқан көздері құпия қаһарын, алға қарай шыққан иегі қылмыстың түбіне шейін жететінін көрсетеді, т.с.с. сипаттамалар берген. Екінші топтағылар сол тереңде орналасқан көздер терең ойлы адамды, ал алға кеткен иегі – білім жолында кездесетін қиындықтарды жеңуге қажетті күш-жігері, т.с.с. деп бағаланған.
Мұндай зерттеулер тұлғааралық қатынаста қандай сипаттамалар маңызды, қандай жағдайда қалай көрінеді деген сияқты сұрақтарға жауап беруге тырысады.
Тұлғааралық қатынастарда адамдардың бір-бірін қабылдауында тағы да зерттеу саласы болып табылатын түрлі «эффектілерді» де есепке алу қажет. Үш түрлі «эффектілер» көбірек зерттелген: ореол эффектісі (ореол – құрмет, даңқ), жаңа мен алғашқылық эффектісі және стереотип эффектісі (таптаурын). (2 схемада).
«Құрмет эффектісінде» қабылдаушыға алдын-ала қабылданатын адам туралы арнаулы бағдар беріледі, белгілі қасиеттер телінеді: ол адам туралы алынған мәлімет алдын-ала жасалынған бейненің үстіне салынады. Бұрын жасалынған бейне «құрмет» рөлін атқарып, нақты қасиеттерді көріп, дұрыс қабылдауға кедергі жасайды.
Бұл эффектімен «жаңа» және «алғашқы» эффектілері тығыз байланысты. Бұл екеуі де адам туралы берілетін мәліметтің ретімен байланысты. Бір экспериментте студенттердің төрт түрлі тобына таныс емес адамды көрсеткен. 1-топқа бұл адам – экстраверт, 2-ге – интраверт, 3-топқа алдымен экстраверт, кейіннен интраверт, 4-топқа керісінше деп айтылған. Барлық төрт топқа бейтаныс адамды алдын-ала айтылған тұлғалық қасиеттері терминдерімен сипаттап беру ұсынылған. Алғашқы екі топтағылар қиындықсыз сипаттаса, үшінші және төртінші топтағы сипаттамалар тікелей мәлімет ретіне байланысты болған, яғни алдымен айтылған мәлімет басым болған. Осындай эффект «алғашқы» эффект деп аталынады. Ал керісінше, таныс адамды сипаттауда «жаңалық» эффектісі басым, бұл жерде кейін айтылған мәлімет, яғни жаңалау мәлімет маңыздырақ екені анықталған.
