3.2. Лексика өлкәсендә үзгәрешләр

Лексика өлкәсендә кайбер сүзләрнең әйтелеше безнең авыл төбәге өчен генә хас. Мин бу сүзләрне темаларга бүлеп тикшердем.

1. Туганлык терминнар: әнәй, әтәй, әби, бабай, алма апа, тәти абый, дәү әти, дәү әни.

2. Өй тирәсе, абзар-кура: ишегалды, баскыч, ишек, капка, пич, матча, муча – мунча, ялды, чолан, чарача, кәнешнәй, келәт, улак, лапас, кар базы.

3. Азык-төлек исемнәре: шәңгә, коймак, ипи, күмәч, бәлеш, бәрәңге боламыгы, пилмән, өчпочмак, кыстыбый, теплекәй, пирожки, теш, вак бәлеш, бавырсак, чәк-чәк.

4. Савыт – саба: бидрә, җамыяк, таз, чүмеч, агач кашык, чәй калагы, аш калагы, мискә, тәлинкә, табак, таба, чәнечке, чәйнек, чәшке, чәй тәлинкәсе.

5. Киемнәр: читек, калфак, түбәтәй, камзул, бәбәй итәкле күлмәк, яулык, мамык шәл, бишмәт, сырма, чүәк, гәлүш,тапочки, чабата, бутый.

6. Бизәнү әйберләре: беләзек, балдак, муенса, төймә, алка.

7. Үләннәр: кукы, ат кузгалагы, кузгалак, балтырган, кычыткан, әрекмән, әрем, сусанут.

8. Кошлар: каз, үрдәк, тавык, күркә, ак күгәрчен.

9. Хайваннар: сыер, сарык, бозау, тана, үгез, кышлау, кәҗә, дуңгыз, ат, бәрән, колын.

10. Балык исемнәре: елан балык, шомба, чабак, күтиәлә, ташбаш, чуртан, щука.

11. Транспорт: тарантас арба, кәшүкки чана, ат.

12. Эш кораллары: түкеч, пычкы, балта, казак, сәнәк, тырма, кәтмән, көрәк, урак, чалгы.

3.3. Малчылыкка караган сүзләр һәм фразеологизмнар

Авыл халкы хәзер дә терлекчелек белән шөгыльләнә. Йорт хайваннарына эндәшү сүзләре төрле авылда төрлечә. Без бу үзгәрешләрне түбәндә күрсәтелгән мисалларда күрә алабыз.

Чакыру:

Сарыкны – тәч - тәч - тәч;

Бәрәнне – бери – бери- бри;

Казны – дгә - дгә - дгә;

Каз пипиен – лиль – лиль – лиль;

Тавыкны – тип – тип – тип; ти – ти – ти;

Су биргәндә:

Бозауга, сыерга – чмоооор, чмоооор.

Авылымның мең елдан артык булган тарихы – халык байлыгы. Безгә үз тарихыбызны, телебезне, мәдәниятыбызны сакларга, ныклап өйрәнергә кирәк. Хәзерге көндә иң изге бурыч – үзебезнең бәйсезлегебезне күз карасыдай саклау. Әлеге фәнни- эзләнү хезмәтемнең әһәмияте хәзерге буыннарга гына түгел, ә киләчәк өчен дә бик зур. “Тарихыбызны ни өчен белергә кирәк?” дигән сорауга мин түбәндәгечә җавап бирер идем:

• һәркемгә тормыш агышында югалмыйча, үз урынын белү һәм билгеләү өчен;

• туган туфрагың, газиз җирең, ата-бабаң нигезен хөрмәтләү, Ватаныңны ярату өчен;

• борынгы әби-бабайлардан безгә изге мирас булып калган тәрбия-әхлакны, җыр-моңны, дин һәм тәртипне, татарлыгыбызны саклау өчен;

• хәзерге буыннан соң да дөньяда тормыш дәвам итәчәген һәм киләсе буыннарга якты истәлек калсын өчен.

Бүгенге көндә мин авылымнан еракта. Ләкин күңелем белән мин аның белән бергә. Мәктәпне тәмамлап, югары белем алгач, туган ягыма кайтып, әби-бабай нигезен саклап калу – минем бурычым.

Әдәбият.

1. Әгерҗе төбәге: тарихи сәхифәләр. – Казан: “Сүз” нәшрияты, 2008.

2. Әхмәтҗанов М.. Татар шәҗәрәләре. - Казан, ТКН, 1995.

3. Имамов В. Сәет Батыр. – Яр Чаллы: КамАз нәшрияты, 1994.

4. Мәрданов Р.,Һадиев И. Әгерҗе төбәге тарихы. – Казан: “Тамга” нәшрияты, 2003.

5. “Мәйдан” журналы, 2008 ел, июнь.

6. Татар халкы иҗаты. Риваятьләр һәм легендалар.

7. Тезисы докладов научной конференции молодых учёных. Казань. 1967. Аминев С.Х. Классовая борьба татарских крестьян Терсинской вотчины Тевкелеевых в XVIII веке.

8. “Якташлар авазы” газеталары.