34. Отбасы циклының мына кезеңіне тоқталыңыз.

Оның мынадай ерекшеліктері бар: Харчем өзінің «Неке және КСРО-дағы отбасы» еңбегінде алғаш рет отбасының қос мәртебесі туралы әлеуметтанулық концепциясын жасады: отбасы әлеуметтік институт ретінде және әлеуметтік топ ретінде, отбасы мен неке ұғымдарын синоним ретінде қарастыруға болмайды деп жазған. Бұл көзқараспен келісесіз бе? Жауабыңызды нақтылаңыз.

мүмкіндігі шектеулі балалар өмірлік циклдың белгілі бір кезеңіне баяу жетеді, кейде тіпті жетпей қалып жатады. Ондай балалар туылған кезде отбасындағы барлық мүшелерге баланың патологиясы болуы туралы, эмоционалдық үйренісу туралы ақпарат берілуі керек.

 Заңдық мағынасында отбасы дегеніміз – бұл некеден, туыстықтан, бала асырап алудан немесе балаларды тәрбиелеуге алудың өзге де нысандарынан туындайтын және отбасылық қатынастарды нығайту мен дамытуға септігін тигізетін, мүліктік және мүікке қатысты емес жекебастың құқықтарымен байланысқан адамдар тобы. Отбасылық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы отбасылық құқық деп аталады. Отбасы – неке қатынастарын реттейтін негізгі нормативтік құқықтық акт Қазақстан Республикасының «Неке және отбасы туралы» Заңы болып абылады.    Неке – отбасын құрудың негізі болып табылады. Ерлі – зайыптылар арасындағы мүліктік және мүліктік емес жеке қатынастарды туындататын отбасын құру мақсатымен, заңда белгіленген тәртіппен тараптардың ерікті және толық келісімі жағдайында жасалған еркек пен әйелдің арасындағы тең құқықтық одақты – неке деп түсінуіміз қажет.    Егер неке тіркелмесе де, бірақ еркек пен әйел бірге тұрып, балаларын тәрбиелеумен айналысып жатса, мұны да отбасы деп айтуға болады. Егер кәмелетке толған балалары ата – анасымен бірге тұрып, оларға қамқорлық жасап, материалдық көмек көрсетсе – бұл да отбасы. Егер кәмелетке толған ағалары мен қарындастары ата – анасыз бірге тұрып, бір – біріне қамқорлық жасайтын болса – бұл да отбасы.    Адамдар арасында некеден, туыстықтан, бала асырап алудан, отбасына тәрбиелеу үшін бала алудан туындайын қатынастар отбасылық қатынастар деп аталады. Бірақ отбасындағы қатынастардың бәрі бірдей құқық жөнімен реттеле бермейді. Отбасындағы қатынастар, негізінен, адамгершілік, ізгілік - өнегелік нормалары негізінде реттеледі. Бұл өзара құрмет, сүйіспеншілік, қамқорлық және имандылық қолдаудың көрінісі. Отбасылық өмір қалыбы, көбінесе ұлттық дәстүрлер мен әдет – ғұрыптарға сүйенеді (үлкендерді қадірлеу, отбасын қамтамасыз ету оның басшысы ретінде толықтай ер адамға жүктеледі, туысқандарды қадірлеп, құрметтеу).    Отбасының ішкі мәселелері отбасы мүшелерінің өзара келісімі бойынша шешіледі. Егер ол мәселе кәмелетке толмағандардың мүдделеріне қатысты болса, оны шешуге балалар да қатыстырылады. Құқықтық нормаларға араласу отбасылық қатынастар бұзылғанда қажет. Жеке басындық қатынастармен салыстырғанда отбасылық мүліктік қатынастар құқық арқылы егжей – тегжейлі реттелеі, өйткені бұл қатынастардың объектісі материалдық игілік болып табылады. Отбасылық құқық азаматтық құқықпен тығыз байланысты. Мәселен, отбасылық құқықпен реттелмеген отбасы мүшелерінің арасындағы мүліктік және жеке мүліктік емес қатынастарды реттеуге азаматтық заңнама қолданылады, өйткені ол отбасылық – некелік қатынастардың мәніне қайшы келмейді. Туыстық және туысқандардың түрлері.    Отбасылық құқық тек шартты түрде ғана отбасылық деп атауға болатын өзге де қатынастарды реттейді. Мәселен, немерелері мен әжелерінің арасындаңы қатынастар; өздерінің отбасын құрып, бөлек тұратын кәмелетке толған ағалары мен қарындастарының арасындағы қатынастар. Бұл көрсетілген қатынстардың негізіне көбінесе туыстық жатады, сондақтан да мұндай қатынастарды туыстық қатынастар деп атау керек. Туыстық дегенде бір негізден немесе ортақ бір атадан тарайтын қандас адамдардың байланысы түсініледі. Туыстықтың екі тармағы болады: тікелей және жанама туыстық. Тікелей туыстық адамдардың бір негізден тарайтындығына негізделеді. Туыстық жоғары және төменгі тармаққа ажыратылады. Туыстықтың жоғары тармағы ұрпақтан арғы атаға қарай тарайды (әкеге, шешеге, атаға, атаның атасына және т.б.), төменгі тармақ – арғы атадан ұрпақтарына қарай тарайды (балаға, немереге, шөбереге және т.б.).

“Неке-отбасы туралы” Қазақстан Республикасының Кодексіне сәйкес осы құқық саласы азаматтық қатынастарды төмендегідей қатынастарға  жіктейді:

1)  некеге тұру, некені бұзу және оны жарамсыз деп тану қатынастары;

2)  отбасы мүшелерінің, ерлі-зайыптылардың, ата-ана мен балалардың арасындағы, кейбір жағдайларда отбасылық құқыққа байланысты басқа да өзге адамдар мен туысқандар арасындағы өзіндік мүліктік және мүліктік емес жеке қарым-қатынастар;

3) ата-ананың қарауынсыз қалған балаларды орналастыруға байланысты қарым-қатынастар;

4)  азаматтық хал актілерін тіркеуге байланысты қарым-қатынастар.

Халықаралық жеке құқықтағы неке-отбасы қатынастары – бұл шетел элементімен күрделенген отбасы құқығының нормаларымен реттелетін некеден, туыстықтан, бала асырап алудан немесе ата-анасыз қалған балалардың басқа да нысандарынан туындайтын қоғамдық қатынастар. Олар тек азаматтық, отбасылық қарым-қатынастарда ғана емес, сонымен бірге адамгершілік сипатта болатын және заңдық реттеуге тәуелді қарым-қатынастар болып табылады.

Халықаралық жеке құқықтағы отбасылық құқықтық қарым-қатынастардың ерекшеліктеріне мыналарды жатқызсақ болады:

- көптеген елдерде отбасылық құқықтың субьектілері заңмен анықталған (ерлі-зайыптылар, ата-аналар, асырап алушылар);

- отбасы құқығы субьектілерінің құқықтары мен міндеттерінің басқаға берілмеуі және бөлінбеуі;

- отбасылық-құқықтық қатынастар ақысыз болып табылады;

- жеке қарым-қатынастардан мүліктік қарым-қатынастардың туындауы.

Қазіргі кезде отбасылық қарым-қатынастарға мемлекеттік-заңдық әсер ету әдістерімен қатар өзгеде әдістер  түрлері бар. Әдістердің ерекшелігі диспозитивті және императивті әдістердің жиынтығы болып табылады.

Халықаралық жеке құқықта отбасылық-құқықтық реттеудің диспозитивтілігі, отбасы құқығының отбасылық қарым-қатынастар саласындағы отбасылық  қатынастар субьектілеріне олардың қажеттіліктері мен мүдделерін қанағаттандыру үшін құқықтық құралдармен қамтамасыз ету әдісі.

Императивтілігі отбасы құқығының басым көпшілік нормаларының тараптардың келісімі арқылы өзгертуге келмейтін, қатандығын айтамыз. Көбінесе, мұндай әдістің әсер етуі тыйым салуда көрініс табады.

Жалпы алғанда, отбасылық-құқықтық тыйымдарды тікелей және жанама деп бөлуге болады. Ашық түрдегі тыйым тікелей болып табылады. Мысалы, “Неке-отбасы туралы” ҚР Заңының 11-бабына сәйкес мынадай жағдайларда некеге тұруға болмайды:

- екі адамның біреуінің басқа некеде тіркелген жағдайда, яғни біздің елімізде моногамия;

- ата-аналары бір, тікелей туысқандық қатынастағы, толыққанды немесе жартылай толыққанды ағайындылар және апалы-сіңлілер арасында;

-  екеуінің біреуі-есі дұрыс емес немесе психикалық аурудың әсерінен әрекетке қабілетсіз деп танылған болса.

Отбасы құқықтық қатынастарында шетелдік элемент қатысуы тек, заңи факті, яғни шетелде қарым-қатынастың туындауы, өзгертілуі мен тоқтатылуы жағдайларына байланысты болады (мысалы, шетел территориясында ресей азаматтарының  некені құруы немесе бұзуы).

Отбасылық-құқықтық қатынастардың төмендегідей арнайы белгілері бар:

-  Отбасылық-құқықтық қатынастардың субъективті құрамы заңмен анықталған;

-  Олар созылмалы сипатта болады;

-  Отбасылық-құқықтық қатынастар ақысыз негізде болады;

-  Олар арнайы заңдық деректердің негізінде пайда болады;

-  Отбасылық-құқықтық қатынастар әкімшілік қатынастармен байланысты болып отырады.

35. Қазақстандағы дисфункционалдық отбасылардың пайда болу себептерін жазыңыз.

Дисфункионалдық отбасы дегеніміз – отбасындағы әрбір мүшенің өз қызметін дұрыс атқармауы, рөлдерін жоғалтуы, және соның нәтижесінде отбасында дағдарыстың болуы.

Признаки дисфункциональной семьи

1. Отрицание проблем и поддержание иллюзий. Отрицание - слепота, страх посмотреть истине в глаза. Семья начинает признавать проблему спустя только много лет. Из-за стыда не признаются проблемы.

2. Вакуум интимности. Изоляция семьи. Никто не ходит в гости.

3. Замороженность правил и ролей. «Не говори», «Не чувствуй», «Не доверяй», Чувства позволено проявлять только тем, кто в центре. Ребенок понимает, что высказывать эмоции небезопасно. Отрицательные эмоции накапливаются и замораживаются. Не умеют выражать горе, а соответственно и радость.

4. Конфликтность во взаимоотношениях. Эмоциональные расстройства. Взаимоотношения любви и ненависти.  Насилие в семье.

5. Недифференцированность "Я" каждого члена ("Если мама сердится, то сердятся все"). Созависимое поведение.

6. Границы личности либо смешаны, либо наглухо разделены глухой стеной.  Не отделяется человек от его поведения. Дети берут вину родителей на себя.

7. Все скрывают секрет семьи и поддерживают фасад псевдоблагополучия.

8. Склонность к полярности чувств и суждений.

9. Абсолютизирование воли, контроля.

1. Отбасы дамуы процесс барысында бірыңғай жүйе ретінде бірнеше кезеңдерден өтеді. Отбасы даму некелік одақтың құрылуынан басталады да, бірінші баланың туылуы, келесі баламен жалғасуы, осылайша жаңа деңгейлерге өте береді. Алғашқы жылдарда отбасының өмір сүруі кішкентай балаларды күтіп-бағумен тығыз байланысты. Баланың мектепке баруы, ата-анамен бала арасындағы қашықтықты орнатады және ол тез арада ұлғаяды. Бала өз өміріне ата-ана тарапынан тәуелсіздік алу процесінде, оның мәні мен міндеттерін қайта қарастыруға мәжбүр болады. Отбасы ұясынан балалары ұшып кеткенде, ерлі-зайыптылар жеке қалып, бағып-қағу ауыртпашылығынан құтылады. Мүдделі болғанда бұл процесс жаймен жүруі тиіс, яғни баланың өсіп-жетілуіне орай ата-ананың жаңа қажеттіліктер мен күтулері және оған жеке дайындалу мүмкіндігі болады. Ал тәжірибе жүзіне келсек көптеген ата-аналар осыған дайын болмайды, өйткені бірге өмір сүрген алғашқы 15 жыл ішінде өздерінің өмірін баланы бағып-қағуға арнап, көбіне басқа қажеттілік пен ролдерге өзінің қатысы жоқтай сезінеді. Отбасы дағдарысы алдағы екі деңгейде дамиды.

1. Кері құрылымдық, бұл отбасы қатынасының бұзылуы және оның қалыптасуына кедергі келтіретін әрекет.

2. Құрылымдық, отбасының жаңа деңгей қызметіне көтерілуіне мүмкіндік жасайды.

Отбасы қалыпты дағдарыстары

Отбасы психологиясында - өмірде кездесетін дағдарыстың кез-келген түрі қалыпты деп есептеледі.

Алғашқы некеге тұрудың өзі – дағдарыс болып табылады. Әсіресе, тойға дейін жастар бірін-бірі ашық түсті көзілдірікте көреді, ал неке - өмір сүру салтының өзгеруіне, әлеуметтік беделге ие болуға әкеледі. әйел заты үшін ата-тегін өзгерту, Эриксон пікірінше “Ұқсастық дағдарысына” соқтыруы мүмкін, тұрмыс сипаты өзгереді, үйренеді қажет ететін жаңа тұстары пайда болады. Бұл ерлі-зайыптылардың бір-біріне бейімделу кезеңі – алғашқы жылда жыл бойына созылады. Бірлескен өмірде алғашқы жыл соңына қарай некенің бір жылдық дағдарысы пайда болады. Осы уақыт ішінде дағдарысқа ерлі-зайыптылар үйренісіп бірінің алдында бірі жауапкершілік танытып, түсіністікпен қарайды немесе айырылысу тілегі пайда болып некелік одақ сәтсіз болып саналады. Ажырасудың алғашқы шарықтау шегі – бір жыл бірге өткізген өмірден кейін болады. Екінші дағдарыс отбасында бірінші баланың туылуынан кейін пайда болуы мүмкін, тіпті ол бала қалаулы болып, махаббаттан пайда болса да қалыптасады. Тағы да өмір сүру сипаты өзгереді, отбасындағы жүктемелер ауысады. Егер жас ана беріліп, баланы күтіп бағумен айналысып кетсе, онда көптеген адамдар мұны өздеріне назар аударудың жоғалуы деп қабылдайды. Кейбір әкелер бала кұтіміне қызғанышпен қарайды, балсы әйеленің сүйіспеншілігі мен күтімін тартып алғандай қабылдайды.

Келесі дағдарыс отбасында екінші баланың дүниеге келуімен байланысты болады, әсіресе балалар арасында 5-7 жастан жоғары болған жағдайда қатты көрінеді. Балалар арасында бәсекелестік пайда болады, ол ата-ананың мейіріміне, махаббатына ие болу ниетінен туындайды. Жасы үлкен балада кішісіне деген қызғаныш байқалады, бұл арнайы жасалған балалық қылықтардан байқалады, бала кішкентай кезінде еліктеп сақауланып сөйлей бастайды, өйткені ол өзіне кішкентайға қарағандай қарап, еркелетсе деген иеттен туындйды. Балада осы кезеңде болып жатқан нәрсені түсіну үшін күшті төзімділік талап етіледі.

Қарым-қатынастағы дағдарыс бала мектепке дейінгі мекемеге немесе мектепке барғаннан кейін де пайда болуы мүмкін. Бұл уақытта ананың жаялық жууы екінші орынға кетіп, балаға көбіне әкелік қызмет қажет болады, ал көптеген ер адамдар бұл жағдайға дайын емес некеге өзінің қызметі тек қана қаржылай қамтамасыз етумен байланысты деп тәрбиелеу ісіен шеттеле бастайды.

Келесі ол уақытқа байланысты екі дағдарыстың қатар келуі: жеткіншек жас дағдарысы және ата-ананың 40 жастық дағдарысы болып табылады. Бұл кезеңде ата-аналар өз құндылықтарын қайта қарайды, ал балалар билікке ұмтылып шу шығарады. Көп жағдайда осы кезде баланың қызығушылығы ата-ана әр тұрлі ескереді және көптеген келеңсіздіктер дәл осы кезде пайда болады.

Отбасы дамуының келесі кезеңі дағдарыстың кезеңі бұл – ерлі-зайыптылардың бір-бірінің зейнеткерлікке шығуы. Бұл кезеңде көсемдікке бейімделіп, өзін кәсіби іс-әрекетте белсенділікте ұста, дағдыланып қалған адамдарға қиын болып келеді. Егер олар өздеріне басқа бір жұмыс көзін тауып, айалыспаса, онда өмірге деген қанағаттанбаушылық және жеке басының іске жарамсыздығын сезінеді. Кейбір ер азаматтар бұл кезде осы шақтың қызығын жіберіп алмайын деп, өзін жаңа әлеуметтік және жыныстық қарым-қатынаста көрсетуге, әліде болса күш жігері бар екендігін дәлелдеуге ұмтылады.

Қатар келген екі дағдарысты теңестіру қиынға соғып, отбасыда іштей бөлінуге, қарама-қайшылықты әкеліп соғады.

Ажырасудың екінші шарықтау кезеңі 40-45 жас аралығы. Бұл өмір сүрген 10-15 жыл аралығы сәйкес келеді. Осы отбасылық өмірдің екінші өтпелі дағдарыстық кезеңі болып табылады.

Одан әрі өсіп қалған балалардың кәсіп таңдауымен байланысты – дағдарыстық кезеңге жетеді. Қазіргі экономика шартында ата-ана бала болашағының қамын ойлап, оған үлкен ауқымды түрде қаржылай және моральдық тұрғыдан үлесін қосып, оның келешектегі жемісті мамандықпен қаматамасыз етуге ұмтылдырады.

Ажырасудың үшінші шарықтау шегі және өз-өзіне қол жұмсауға бару дәл осы кезеңге сәйкес келеді. Осы кезде ер жеткен балалар ата-ана қамқорлығына бөлек шығып, өз бетінше өмір сүруге немесе отбасын құрып кететіндіктен, ерлі-зайыптылар жалғыз өздері қалып қояды. Көптеген ерлі-зайыптылар мұндай тығыз экономикалық және физикалық қарым-қатынасқа дайын болмағандықтан осы кезде орта жастағы ажырасулар кездесіп жетеді.

Қалыпты дағдарыстармен қатар отбасы басқа да құбылыстарда мысалы: соғыс, экономикалық дағдарыс, табиғи аппаттар, ерлі-зайыптылардың бірінің кенттен ауырып қалуы, созылмалы айырылысулар, отбасы мүшелеренің өмірден кетуі, тұрмыс үй мәселесінің ушығуы сияқты жағымсыз әсер ететін жағдайларға кез болуы мүмкін. Осындай орта жолда пайда болған жүктемелерді кез-келген отбасы көтере білмейді, міне сол кезде отбасының құлдырауы – ажырасуы орын алады.

Балалар ажырасу процесіне үш түрлі типте жауап қайтарады: жеңімпаздар, жеңілтектер, аман қалғандар.

Жеңімпаздар ата-анасының ажырасуынан белгілі бір пайдаға қол жеткізеді: жексенбі күндері әкелері еркелетсе, басқа күндері анасын әкеммен бірге тұруға кетіп қаламын деп қорқытады, ажырасу оларға жақын адамдар тарапынан назар аударуды күшейтеді.

Жеңілгендер. Бұл жағдайға байланысты қайғыруы жеңілген балалар. Отбасында қалған адамның оған деген қатынасы бірден нашарлайды. Егер бала отбасының кеткен мүшесіне қатты ұқсайтын болса, онда жағдай тіптен нашарлайды.

Аман қалғандар бұл барлық ауыртпалықты белсенді түрде басынан өткен, оған қоса өз жақындарына, басқа адамдарға деген қатынаста зейінді, сезімтал бола білген балалар. Осындай соққылы тәжірибеден бала жақын эмоционалдық қатынастың қажеттілігін түсінеді.

2. Отбасылық қалыптан тыс дағдарыс – отбасы өмірлік циклінің кез-келген кезеңінде кезедсетін дағдарыс, оны өмірдегі жағымсыз жағдайда қобалжу дағдарысы ретінде Р.Хилл үш факторды (отбасы шығатын дағдарысты) бөліп қарастырады:

1. Сыртқы қиындық (жеке тұрғын үй, жұмыстың болмауы);

2. Күтпеген жағдай, стресстер (отбасы немесе бір мүшесінде жол апаты, зорлануы т.б.)

3. Ішкі отбасы жағдайын тепе-теңдікте бағалай және жеңе алмауы қақатығысты немесе стрестік сапалардың қарастырылуы (күрделі ауру, өлім, ерлі-зайыптылардың опасыздығы, ажырасуы)

Отбасында қалыптан тыс дағдарыс жағдайының белгі көрсеткіштері:

1. Дағдарыс жағдайы;

2. Отбасы мүшелерінің болып жатқан жағдайды түсінуі және қабылдауы;

3. Отбасы мүшелерінің болған жағдайға көзқарасы, қабылдауы;

4. Отбасы мүшелерінің өзгеруі;

5. Жекелік және отбасылық жағдайды дағдарыстан шығару мүмкіндігі;

Отбасы дағдарысы бүкіл әлемде жайылған өзекті проблемалардың бірі болып отыр. ҚазАқпарат тілшісіне Испаниядағы Наварра отбасылық институтының профессоры Хавьер Эскрива Иварс осылай деді. «Отбасылық өмірдің дағдарысы бүгін әлемнің қай елінде де бар. Тек кей мемлекеттерде отбасы құндылықтары көбірек бағаланса, кей елдерде отбасылық идеология әлсіз. Отбасын құрып жатқан адамдар өзінің жауапкершілігін сезіне бермейді. Ол күнде жұмыс жасауы керек. Өзінің жары отбасында үйлесімде сезінуі үшін өзімен көп жұмыс жасауы керек. Мысалы Еуропада үйленген жұптардың 20-24 пайызы дәм-тұзы жараспай ажырасып жатады. Сонымен қатар, Испанияда бала туу көрсеткіші өте төмен. Өйткені, испандықтар бала туудан гөрі мансабын, бойдақ өмірді қалайды», - деді Хавьер Эскрива Иварс. Шетелдік профессордың айтуынша, Голландияда жалғызбасты аналар өте көп. Мұнда балалардың 30 пайызы тек аналарымен тұрады. Ал Қазақстандағы статистика да көңіл көншітпейді. Айталық, жыл басынан бері 6 мың жұп отбасын құрса, 2 мыңы некесін бұзып үлгерді.

2015 жылы 148 769 неке тіркелсе, 2014 жылы 159 328, 2013 жылы – 168 417, 2012 жылы – 164 681, 2011 жылы – 160 494, 2010 жылы – 146 443, 2009 жылы – 140 386, 2008 жылы – 135 280, ал 2007 жылы – 146 379 неке тіркеуге алынған.

Сонымен қатар ажырасқан отбасыларға қатысты статистика былай сайрайды: 2015 жылы – 53 293, 2014 жылы – 52 673, 2013 жылы – 51 482, 2012 жылы – 48 513, 2011 жылы – 44 862, 2010 жылы – 41 617, 2009 жылы – 39 257, 2008 жылы – 35 852, ал 2007 жылы – 36 107 ажырасу дерегі тіркелген.

36. Отбасының мына түріне тоқталыңыз. Бәріне белгілі, бикарьералық отбасы –отбасындағы ері мен әйелі өздерін толықтай кәсіби өмірге арнайтын отбасылық өмірдің танымал моделі. қазақстанда бқндай модель бар ма?

Так, для современного брака становится характерным совмещение обоими супругами карьеры и семейной жизни [1, 6, 10]. КарабановаО.А., ТащёваА.И. определя- ют это явление понятием двухкарьерный брак, т.е. брак, где оба супруга, а не только муж, как в традиционной семье, ставят перед собой задачи профессиональной карьеры, роста и самореализации [6, 10]. В качестве типичной причины такой тенденции выделяют увеличение значимости партнерства в се- мейной жизни, равенства супругов. Отмечается, что в этих семьях особое значение приобретают харак- тер распределения ролей и власти в семье, вопрос о лидерстве, демократизме и взаимозаменяемости, общности семейных и личностных ценностей, о на- личии ресурсов поддержки семьи в воспитании детей, особенности реализации хозяйственно-бытовой и прочих функции семьи [6]. На основе особенностей профессиональной мотивации работающих женщин принято различать Рассматривается история становления супружеских отношений в России, на разных этапах развития общества. Описывается двухкарьерный брак как одна из разновидностей современного брака, в котором партнеры считают главной своей ценностью профессиональную карьеру. Особое внимание уделя- ется психологическим проблемам супругов такого брака. Ключевые слова: двухкарьерный брак; ролевой конфликт; психологические трудности; супружеский конфликт. Актуальность исследования психологических трудностей партнеров двухкарьерного брака Ващенко Л.Е. Северо-Кавказский психологический вестник ➤ № 7/4 2009 г. 26 два типа женщин: ориентированные на работу и ори- ентированные на карьеру [10]. Для первых работа является ресурсом, обеспечивающим экономическую самостоятельность, независимость от мужа, расши- рение социальных контактов, вторые рассматривают работу как неотъемлемую составляющую собствен- ной жизни, имеющую самостоятельную ценность, которая обеспечивает перспективу собственного служебного роста и самореализации, а не как пере- ходный этап до вступления в брак или рождение детей. Однако женщины продолжают выполнять свои традиционные обязанности матери и жены. Вместе с тем, исторически сложившаяся структура семьи предполагает лишь одного профессионально ориентированного супруга. Наличие же двух таких супругов в одной паре создает значительные труд- ности внутреннего и внешнего характера, источники, которых они склонны видеть не во внутрисемейных отношениях, а скорее, в отношениях семьи с обще- ством. А.И. Тащёва отмечает, что психологические труд- ности, характерные для обоих супругов связаны, пре- жде всего, с их ролевой перегрузкой, со снижением самооценки партнёров, рассогласованием системы ролей в семье, недооценкой супругами значения эмоциональной стороны во взаимоотношениях, ошибками атрибуции, нежеланием вести подобный образ жизни, желанием одного из супругов завести ребенка. Супруги, ориентированные на карьеру, много времени проводят на работе, что негативно сказывается на выполнении ими семейных функций, качестве межличностных взаимоотношений и вле- чет за собой снижение удовлетворенности браком одного из партнеров или их обоих, инициирует супружеские конфликты, либо конфликты супругов с детьми и другими членами расширенной семьи. Кроме того, двухкарьерные браки еще не обрели должного понимания в нашем обществе из-за стерео- типов в отношении роли женщины, налагаемых куль- турными нормами. Стремление сочетать собственные представления о семейных ролях с социальными нормами, часто переживается супругами как тяжелая борьба против общественного мнения, неприятные переживания могут обостряться в критические точки жизненного цикла семьи или в кризисные периоды профессиональной жизни партнеров [7, 9, 10]. Для женщин, состоящих в двухкарьерном бра- ке является характерной сильная идентификация со своей профессиональной ролью. И, по мнению А.И. Тащёвой, такая женщина стремится дополнить свою семейную жизнь карьерными достижениями либо вступает в брак уже зрелым специалистом и карьерные достижения для нее являются главной ценностью. Автор полагает, что в данных случаях профессиональная активность женщины может осу- ществляться в ущерб её активности, направленной на реализацию основных семейных функций [10]. С другой стороны, для большинства женщин, ориентированных на карьеру, профессиональная и семейные роли являются одинаково значимыми, что часто служит причиной определенных психоло- гических трудностей для неё [9]. Для таких женщин характерно наличие ролевого конфликта работа- семья, который возникает вследствие большого ко- личества ролей, что должна выполнять работающая женщина (в семье – партнера, хозяйки, родителя, на работе – работника, коллеги), а также противоречи- вых требований, предъявляемых этими ролями и де- фицита физических ресурсов для их полноценного выполнения. Ролевой конфликт неизбежно ведет к дисгармонии в семейных отношениях [3, 5, 10]. О.А. Гаврилица определяет ролевой конфликт как комплекс субъективных негативных переживаний, возникающий у самой женщины, при отрицательной оценке ею того, как она справляется с совмещени- ем ролей в профессиональной и семейной сферах. Ролевой конфликт работающей женщины не редко вызывает у неё чувство вины; ощущение, что реали- зация рабочих ролей мешает выполнению семейных обязанностей и наоборот; ощущение отсутствия поддержки и одобрения её профессиональной дея- тельности со стороны мужа, детей и значимых других людей; постоянное ощущение дефицита времени. Автор констатирует, что чувство вины побуждает женщину к компенсаторному поведению, которое в отношениях с супругом может проявляться, на- пример, в его отказе помощи по дому. Чтобы, хоть как-то компенсировать вину за свою несостоятель- ность в качестве жены, чтобы не разочаровать своего мужа, женщины часто стремятся выполнять большую часть работы по дому. Это в свою очередь, приводит к ряду дополнительных психологических трудностей, связанных с физической перегрузкой. Чувство вины продуцирует определенные паттерны поведения в отношениях с детьми: сверхкомпенсационное поведение, гиперопека и делает женщину менее эффективной как мать. Отношение женщины к самой себе, своим потреб- ностям – это еще одна область негативного прояв- ления чувства вины – синдром самопожертвования. Работающая замужняя женщина испытывает чувство вины, когда она тратит время на себя: поход к па- рикмахеру, занятия спортом, посещение магазинов. Она считает свои личные дела областью, которой можно пожертвовать, что в свою очередь не может не сказаться на её эмоциональных переживаниях и снижении уровня самооценки [3]. Психологические трудности женщин не ограничи- ваются конфликтом профессиональных и семейных ролей, чувством вины, физической перегрузкой. Социальная психология 27 У них часто возникает конфликт самореализации, противоречие между автономией и служением ближнему. Чем сильнее женщина усвоила требования своей культуры, тем сложнее ей оправдывать свои стремления к карьерным достижениям. Некоторые женщины пытаются копировать черты мужской лич- ности, акцентируясь на маскулинных качествах, таких как профессионализм, инициативность, ответствен- ность, убедительность, активность. Многие женщины при этом испытывают страх потери женственности и утраты любви [3, 5, 7]. Женщины, занятые карьерой и выполнением домашних обязанностей, имеют меньше времени для общения с друзьями и отдыха, что для них может сопровождаться стрессами, внутриличностными конфликтами, депрессией. Кроме того, мужья рас- сматривают свою карьеру обычно как более значи- мую, даже в пределах двухкарьерного брака. Таким образом, при возникновении кризисов в семьях, где оба супруга заняты карьерой, жены чаще мужей жертвуют ради семьи своими карьерными устремле- ниями. Например, территориальные перемещения, наиболее вероятно, будут связаны с возможностями карьерного роста мужа, чем его жены, что также может негативно сказаться на психологическом со- стоянии женщины [7, 12]. Установлено, что способность женщин находить в своей жизни баланс между работой и семьей за- висит, прежде всего, от склада их личности, возраста. Женщины, способные успешно работать и одновре- менно поддерживать хорошие супружеские взаи- моотношения, обладают высоким уровнем энергии, интеллекта иличностными ресурсами, позволяющими им справляться сбольшими нагрузками. Исследования показывают, что баланс между работой исемьей может меняться в течение жизненного цикла, когда женщины корректируют свои карьерные цели с учетом перио- дов беременности и ухода за ребенком [7]. Трудности мужа в браке, где оба супруга ориенти- рованы на карьеру, связаны не только его возможной перегрузкой в профессиональной деятельности, не- достатком времени для общения с родственниками и с друзьями, но и его вынужденном приобщением к женской работе, имеющей у многих российских мужчин, как правило, низкий статус. Особенно тяжело мужья переживают, получая в дополнение к своей профессиональной деятельности женскую домашнюю работу, когда, по их мнению, профес- сиональные устремления жен препятствует их соб- ственному служебному продвижению. Нередко муж в такой семье может испытывать снижение чувства собственно достоинства. Супруг может переживать неизбежность не- которых своих профессиональных жертв из-за невозможности переехать в другую местность, так как его жена так же реализует свои карьерные до- стижения здесь. В двухкарьерном браке муж является номиналь- ным главой семьи, жена признается равной, а её профессиональная деятельность важна для обоих супругов, вместе с тем дом и дети остаются на её от- ветственности. Один из вариантов двухкарьерного брака предполагает, что профессиональная деятель- ность для мужа или жены важнее, чем семейные цен- ности. Супруги в данном случае могут быть заняты совместным бизнесом. Их домашняя работа сведена кминимуму и переадресовываются специально наня- тым людям. Супруги напоминают деловых партнеров, каждый из которых может преследовать свои индиви- дуальные интересы. Серьезные конфликты возникают, если эти интересы и потребности ущемляются. Но чаще супруги испытывают дефицит эмоциональной теплоты, поддержки и внимания со стороны друг друга. К тому же, они могут или отрицать, или просто быть не способными к тому, чтобы признать наличие внутрисемейных проблем в отношениях. Стремление каждого из супругов быть наиболее успешным во всем, в том числе и карьерных до- стижениях ведет к необратимым деструктивным изменениям во взаимоотношениях. Подобный образ жизни может привести к разводу. Практика психологического консультирования свидетельствует, что по поводу проблем двухкарьер- ного брака очень часто супруги обращаются за про- фессиональной помощью к психологам. Большинство трудностей супругов, состоящих в двухкарьерном браке, заключается в постоянном конфликте между совмещением семейных и рабочих ролей и роле- выми перегрузками каждого из них. Вместе с тем, специалисты прогнозируют увеличение числа по- добных браков [10]. Психологи утверждают, что благополучие каждого человека определяется его способностью к про- дуктивному труду и установлению полноценных межличностных отношений, это является одинаково важным как для женщин, так и мужчин [7]. На ряду с этим, А.И. Тащёва, отмечает, что до- статочно гармоничное, спокойное развитие семьи возможно лишь в том случае, когда семейные и про- фессиональные роли супругов взаимно дополняют друг друга