55. Салыстырмалылық теориясы. Уақыт деген не және жүйеде оның орны неге байланысты
XX ғ. физикасының қол жеткен табыстары кеңістік пен уақыт жайлы концепцияны одан әрі дамыта, тереңцете түсті. Соңдай табыстың ең бір ірісі салыстырмалылық теориясының жасалуы болды. Бүл жаңалық кеңістік пен уақыт жайлы философиялық үғымды әрі тереңдете, орі нақтылай түсті. А.Эйнштейн 1905 жылы ашқан арнаулы салыстырмалылық теориясы физикалық шындық дүниеде есептеудің бір системасынан екіншісіне откенде кеңістік пен уақыттың аралық молшері озгеретінін дәлелдеді. Физикадағы есептеу системасы — сағатпен және сызғышпен жабдықталған шындықтың физикалық лабораториясы, яғни физикалық денеле дің кеңістік пен уақытгың сипаттамаларын олшеуге көмектес етін аспаптармен жабдықталған шындық дүние лабораториясы деуге болады. есептеу системасы қозгалысының салыстырмалы жылдамдыгы артқан кезде кеңістік аралыгы қысқарады, ал уақыт узара туседі.
Уақыт — өлшемдер жүйесінің оқиғаларды реттеу, олардың ұзақтығын және араларындағы интервалдарын сипаттауда, және нәрселердің қозғалысын сипаттауда пайдаланатын маңызды мүшесі. Уақыт мифология, философия және ғылымның әр салада пайдалану үшін қарама-қайшылысыз сипаттау, зерттеу нысаны болып, талай-талай ұлы ғалымдарды өмірге әкелген.
Мәселен, қайсы бір уақиғаны анық сипаттау үшін ол болған жерді ғана анықтау жеткіліксіз. Сондай-ақ уақига болған уақытты да анықтау қажет. Салыстырмалылық теориясы жасалғанға дейін кеңістік- уақыттық зерттеудің ақиқаттығына сенімді болу үшін есептеудің бір системасынан екіншісіне өткен кезде кеңістік үзақтығын және уақыттың аралық үзақтығын міндетті түрде болек-болек қарастыру қажет деп есептелетін. Салыстырмалылық теориясы бүл қағиданы жалпылады. Арнаулы салыстырмалылық теориясыньщ идеяларын А.Эйнштейн 1916 жылыжасаған жалпы салыстырмалылық теориясы ілгері дамытып, нақтылай түсті. Бүл теорияда кеңістік-уақыт геометриясы тартылыс сипатымен анықталатыны ашып корсетілді, ал тартылыс орісінің озі тартылатын массалардың өзара орналасуына байланысты. Тартылушы үлкен массаларға жақын жерде кеңістік қисаятыны, ал уақыттың барысы баяулайтыны анықталды.
1904 жылы X. Лоренц қозғалыстағы дене өзінің қозғалыс бағыты бойынша қысқаратындығын және әртүрлі жүйелерде байқалатын уақыт аралықтары өлшенетінін айтты. Бірақ, келесі жылы А.Эйнштейн Лоренц қайта қүруларындағы байқалатын уақытты нақты уақыт ретінде қарастырды.
E = m \cdot c^2
Салыстырмалылық теориясы кеңістіктің ауырлық күшінің әсерінен майысатындығын және уақыт барысының күшті гравитациялық өрістерде баяулайтынын анықтады.
56. Эйнштейннің гравитациялық өріс теориясы. Жалпы салыстырмалылық теориясы
1916 жылы Эйнштейн өзінің салыстырмалықтың жалпы теориясын жасап шығарып, физикалық ұғымдарда- бұл жолы гравитациялық өзара әсер туралы- тағы бір төңкеріс жасады. Бұл теорияның бастамасы 1907 жылы Эйнштейн эквиваленттілік принципін тұжырымдаған кезде «салынған» еді. Ньютондық бүкіләлемдік тартылыс заңындағы масса ұғымының мағынасы басқа- бұл тартылушы масса немесе гравитациядық масса. Гравитациялық өрістердің көрсетілген қасиеті гравитациялық өрістегі денелер қозғалысы мен қайсыбір сыртқы өрісте орналаспаған , бірақ есептеудің инерциялық емес жүйесі көзқарасынан қарастылатын денелер қозғалысының арасындағы маңызды ұқсастықты анықтауға мүмкіндік береді.
Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар.Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды.
Салыстырмалылық теориясы. Бұл теорияның ең алғашқы бастамасы салыстырмалылық принципі болып табылады.ХХ ғасырдың басында салыстырмалық принципі оптика мен физикада және физикалық басқа салаларына қатысты екендігі белгілі болды. Салыстырмалық принципі өзінің мәнін кеңейтіп, мынадай анықтамаға ие болды: оқшауланған материалдық жүйеде кез-келген процесс бірдей жүреді, және ол жүйе бір қалыпты түзу сызықты қозғалыс жағдайында болуы керек. Немесе физиканың заңдары барлық инертті жүйелерде бірдей формаға ие.
Бір инертті жүйеден келесіге ауысу Лоренц қайта өзгертулері арқылы жүзеге асырылады. Бірақ жарық жылдамдығы тұрақтылығы туралы мәліметтер қайтадан жаңа түсініктерді қажет ететін мәселелерге әкеліп тіреді. 1904 жылы Х. Лоренц қозғалыстағы дене өзінің қозғалыс бағыты Салыстырмалылық теориясында екі заң – зат массасының және энергиясының сақталуы заңдары бірігіп, энергия және зат массасының сақталуы деген бір заңға айналды.
Салыстырмалылық теориясы бастамасы салыстырмалылық принципінде негізделеді. Ұғымды 1906 жылы Макс Планк енгізген. XX ғасырдың басында салыстырмалық принципі оптика менфизикаға және физикалық басқа салаларына қатысты екендігі белгілі болды. Салыстырмалық принципі өзінің мэнін кеңейтіп, мынадай анықтамаға ие болды: оқшауланған материалдық жүйеде кез-келген процесс бірдей жүреді, және ол жүйе бір қалыпты түзу сызықты қозғалыс жағдайында болуы керек.