Кодаш авылы топонимикасы һәм аның җирле сөйләШ үзенчәлекләре

Ахунова Г.,

Әгерҗе шәһәре 1 нче гимназиясенең

Фәнни җитәкче:Закирова Г.Р

Баланы туган җире назлый.

1. Әнием сүзләре: “Туган җиреңә мәрхәмәтле бул, ата-баба нигезен онытма!”

Бала дөньяга килә, беренче тапкыр туган нигезендә үзенең тавышын яңгырата. Бу вакытта әле ул бернәрсә аңламаса да, әни назын тоеп, ата- баба нигезендә яши башлый. Анасы да баласының көләч, шат йөзен күреп, баласын назлый, чын күңелдән изге теләкләр тели. Мин дә кечкенәдән үк әни назын тоеп, аның сүзләренә колак салып үстем. Әнкәемнең “Туган – үскән җиреңә мәрхәмәтле бул, аны булдыра алганча ярат. Ата – баба нигезен онытма!” дигән сүзләре хәтеремә бик тирәнтен уелып калганнар. Ничек соң инде шундый гүзәл табигатьле, газиз туган ягыңны яратмаска мөмкин!?

Мин - шәһәр кызы булсам да, күңелем авылга тарта.Әтием – Арча районыннан, әнием – Әгерҗе районының Кодаш авылыннан. Һәр җәйге каникулымны мин әлеге авылларның икесендә дә ял итәргә тырышам.

Ләкин миңа шушы гүзәл табигатьле, бай тарихлы авылымны калдырып, шәһәрдә укуымны дәвам итәргә туры килә. Бу, әлбәттә, минем өчен авыр. Туган якны сагыну мине фәнни эшкә этәрде. Әлеге хезмәтемнең төп максаты да – туган телне җирле диалект шартларында өйрәнү.

Эзләнү эшләре алып барганда, мин өлкән буын кешеләре белән элемтәгә кердем, алар миңа чокыр, тау исемнәренең мәгънәләрен тирәнрәк аңларга ярдәм иттеләр. Шулай ук мин “Якташлар авазы” газетасы, Әгерҗе һәм Арча районына багышланган китаплар белән танышып чыктым. Әлеге хезмәтемдә Әгерҗе районы Кодаш авылының сөйләм үзенчәлекләре урын алды.

Гомумән алганда, үз авылыңның тарихын, аның килеп чыгышын һәм халкының сөйләм үзенчәлекләрен өйрәнү бүгенге көн яшьләре өчен бик актуаль. Без дә бит үзебездән соң килгән яшь буынга белгәннәребезне тапшырырга тиеш. Бу – безнең төп бурычыбыз.

Кодаш авылы топонимикасы

1. Авыл халкы

Кодаш авыл җирлеге 1918 елда барлыкка килә. Аңа 5 авыл керә. Мәйданы – 6,64 кв.км, авыл хуҗалыгы җирләре – 5,01 кв. км. Авыл җирлеге биләмәләрендәге халык саны:

Күрсәткеч	2005 ел	2006 ел	2007 ел
1.1.Даими яшәүче халык саны (ел башына) – кеше	528	510	464
Шул исәптән эшкә яраклы халык саны:	285	270	250
1.2. Ир – атлар саны	240	240	220
1.3. Хатын – кызлар саны	288	270	244

Кодаш авылында 1762 елда 80 кеше, 1921 елда 1131 кеше, 1926 елда 933 кеше, 1992 елда 310 кеше яшәгән. Элек авыл кешеләре игенчелек, терлекчелек, яшелчәлелек белән шөгыльләнгәннәр. Ат белән җир сукалап, кул белән чәчү чәчеп, арыш, бодай, арпа, борчак, киндер, солы иккәннәр. Игенне урак белән урганнар, чабагач белән сукканнар. Һөнәрчелек тә булган: кызыл балчыктан чүлмәк, савыт-саба ясаганнар, мунчаладан чыпта сукканнар, җитен һәм киндер сүсеннән, хайван йоныннан җеп эрләп тукыма тукыганнар, кием теккәннәр. Балта осталары, тиречеләр дә шактый булган. Шулай ук Алабуга өязендә сәүдә дә иткәннәр.

Авылда руслар, удмуртлар, татарлар яши. Башкортка һәм типтәргә бүленү юк. Авылда крестьяннар ясаклы булган.

Авыл зур булмаганлыктан, өч кенә урамнан тора. Авыл урамнарының исемнәрен өлкән буын кешеләре хәзер дә элекке кебек әйтәләр: “Югары оч” урамы (хәзер “Яшьләр урамы”), “Түбән оч” урамы (хәзер “Дуслык урамы”), “Бака аймагы ” урамы (хәзер “Мәскәү урамы”). Хәзерге вакытта авылның үзәк урамы Габдулла Тукай урамы дип йөртелә.

“Югары оч” урамы	бу урам тауда урнашкан, шуңа күрә аны “Югары оч” урамы дип йөрткәннәр.
“Түбән оч” урамы	бу урам тау астындарак урнашкан, шуңа күрә аны “Түбән оч” урамы дип йөрткәннәр.
“Бака аймагы ” урамы	бу урам Җөре елгасы кырыенда урнашкан. Һәр көнне иртә белән шушы елгада бакалар “бак-бак” дип бакылдаганнар. Шуннан чыгып “Бака аймагы” урамы дигән исем кушканнар.

Авылда хәзер дә төрле кушаматлар йөри. Мәсәлән: “Куян”, “Күмәч” “Абытый”, “Кия”, “Торна”, “Чупан”, “Куамын”. Хәзер дә кайбер кешеләрне “Күмәч Рафаэле”, “Абытый Рифкате”, “Кия Илсуры”, “Әкәм Барие”, “Чулап Салихы”, “Щүкә Миннәхмәте”, “Бүре Нәзире” һ.б. дип атыйлар.

Авыл Тирсә, Биектау, Көчек авыллары белән контактта тора.