III. Экономикалық есептеу бөлімі

Қазіргі кездегі Қазақстан Республикасының экономикалық саясаты кең таралған бәсекелестік пен жеке кәсіпкерліктің дамуына, кіші және орта кәсіпорындардың ұйымдастырылуына үлкен мүмкіндіктер жасауға

бағытталған, себебі, олар жергілікті шикізаттарды тиімді игеруге және

жұмыс орындарымен қамтуға кең мүмкіндіктер туғызады. Кез-келген дұрыс ұйымдастырылған кәсіпорындардың негізінде жоспарлау жатады. Қазіргі кездегі технологиялардың тез өрлеуінде, тұтынушы үшін, өнімнің сапасы үшін күресте, бәсекелестіктің өсүінде кәсіпорындарға барлық басқару жайлы туындаған сұрақтарға жаңаша көзқараспен қарауға мәжбүр етті. Бұл жерде бизнес-жоспарға үлкен мән беріледі, себебі ол жоспарлаудың ең маңыздысы болып табылады. Бүгінгі кезде, қаражаттың жетіспеушілігіне байланысты, кәсіпорындар көптеген қиыншылықтарға тап болады. Соған қарамастан олар өздерінің әулетті серіктестеріне өндірген өнімдерін қажетті мөлшерде, қажетті мезгілде және жоғары сапамен нақты өндіру үшін бизнес-жоспар құрулары қажет.

Бизнес-жоспар дегеніміз – ол бәсекелестікке төзімді өнімді өндірудегі жаңа технология мен техниканы енгізудегі, өндірісті және еңбекті жаңаша басқарудағы жоспарлы және жобадағы шешімдердің технико-экономикалық түсініктемесі болып табылады.

Сол себепті, болашақтағы жеңіл өнеркәсіптің мамандарына бизнес-жоспардағы жобаланатын өнімдерінің технико-экономикалық көрсеткіштерін анықтай білулері қажет.

Бұл бөлімде тұтынушыларға қызмет көрсетулердің ұйымдастырылуының негізгі бағыттарын, қызмет көрсету кәсіпорындарында маркетингтік тұжырымдамаларды болашақта іске асыру, маркетингтің әлеуметтік идеялары мен ательеде коммерциялық жетістіктерге жетудегі артықшылықтары мен кемшіліктерін, ателье (бөлшектену бағаларымен

өндірушілердің мамандандырылған деңгейі бойынша) жұмыстарын ұйымдастырудағы негізгі ұсыныстарды көрсету қажет.

жобаны орындау кезінде оқушылар өндіріс шығындарын, бағаларды, пайда мен рентабельділікті өте жақсы меңгереді.

Курстық жұмыстың экономикалық бөлімі мына есептеулерден тұрады:

• жобаланған өнімнің өзіндік құны;

• жобаның негізгі технико-экономикалық көрсеткіштері.

Өнімнің өзіндік құны – бұл өнімді өндіріге және өткізуге жұмсалған шығындардың ақшалай мөлшері.

Бір дана өнімнің өзіндік құнын шығындардың баптары бойынша есептеуді калькуляциялау дейді.

Шығындар баптары деп өнімнің өзіндік құнын құрайтын шығындар өздерінің экономикалық мазмұны бойынша тапсырылуын айтамыз. Шығындар баптарына өндіруге жұмсалған шығындар мен қатар өнімді өткізуге жұмсалған шығындар да кіреді.

Калькуляция – шығын түрлері (калькуляция баптары) бойынша өнім өлшемінің өзіндік құнын есептеу. Өндірістің ерекшелігіне байланысты шығындар тапсырыс бойынша әдіспен калькуляцияланады.

Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау – ол өнімдерді өндіруге және өткізуге, сонымен қатар жұмыстар мен қызметтерге жұмсалған шығындардың ақшалай құнын есептеп шығару болып табылады.

Жобаланған өнімнің өзіндік құнының калькуляциясы.

Тігін өндірісінде калькуляциялық бірлікке нақты модельдің бір данасын есептеуге алынады.

Өнімнің өзіндік құны – кәсіпорынның өндіріске және өнімді өткізуге жұмсаған шығынның ақшалай көрінісі.

Тігін өндірісі өнімінің өзіндік құнының есебін келесідей шығындар баптарымен анықталады.

Кесте 1. Жоспардағы өнімнің өзіндік құнының калькуляциясы

Жас қыздарға арналған корея ұлттық көйлегі

№	Шығындар баптарының аталуы	Шығындар сомасы, теңге
1.	Негізгі және көмекші материалдар.	5310
2.	Өндірістік жұмысшылардың негізгі жалақысы	5527.34
3.	Өндірістік жұмысшылардың қосымша жалақысы.	552.7
4.	Әлеуметтік мұқтаждықтарға аударымдар.	668.8
5.	Өндірісті дайындауға және игеруге жұмсалған шығындар.	276.367
6.	Жабдықтарды ұстау және пайдалану шығындары.	829.101
7.	Жалпы өндірістік шығындар.	1381.83
8.	Жалпы шаруашылық шығындар.	552.73
	Өнімнің өндірістік құны	150.98
9.	Өндірістен тыс шығындар.	15098.89
	Толық өнімнің өзіндік құны	15249.8

Негізгі және көмекші материалдар.

Бұл бапқа негізгі мата, астарлық мата, өңір астарлықтары және түймелер кіреді. Шығындар нормасы өнімнің калькуляциялық бабының шығындар нормасы (негізгі болып есептеледі) технологиялық бөлімнен алынады. Көрсеткіштер 2-ші кестеге жазылады.

Кесте 2. Негізгі және қосымша материалдар шығыны.

№	Материалдың аталуы	Өлшемі	1 өнімге қажет шығын нормасы	Біреуінің бағасы, теңге	Шығындар сомасы, теңге
1	2	3	4	5	6
1.	Негізгі мата Тафта(пиджак) Тафта(жаға,жең) Белдемше(атлас)	М М М	1,3 0,3 3	1400 1400 600	1820 420 1800
2.	Жіп(вычыбка)	дана	1	1000	1000
3.	Жіп	дана	3	80	270
	барлығы				5310

1 жылда 365 күн бар, соның ішінде 15 күні мемлекеттік мейрам, 4 күні құрал-жабдықты жөндеуге арналған күн және 52 демалыс күні.

 1 жылда 294 күн жұмыс күні

1 айда орташа сағат саны (294/12)*8 = 196 сағат,

Шығындарды материалдардың бір өнімге кеткен калькуляциялық шығын нормасына және де бір бірлігінің бағасына байланысты анықталады.

Өндірістік жұмысшылардың негізгі жалақысы.

бұл жерде Ен – өндірістік жұмысшылардың негізгі жалақысы,

∑Бнақ – сомалық нақты бағалау, теңге.

Сомалық нақты бағалауға пішуге, тігуге және өңдеуге кеткен нақтылы бағалау кіреді:

Бп Ст.п × Ес.п,

Бп.пиджак = 212,26 × 1,7 = 360,84 теңге

Бп.белдемше = 212,26 × 0,63 = 133,72 теңге

Бп = Бп.пиджак + Бп.белдемше = 360,84 + 133,72 = 494,56 теңге

Бт Ст.бр.ж. ×Ес.т,

Бт.пиджак = 230,93 × 12,7 = 2932,81теңге

Бт.белдемше = 230,93 × 2,6 = 600,41 теңге

Бт = Бт.пиджак + Бт.белдемше = 2932,81 + 600,41 = 3533,22 теңге

Бө.пиджак = 1500 теңге

Бп + Бт + Бө.

Бнақ = 494,56 + 3533,22 + 1500 = 5527,78 теңге

бұл жерде Ст.п. – пішушінің ставкасы, теңге

Ес.п. – пішудің еңбек сыйымдылығы, сағат, 3-ші кестеден анықталады, иықты киімнің әрбір қиындатушы элементіне 0,1 сағат және белдемшелерге 0,08 сағат қосылып отырады.

Ст.бр.ж. – бригада жұмысшыларының ставкасы, теңге

Ес.т.– тігудің шартты-фактілі еңбек сиымдылығы, сағат, 4-ші кестеден анықталады, егерде қиындатушы элементтер 4-ші кестедегі көрсеткіштерден не көп, не болмаса аз болса, онда әрбір қиындатылатын элементке 1 сағат қосылады, не болмаса алынады.

Ес.ө. – өңдеуші жұмыстарға кететін шығындар (өңдеу қызметінің құнын 1 нормо/сағаттың құнына бөліп анықтайды).

Кесте 3. Минималды қиындықты өнімді пішуге кеткен еңбек сыйымдылығы (қиындатылған элементтерсіз).

Өнімнің аталуы	Пішуге кеткен уақыт,сағат, ательеде
	жоғарғы разрядтағы	бірінші разрядтағы
Қыстық пальто	3,24	2,20
Күздік пальто	3,06	2,15
Жакет	2,28	1,70
Пиджак	2,78	1,70
Шалбар	1,02	0,68
Белдемше	0,04	0,63
Көйлек	2,20	1,50

Кесте 4. Өнімнің негізгі түрлерін тігуге кеткен еңбек сыйымдылығы.

Бұйым түрі	Ательенің разряды
	Жоғарғы			Бірінші
	Қиындатушы элементтер саны	кететін уақыт, сағат			Қиындатушы элементтер саны	кететін уақыт, сағат
		орташа өнеркәсіптік	жақсы тігінші топтарында			Орташа өнеркәсіптік тігу процесстерінің бригада топтарында					Жақсы тігінші топтарында
						1	2		3
1	2	3	4		5	6		7		8	9
Әйелдерге арналған күздік пальто	5,5	25,7	19,4		5,1	18,8		17,4		-	14,5
Әйелдерге арналған қыстық пальто	5,0	30,8	25,5		4,5	21,6		20,0		-	15,0
Пиджак	2,1	27,5	24,4		2,1	16,6		15,5		14,0	12,7
Ерлердің күздік пальтосы	2,6	30,2	24,9		2,5	17,2		16,0		14,4	10,9
Ерлер шалбары	1,0	6,4	4,0		1,0	4,1		3,8		-	2,6
Әйелдер көйлегі	6,7	14,5	12,4		5,9	8,9		8,5		-	6,1

Ескерту: Еңбек сыйымдылығына өнімді киіп көруге дайындық уақыты және киіп көргеннен кейін тігуге , әрлеуге кеткен уақыт кіреді.

Мына көрсеткіштер негізгі этаптарды есептеуге қажет, олар:

1. қажетті ассортименттегі минималды қиындықты өнімді (өндірген кезде қосымша еңбек шығындарын қажет етпеуші) және минималды қиындықты өнімнің өндіру құнын анықтау.

2. Қиындатушы элементтерді анықтау (минималды қиындатылған өнімге кірмейтін).

3. Қолданылатын материалдардың тігу және өңдеу кезіндегі күрделілігін анықтау.

4. Өңдеу-декоративтік жұмыстардың құнын анықтау (кесте, өңдеу тігісі, желбіршек және т.б.)

• «Прейскурант №Б-01(01-15) тігін өнімдерін тұтынушының тапсырысы бойынша дайындау» регионалдық қызмет көрсетудің бағасына байланысты түзетуші коэффициенттерін енгізу.

Ес.п. – пішушінің ставкасы мына формула бойынша анықталады:

Ес.п. Ес.мин. ×ТКп. (пішушіге)

Есп = Ес_min × ТКп = 116,63 × 1,82 = 212,26 теңге

Ст.бр.ж. Ес.мин. ×ТКорт.,

Ст.бр.ж. 116,63×1,98 = 230,93 теңге

бұл жерде Ес.мин.- мемлекет бекіткен минималдық жалақы алатын жұмысшылардың сағаттық тарифтік ставкасы, ол минималдық жалақыны 1 айдағы орташа сағат санына бөлумен анықталады ( 1 айдағы орташа сағат саны сол жылдағы жұмыс уақытының балансынан анықталады: номиналды жұмыс уақыты қорын 12 айға бөлумен анықтайды).

Ес.мин. = 22,859 / 196 = 116,63 теңге

ТКп.,ТКорт. – жұмыстың разрядына байланысты пішушінің тарифтік коэффициенті мен бригада жұмысшысының орташа тарифтік коэффициенті.

Пішушінің жұмысы 5-ші разрядпен тарификацияланады.

Бригада жұмысшысының орташа разряды 5 , 7 деп алынады.

Әрлеу жұмыстарының разрядын жұмыстың қиындығына қарай 4 немесе 5 деп алуға болады.

Кесте 5. Сағаттық тарифтік ставкаларды анықтауға арналған тарифтік коэффициенттер.

Тарифтік разряд	1	2	3	4	5	6
Тарифтік коэффициент	1,39	1,49	1,59	1,70	1,82	1,95

ТКорт. төмендегі формула бойынша анықталады:

ТКорт. ТКк.р. + (ТКү.р. ТКк.р.) (Рор. Рк.),

ТКорт.= 1,49 + (1,82 - 1,49) (3,5-2) = 1,98 теңге

Бұл жерде ТКк.р. және ТКү.р. – орташа разрядтың екі жағында орналасқан одан кіші және одан үлкен разрядтардың тарифтік коэффициенттері.

Рор. жәнеРк. – орташа разряд және оның жанында орналасқан одан кіші разряд.

Жобаланған модельдің ательеде тігілуінің құнын анықтау үшін, алдымен жобаланған модельдің суреті мен сипаттамасына қарай оның тігу құнын анықтайды.

Ательеде бұйымды тігу құны төмендегі формула бойынша анықталады:

Ққ. прейскурант бойынша тігу құны Кб.ұ. + Кәрл.,

Ққ. = 10000 0,98 + 1500 = 11300 теңге

бұл жерде Ққ. – қызмет құны,

Кб.ұ. – бағаны ұлғайту коэффициенті,

Кәрл. – әрлеу жұмысының құны тапсырыс берушімен келісіліп анықталады.

Калькуляцияның №3-9 баптарының шығындарын есептеу үшін 7-ші кестені қолдану ұсынылады

3.Өндірістік жұмысшылардың қосымша жалақысы. = 552,77 теңге

4.Әлеуметтік мұқтаждықтарға аударымдар.

= = 668,86 теңге

5.Өндірісті дайындауға және игеруге жұмсалған шығындар.

= 276,38 теңге

6.Жабдықтарды ұстау және пайдалану шығындары.

= 829,16 теңге

7.Жалпы өндірістік шығындар.

= = 1381,94 теңге

8.Жалпы шаруашылық шығындар.

= 552,77 теңге

9.Өндірістен тыс шығындар.

= (5310 + 5527,78 + 552,77 + 668,86 + 276,38 + 829,16 +1381,94 + 552,77) /100% = 15099,66 / 100% = 150,99теңге

Кесте7.Өнімнің өзіндік құнының калькуляциясының кейбір баптарының шығындарын есептеуге қажетті көрсеткіштер («Шикі зат пен материалдар» және «Өндірістік жұмысшылардың негізгі жалақысы» деген баптарынан басқа).

Калькуляция баптарының аталуы	Шығын мөлшері,%
Өндірістік жұмысшылардың қосымша жалақысы.	«Өндірістік жұмысшылардың негізгі жалақысы» шығындар бабынан 10% алынады.
Бірегей әлеуметтік мұқтаждықтарға аударымдар.	«Өндірістік жұмысшылардың негізгі жалақысы» және «Өндірістік жұмысшылардың қосымша жалақысы» шығындар баптарының қосындысынан 11% алынады.
Өндірісті дайындауға және игеруге жұмсалған шығындар.	«Өндірістік жұмысшылардың негізгі жалақысы» шығындар бабынан 5% алынады.
Жабдықтарды ұстау және пайдалану шығындары.	«Өндірістік жұмысшылардың негізгі жалақысы» шығындар бабынан 15% алынады.
Жалпы өндірістік шығындар.	«Өндірістік жұмысшылардың негізгі жалақысы» шығындар бабынан 25% алынады.
Жалпы шаруашылық шығындар.	«Өндірістік жұмысшылардың негізгі жалақысы» шығындар бабынан 10% алынады.
Өндірістен тыс шығындар.	Өндірістік өзіндік құннан 1% алынады.

Барлық есептемелердің нәтижелері 1-ші кестеге енгізіледі.

Пайда – бұл тауарлар мен көрсететін қызыметтерді сададан түскен табыстың осы тауарларды өндіру мен сатуға немесе қызмет көрсетуге жұмсалған шығыннан алып түсуі.

Өнімнен пайда:

П Тө.ө.қ. - Ққ.

Тө.ө.қ = 15099,66 + 150,99 = 15250,65 теңге

П =15250,65 – 11300 = 3950,65 теңге

Ққ.- қызмет құны (ательеде тігу),

Тө.ө.қ.- толық өнімнің өзіндік құны.(7-ші кесте).

Қ.қ. = 10000 * 0,98 + 1500 = 11300 теңге

Рентабельділік – бұл кәсіпорынның қызыметінің тиімділігін комплексті сипаттайтын көрусеткіш.

Рентабельділік (Р,%):

Р ;

Р = 100% = 25%

1 теңге қызмет көрсету үшін шыққан шығындар:

Шө.ө.1теңгесіне (теңге);

= = 0,34 теңге

бұл жерде Шө.ө.1теңгесіне – өндірілген бұйымның 1 теңгесіне кеткен материалдық шығынды көрсетеді;

Мш – материалдық шығындар, теңге;

Тб.қ. – бұйымның толық өзіндік құны

Қорытынды:

Бұл бұйым жас қыздарға арналған корея ұлттық көйлегі.Бағасы 15250,65 теңге. Ұсынылған баға бойынша менің бұйымымның бағасы тапсырыс берушіге тиімді.

Қолданылған әдебиеттер мен оқулықтар

№	Пайдаланылған оқулықтар мен әдістемелік құралдар	жылы
1.	ҚР «білім беру туралы» заңы. Астана	1999
2.	ҚРМЖМБС 1.02	2012
3.	Назарбаев Н.А. «Послание Президента РК народу Казахстана»	30.11.2015
4.	Назарбаев Н.А. «Стратегия становления и развития Казахстана как суверенного государства», «Казахстанская правда»	01.09.2014
5.	Программа неотложных антикризисных мер и углубление социально-экономических реформ. «Советы Казахстана»	08.04.2006
6.	Горфинкель В. Я. И др. «Экономика предприятия», М.	2008
7.	Крыжановский Р.А. «Основы маркетинга», Киев, ОПТИ	2009
8.	Маркетинг : Словарь справочник, /Е.П. Голубков.-2-е изд.-М. Дело	2011
9.	Сеитов К.С. Рынок и биржа. Алматы	2014
10.	«Введение в бизнес», Ижевск, «Странник»	2015
11.	«Бизнес и менеджмент», Азимут	2013
12.	Рыночная экономика и ее структуры (курс лекций) ч.1. Азбука рынка», КСТОВО	2012
13.	Рубин Ю.Б. Бизнес и экономика. Серия «Экономика» , М., Знание	2006
14.	Комлев Е.Н. «Научные основы управления и организации труда», М., Высшая школа	2010
15.	Борисов Е.Ф. Основы экономики, М., «Юрист»	2005
16.	Мамедов О.Ю. «Современная экономика», Ростов-на-Дону	2009
17.	Мамедов О.Ю. «Экономическая теория в школе», Ростов-на-Дону	2004
18.	Мамыров Н.К. «Маркетинг», Алматы	2003
19.	Пакрухин А.П. «Маркетинг», М.	2006
20.	Прейскурант №Б 01(01-15) на изготовлении швейных изделий по индивидуальным заказам населения, части 1 и 2, Москва, Прейскурантиздат.	2016

Мазмұны

Кіріспе ............................................................................................................3

I Кәсіпорынның негізгі және айналым қорлары.........................................4

1.1 Айналым қоры және оның мәні...............................................................4

1.2 Кәсіпорынның негізгі және айналым қорлары оның мәні маңызы.....8

1.3 Айналым капиталын қаржыландыру көздері........................................10

II Айналым қорларының құрлымы

1.3 Кәсіпорынның негізгі және айналым қорларын бағалау көрсеткіштері.....................................................................................................11

III Экономикалық есептеу бөлімі.....................................................................17

Пайдаланылған әдебиеттер............................................................................28

30