Словообразовательный аффикс (-ı, -I, -u, -ü)m

Данный аффикс является очень продуктивным в турецком языке. С помощью него образуются отглагольные существительные, обозначающие название действия, процесса, и существительные с конкретным значением.

Bilmek - bil + im - знание, наука Vermek - ver + im - производительность Duymak - duy + um - ощущение, восприятие Durmak - dur + um - положение, ситуация Çizmek - çiz + im - рисунок Yazmak - yaz + ım - написание, правописание Doğ - um - рождение Almak - al + ım - купля Yıkmak - yık + ım - катастрофа Giymek - giy + im - одежда Takmak - tak + ım - набор, костюм Öğretmek - öğret + im - образование Ölmek - öl + üm - смерть Yapmak - yap + ım - создание Kurmak - kur + um - общество Basmak - bas + ım - печатание Batmak - bat + ım - закат Akmak - ak + ım - течение

12 Урок тема: Что вы любите делать? Siz ne yapmayı seviyorsunuz?

Упражнение 12.6. Прочитайте текст и ответьте на вопросы.

Çok sosyal bir insan

Deniz çok sosyal bir kişi. Bütün zamanlarını arkadaşlarıyla beraber geçerir. Partiler gider. Sinema ve tiyatroya gider.

Aynı zamanda bütün sporları sever. Basketbol, tenis ve voleybol oynar. O çok sportiftir.

Deniz genellikle evde kalmaz. Sık sık dışarı çıkar. Kitap okumayı sevmez. Televizyon seyretmekten hoşlanmaz. Ve asla müzik dinlenmez. O çok aktif.

Gördüğünüz gibi Deniz çok sosyal bir kişi.

Ya siz nasıl bir kişisiniz? Sosyal misiniz? Sakin misiniz? Vaktinizi nasıl geçirirsiniz?

Упражнение 12.7. Ответьте на вопросы.

1. Hangi çeşit filmleri seversiniz?

2. Hangi çeşit kitapları seversiniz?

3. Hangi çeşit yemeklerden hoşlanırsınız?

4. Hangi sporları yaparsınız?

5. Hangi çeşit müzikleri dinlersiniz?

6. Hangi televizyon programlarını seyredersiniz? Hangi arabalara sahip olmak istersiniz?

7. Hangi dili güzel konuşursunuz?

8. Hangi dersi daha çok seversiniz?

9. Hangi arkadaşınızı daha çok seversiniz? B)

1. Haftada kaç kez banyo yaparsınız?

2. Her sabah süt içer misiniz?

3. Günde kaç defa yemek yersiniz?

4. Her hafta tiyatroya gider misiniz?

5. Her akşam televizyon seyreder misiniz?

6. Her sene tatile gider misiniz?

7. Günde kaç kez eve telefon edersiniz?

8. Her gün okula gider misiniz?

9. Her zaman ders çalışır mısınız?

Bay ve Bayan Ertürk

Bay ve Bayan Ertürk New York’ta yaşarlar. Onlar çok az İngilizce konuşurlar. Genellikle Türkçe konuşurlar.

Onlar Türkçe gazete okurlar. Türkçe radyo programlarını dinlerler. Evlerinin yakındaki Türk dükkanından alış - veriş yaparlar. Hergün Türk arkadaşlarını ziyaret ederler. Çünkü onlar öz kültürlerini unutmak istemezler.

Fakat Bay ve Bayan Ertürk’ ün oğlu az Türkçe bilir. O genellikle İngilizce konuşur. Amerikan radyo programlarını dinler. Amerikan süpermarketlerinden alış - veriş yapar. Amerikalılar’la arkadaşlık yapar. Onlarla gezer. Onlarla konuşur. Onlarla dost olur.

Bay ve Bayan Ertürk’ ün oğlu sadece Bay ve Bayan Ertürk’le Türkçe konuşur. Ertürkler, çok üzgünler. Çünkü oğulları çok az Türkçe biliyor. Kültürünü unutuyor.

Словообразовательный аффикс -la + n, -le + n

Словообразовательный аффикс -la + n, -le + n образует глаголы от имен существительных и прилагательных:

Merak - lan - mak - беспокоиться Duygu - lan - mak - прочувствоваться Şüphe - len - mek - сомневаться Yaş - lan - mak - стареть Öfke - len - mek - гневаться, сердиться Heyecan - lan - mak - волноваться Toz - lan - mak - покрываться пылью Hava - lan - mak - взлетать, подниматься в воздух Akıl - lan - mak - умнеть Ev - len - mek - жениться, выходить замуж Hasta - lan - mak - заболеть Borç - lan - mak - задолжать

Если рассматриваемый глагол образован от глагола на -la-, -le-, то, присоединяя -n-, глагол получает страдательное или возвратное значение:

Hazırlamak - hazır-lan-mak - готовить - готовиться Başlamak - baş-lan-mak - начинать - начинаться Etkilemek - etki-len-mek - влиять - испытывать влияние Kilitlemek - kilit-len-mek - запирать - запираться Süslemek - süs-len-mek - украшать, наряжать - украшаться, наряжаться

Урок 13

Словарь урока

akıl - ум akıllı - умный artmak - увеличиваться, возрастать borç - долг borç almak - брать в долг borç vermek - давать в долг boya - краска dağıtmak - раздавать demek говорить (употр. в косвенной речи) deprem - землетрясение ekmek - хлеб evlenmek - жениться, выходить замуж fiyat - цена halk - народ ihtiyar - старый

kaçırmak - похищать, угонять, упускать kar - снег kaybolmak - потеряться konu - тема mesele - вопрос, проблема saniye - секунда saray - дворец taburcu olmak - выписываться из больницы tehlikeli - опасно, опасный top - мяч yorumlamak - комментировать yorumlatmak - побуд. от комментировать,    заставить прокомментировать zayıf - худой zayıflamak - худеть

Прошедшее субъективное (неочевидное) время (-mış)

Прошедшее субъективное (неочевидное) время называет и выражает

1) недостоверные факты прошлого, которым сам говорящий свидетелем не был, которые он услышал, узнал от кого-то, т.е. передает с чужих слов

Babam dedi ki, dün Ahmet’i görmüş. - Отец сказал, что видел вчера Ахмета. Turistler şehri çok beğenmiş. - Туристам понравился город.

2) факты, сделанные на основе позднейшего умозаключения

Meğer ki kardeşim köpekten çok korkmuş. - Оказывается, мой брат очень испугался собаки.

3) предположение, суждение или даже уверенность говорящего в чем-либо, что может быть очевидно или видно внешне

Bak! Kar yağmış! - Смотри! Выпал снег!

Gözleri kırmızı olmuş. О çok ağlamış. - Ее глаза стали красными. Она много плакала.

4) События, действия, которые сам говорящий считает неважными или несущественными для него.

Прошедшее субъективное (неочевидное) время образуется путем присоединения к основе глагола аффикса -mış (-miş, -muş, -müş) и личных аффиксов.

Almak Ben almışım Sen almışsın O almış Biz almışız Siz almışsınız Onlar almışlar

gelmek gelmişim gelmişsin gelmiş gelmişiz gelmişsiniz gelmişler

konuşmak konuşmuşum konuşmuşsun konuşmuş konuşmuşuz konuşmuşsunuz konuşmuşlar

görmek görmüşüm görmüşsün görmüş görmüşüz görmüşsünüz görmüşler

Babam araba almış. - Отец купил машину.

Отрицательная и вопросительная формы

В образовании отрицательной и вопросительной форм нет никаких особенностей

Ben almamışım Sen almamışsın O almamış Biz almamışız Siz almamışsınız Onlar almamışlar

gelmemişim gelmemişsin gelmemiş gelmemişiz gelmemişsiniz gelmemişler

Öğrenciler, öğretmeni görmemişler. - Студенты не видели преподавателя.

Ben almış mıyım? Sen almış mısın? O almış mı? Biz almış mıyız? Siz almış mısınız? Onlar almışlar mı?

gelmiş miyim? gelmiş misin? gelmiş mi? gelmiş miyiz? gelmiş misiniz? gelmişler mi?

konuşmuş muyum? musun? konuşmuş mu? konuşmuş muyuz? konuşmuş musunuz? konuşmuşlar mı?

görmüş müy üm? görmüş müsün? görmüş mü? görmüş müyüz? gönmüş müsünüz? görmüşler mi?

1. Maç başlamış mı? - Матч начался? 2. Ahmet, Kemal ile konuşmuş mu? - Ахмет с Кемалем говорили?

Упражнение 13.1. Прочитайте текст.

Bir rüya

Bir varmış, bir yokmuş. Eski zamanlarda bir padişah varmış. Bu padişahın büyük bir sarayı varmış. Sarayda çok akıllı bir çocuk varmış. Bu çocuk, bir gün rüyasında padişahın halkına ekmek dağıtığını görmüş. Çocuk bu rüyasını padişaha anlatmış. Padişah bu rüyayı yorumlatmış. Yorumcu, padişaha halk seni çok seviyor, demiş. Padişah rüyayı gören çocuğu çok sevmiş ve ona hediyeler vermiş.

padişahın halkına ekmek dağıtığını görmüş - увидел, как падишах раздает хлеб своему народу yorumlatmak - заставить прокомментировать rüyayı gören çocuğu - ребенка, увидевшего сон

Упражнение 13.2. Напишите предложения в утвердительной форме прошедшего субъективного (неочевидного) времени.

1. Amerika’da deprem ol

2. Depremde 212 kişi öl

3. Deprem 7 saniye sür

4. Dün İstanbul’a kar yağ

5. Ayşe dün annesine mektup yaz

6. Sen dün derse geç kal

7. Siz ihtiyar bir kadına yardım et

8. Öğretmenimiz dün hastalan

9. Siz dün pikniğe git

10. Onlar piknikte top oyna

11. Onlar dün akşam sinemaya git

12. Sen Ali’ye borç ver

13. Emine sorunun cevabını bil

14. Öğretmen çok zor bir soru sor

15. O yalan söyle

16. Veli çok zaıfla

17. Ben dün çok yorul

18. Öğrenciler matematik imtihanından zayıf al

Упражнение 13.3. Напишите предложения, используя глаголы, данные в скобках, в утвердительной форме прошедшего субъективного (неочевидного) времени.

1. Ahmet’in kalemi  (kaybolmak)

2. Evimizin önündeki erikler çiçek   (açmak)

3. Çocuklar denize   (gitmek)

4. Ankara yakınlarında tehlikeli bir kaza   (olmak)

5. Sıcaktan yemekler   (bozulmak)

6. Hırsız 21 numaralı eve   (girmek)

Упражнение 13.4. Напишите предложения, используя глаголы, данные в скобках, в отрицательной форме прошедшего субъективного (неочевидного) времени.

1. Ömer dün okula   (gitmek)

2. Ali babasına telefon   (açmak)

3. Sen geçen hafta pikniğe   (gitmek)

4. Balıklar daha   (ölmek)

5. Doğru   (söylemek)

6. Siz bu konuyu   (anlamak)

7. Ben matematikten kötü not   (almak)

8. Biz meseleyi   (anlamak)

9. Orhan çok   (konuşmak)

10. Onlar dün durakta çok   (beklemek)

11. Sen Mustafa’ya hediye   (almak)

12. Dün misafirler   (gelmek)

13. Sen dün derste öğretmenini   (dinlemek)

14. Ahmet benim doğum günümü   (unutmak)

Упражнение 13.5. Напишите предложения в отрицательной форме прошедшего субъективного (неочевидного) времени.

1. Öğrenciler konuyu anlamış.

2. Zeynep Hanım akşam yemeği hazırlamış.

3. Kalemin boyası bitmiş.

4. Mehmet otobüsü kaçırmış.

5. Basketbolcular salona girmiş.

6. Çoçuk kediden korkmuş.

Упражнение 13.6. Задайте вопрос, используя глаголы, данные в скобках, в форме прошедшего субъективного (неочевидного) времени.

1. Fatih İngilizce  ? (öğrenmek)

2. Çoçuk  ? (uyumak)

3. Öğretmen kitapları  ? (getirmek)

4. Arzu sınıfı  ? (geçmek)

5. Ekmek fiyatları  ? (artmak)

6. Selda dün çok  ? (üşümek)

7. Öğrenciler sorunun cevabını  ? (bilmek)

8. Malatya’ya yağmur  ? (yağmak)

9. Annen akşam yemeğini  ? (hazırlamak)

Упражнение 13.7. Задайте вопрос в форме прошедшего субъективного (неочевидного) времени.

1. Tren saat 8:00 gelmemiş.

2. Sinemaya çok insan gitmiş.

3. Öğrenciler voleybol oynamaya gitmişler.

4. Levent ödevlerini yapmış.

5. Leyla ile Kerem evlenmiş.

Упражнение 13.8. Составьте предложения.

1. dağcılar / kalmış / dağda

2. arkadaşım / hastahaneden / olmuş / taburcu

3. gelmemiş / Ayşe / okula bugün

4. içmiş mi / çocuk / sütünü

5. öğrenciler / gelmemiş / sınıfa

Упражнение 13.9. Переведите на турецкий язык.

Üç arkadaş

Üç arkadaş New York’ta elli katlı bir otelin en üst katında bir oda kiralamışlar. Bütün gece şehirde eğlenmişler, gecenin geç bir saatinde otele dönmüşler. Otelin o gece asansörleri bozukmuş. Müşteriler alt katlardaki salonlarda yatmışlar. Otelci bu üç arkadaşa da salonda yer ayırmış. Onlar bu habere çok üzülmüşler.

Biz merdivenlerden çıkarız demişler. Paltolarını, ağırlıklarını vestiyerde bırakmışlar ve merdivenlerden çıkmaya başlamışlar. Yol uzun sürmüş. Üç arkadaş sıra ile hikaye anlatmaya başlamışlar. Yirmi beşinci katı geçmişler. Fakat her üçünün de takatı kesilmiş. Gülünç hikayeler de bitmiş. Kırk beşinci katta artık nefealeri kesilmiş. Nerdeyse orada yatacaklarmış. Kırk sekizinci katta birisinin aklına gülünç bir fıkra gelmiş. Fıkra sahibi anlatmaya başlamış.

«Arkadaşlar size şimdi çok gülünç bir fıkra anlatıyorum. Güler misiniz? Ağlar mısınız? Orasına karışamam. Odanın anahtarı, vestiyerde, paltomun cebinde kaldı.»

kiralamak - арендовать eğlenmek - развлекаться asansör - лифт bozuk - сломанный müşteri - клиент üzülmek - расстроиться merdivenlerden çıkmaya başlamak - начать подниматься по лестнице bırakmak - оставлять sürmek - идти, длиться hikaye anlatmaya başlamak - начать рассказывать истории geçmek - проходить, миновать gülünç - смешной takati kesilmiş - кончились силы aklın (-m, -n, -sı, -mız, -nız)a gelmek - приходить на ум fıkra - анекдот karışmak - вмешиваться vestiyer - гардероб cep - карман

Определение времени в часах и минутах

- Affedersiniz saatiniz var mı? - Evet, var. - Saat kaç? - Saat onu on geçiyor. - Teşekkür ederim. - Bir şey değil.

На вопрос Saat kaç? - «Сколько времени?» может быть дано несколько ответов.

1) Если часы показывают ровное время (например, 9:00), то говорится Saat dokuz. - Девять часов.

2) Если часы показывают половину какого-либо часа, то мы называем начавшийся час, а затем используем слово buçuk «половина»:

11:30 — On bir buçuk

3) Если минутная стрелка еще не достигла цифры 6 на часах, то время которое показывает часовая стрелка (т.е. начавшийся час) ставится в винительном падеже, затем называется число минут и используется глагол geçmek «проходить, миновать» в форме настоящего времени geçiyor:

12:10 - Saat on ikiyi on geçiyor - Десять минут первого 8:20 - Saat sekizi yirmi geçiyor - Двадцать минут девятого

Для обозначения четверти используется слово çeyrek:

4:15 - Saat dördü çeyrek geçiyor - Четверть (пятнадцать минут) пятого

4) Если минутная стрелка уже перешла деление цифры 6 на часах, то час, который должен наступить, ставится в дательном падеже, затем называется число оставшихся минут и употребляется глагол var.

7:40 - Saat sekize yirmi var. - Без двадцати восемь 11:35 - Saat on ikiye yirmi beş var. - Без двадцати пяти двенадцать 6:15 - Saat yediye çeyrek var. - Без пятнадцати семь

Упражнение 13.10. Назовите время.

07:00, 15:15, 09:05, 22:45, 18:30, 12:10, 17:55, 01:27, 14:45, 23:30, 4:19

ТЕМА: В ресторане. Lokantada

ayran - айран  baklava - пахлава  balık - рыба balık ızgara - рыба на мангале bira - пиво döner kebab - шаурма mercimck çorbası - суп из чечевицы

meyve suyu - сок pasta - торт, пирожное patetes kızartması - картофель-фри pirinç pilavı - рис (рисовый плов) süt - молоко yaprak sarması - долма  yoğurt - кефир

Упражнение 13.11. Прочитайте диалог, составьте подобный.

—	Merhaba! Hoşgeldiniz.
—	Merhaba! Hoş bulduk! Buyrun! İşte menu...
—	Bakalım... Ben döner kebab, pirinç pilavı, patetes kızartması ve yeşil salata istiyorum. İçmek için ayran lütfen...
—	Ben önce bir mercimek çorbası, sonra yaprak sarması ve yoğurt. Sizde balık var mı?
—	Evet. Bizde çok lezzetli balıklar var.
—	O zaman ben bir balık ızgara ve bira alayım. Sonra meyveler lütfen.

birkaç dakika sonra

— Garson!! — Buyrun efendim. — İki bardak çay lütfen. — Çay sütlü mü olsun? — Hayır, limonlu ve tatlı bir şeyler... — Baklava, pasta..? — Baklava.

Система простых времён
Форма	Настоящее время данного момента	Прошедшее кате- горическое время	Прошедшее субъек- тивное (неочевид- ное) время	Настоящее- будущее время	Будущее категори- ческое время
Утвер- дитель- ная	okuyorum okuyorsun okuyor okuyoruz okuyorsunuz okuyorlar	okudum okudun okudu okuduk okudunuz okudular	okumuşum okumuşsun okumuş okumuşuz okumuşsunuz okumuşlar	okurum okursun okur okuruz okursunuz okurlar	okuyacağım okuyacaksın okuyacak okuyacağız okuyacaksınız okuyacaklar
Отри- цатель- ная	okumuyorum okumuyorsun okumuyor okumuyoruz okumuyorsunuz okumuyorlar	okumadım okumadın okumadı okumadık okumadınız okumadılar	okumamışım okumamışsın okumamış okumamışız okumamuşsınız okumamışlar	okumam okumazsın okumaz okumayız okumazsınız okumazlar	okumayacağım okumayacaksın okumayacak okumayacağız okumayacaksınız okumayacaklar
Вопро- ситель- ная	okuyor muyum? okuyor musun? okuyor mu? okuyor muyuz? okuyor musunuz? okuyorlar mı?	okudum mu? okudun mu? okudu mu? okuduk mu? okudunuz mu? okudular mı?	okumuş muyum? okumuş musun? okumuş mu? okumuş muyuz? okumuş musunuz? okumuşlar mı?	okur muyum? okur musun? okur mu? okur muyuz? okur musunuz? okurlar mı?	okuyacak mıyım? okuyacak mısın? okuyacak mı? okuyacak mıyız? okuyacak mısınız? okuyacaklar mı?