6. Барацьба насельніцтва заходніх зямель Русі з крыжацкай агрэсіяй і мангола-татарскай пагрозай

У ІХ-ХІ стст. пад уплывам каталіцкай царквы ў краінах Заходняй Еўропы ўтварыліся шматлікія агрэсіўныя воінскія арганізацыі, якія аб'ядноўвалі службовае рыцарства, прагнае да зямлі і багацця. Афіцыйна гэтыя рыцарскія ордэны змагаліся за «вызваленне труны божай», супраць мусульман і язычнікаў.

У 1201г. каталіцкія манахі пабудавалі ў вусці Дзвіны сваю хрысціянскую місію і гандлевую факторыю, на што атрымалі дазвол ад полацкага князя. Гэтая факторыя атрымала назву Рыгі. Але ўжо ў 1202г. немцы ператварылі Рыгу ў вайсковую крэпасць і арганізавалі тут орден мечаносцаў. У 1240г. і 1242г. шведы і немцы паспрабавалі захапіць горад Ноўгарад. Момант быў зручны, таму што рускія княствы цярпелі паражэнне ў барацьбе з мангола-татарамі і не маглі нічым дапамагчы Ноўгараду. На дапамогу суседзям прыйшлі палачане, якія ўмелі змагацца з немцамі. Аб'яднаныя сілы Ноўгарада і Полацка разграмілі шведаў у 1240г. на р.Няве. У 1242г. крыжакі былі разгромлены ў знакамітай бітве на Чудскім возеры. Такім чынам, барацьба ўсходніх славян сўпраць крыжацкай агрэсіі ў першай палове XІІІ ст. была паспяховай.

Аднак найбольшая пагроза для славян сыходзіла з Усхода, ад мангола-татар. У пачатку XІІ ст. у Манголіі ўтварылася моцная дзяжава, палітычная сістэма якой была заснавана на войску. У гэтай сістэме кожны мангол быў найперш воінам. Такая сістэма была найлепш прыстасавана да вайны, яна мела значныя перавагі ў арганізацыі ўлады і войска перад іншымі дзяржавамі. Гэта забяспечыла манголам хуткую перамогу над дзяржавамі Сярэдняй Азіі і Закаўказзя.

У 1237г. пачалося мангольскае нашэсце на Русь. 100-тысячная армія хана Батыя па-асобку разграміла рускія княствы, якія не здолелі аб'яднацца для сумеснай барацьбы. У 1240г. мангола-татары разграмілі Кіеў. 3 гэтага моманту ўсе землі былой старажытнарускай дзяржавы, акрамя Полацка, трапілі над мангольскае рабства.

Адзіным фарпостам свободы і незалежнасці ўсходніх славян з'яўлялася тэрыторыя Беларусі. Татара-манголы паспрабавалі захапіць і гэтыя землі, яны спалілі Гомель, Мазыр і Тураў, знішчылі Брэст, але, па звестках беларускіх летапісаў, былі разгромлены ў 40-50-х гадах XІІІ ст. князем Міндоўгам, а ў 60-80-х гадах XІІІ ст. іншымі князямі Вялікага княства Літоўскага.

7. Культура Беларусі ў 9-13ст.

Культура беларускіх зямель у 9 — першай палавіне 13 стст. была непарыўна звязана з тагачаснай культурай іншых усходнеславянскіх зямель.Важкі адбітак ў культурным жыцці Заходняй Русі, як і ўсёй Русі наогул, пакінула прыняцце хрысціянства. Хрысціянства нарадзілася у Палесціне у часы Рымскай Імперыі у асяроддзі беднага яўрэйскага насельніцтва.988г –хрышчэнне Русі.(ішло зверху уніз князь-дружына-горад-вёска).Прыняцце хрысціянства дапамагло развіццю культуры, пісьменства, архітэктуры, летапісання, літаратуры. 992г учрэждзенне Полацкай епархіі. У 12 ст узніклі каля Полацка манастыры: Барыса-глебскі, 2 манастыра аснавала Ефрасіння Полацкая. Па сутнасці да канца 14 ст у вёсцы засталіся моцнымі паганскія традыцыі.

З IX на беларускія землі стала пранікаць хрысціянства. У 992 князь Ізяслаў заснаваў у Полацку епархію – царкоўную акругу. Гэта паспрыяла распаўсюджанню на тэрыторыі Беларусі пісьменнасці. Першым датаваным надпісам на ўсей тэрыторыі Усходняй Еўропы з’яўляецця надпіс на пячатцы полацкага княства Ізяслава кірылічнымі літарамі (яе склалі балгарскія асветнікі браты Кірыла і Мефодзія у 863). У XII хрысціянская культура і пісьменнасць ахапіла амаль усе слаі тагачаснага грамадства. Пісьмом пачалі карыстацца усе людзі. Сваіх вышынь кніжная культура дасягнула у творчасці Ефрасіні Полацкай, Кірыла Тураўскага, Аўрамія Смаленскага. Найбольш знакамітым сярод іх быў Кірыла Тураўскі, якога празвалі Златавусам. Добра ведаючы шматлікія мовы і чытаючы кнігі ў арыгинале. Рэлігійна-асветніцкай дзейнасцю займалася Ефрасіння Полацкая. Яна арганізавала перапіску кніг, заснавала школу, манастыры. Ужо ў канцы IX у Полацку была пабудавана першая царква ў імя Багародзіцы. У сярэдзіне XI пабудавалі вялікі храм – Сафійскі сабор. Ён меў сем купалоў, быў аздоблены фрэскамі. У XII у Полацку ўжо налічвалася 10 храмаў, тры царквы было ў Гродна. У 1161 па заказе Ефрасінні Полацкай майстар Лазар Богша зрабіў шасціканцовы крыж. Ен быў пакрыты залатымі і срэбнымі пласцінамі.

У 9-12 ст на Беларусі прэабладала драўлянае дойлідства