46. XV – XVI ғасырлардағы Исламның «постхалифаттық» таралуы .

Первоначально Османская империя защищала свои границы от угрозы с нескольких сторон: Сефевидов на восточной стороне, Византии на севере (угроза исчезла с завоеванием Константинополя в 1453 году), и от великих католических держав Средиземного моря: Испании, Святой Римской империи и Венеции с её восточными средиземноморскими колониями. Позже Османская империя концентрируется на отвоевании территорий у этих соперников: Кипр и другие греческие острова (кроме Крита) были захвачены Османами у Венеции, а последней отвоеванной территорей, до бассейна Дуная, стала Венгрия. Крит был завоеван в 17 веке, но османы уступили Венгрию и другие части Восточной Европы Священной Римской империи, расторгнув договор Карловиц в 1699 году^[13].

47. Ислам Конференциясы Ұйымы.

Ислам Ынтымақтастық Ұйымы (ИЫҰ)(2011 жылдың 28 маусымына дейін - Ислам конференциясы ұйымы (ИКҰ)) 1969 жылы 25 қыркүйекте мұсылман мемлекеттерінің бастамасымен құрылған. Бүгінгі таңда 57 ел мүше, жалпы халық саны 1,2 миллиардқа жетіп отыр. Ұйымға Ресей, Босния және Герцеговина, Тайланд бақылаушы ретінде қатысады. Ұйымның штаб-пәтері Сауд Арабиясының Джидда қаласында орналасқан. ИҚҰ-ның басшысы – Бас хатшы, ал атқарушы органы – Бас хатшылық деп аталады. Бас хатшыны мүше елдер Сыртқы министрлер конференциясында бір мәрте 4 жылға сайлайды. Ұйым жанынан ашылып, дербес жұмыс істейтін төмендегідей органдар мен құрылымдар бар. Олар Ислам даму банкі, Ислам жаңалықтары агенттігі, Экономика және мәдени мәселелер жөнінде ислам комиссиясы, Иерусалим қоры, Ислам астаналары ұйымы, Ислам ғылыми-техникалық даму қоры және тағы басқалар

48. Ислам әлемі лигасы.

Всемирная исламская лига создана в 1962 году по инициативе Саудовской Аравии и активном участии США. Штаб-квартира в Мекке, филиалы в Медине, Эр-Рияде и Джидде. Реально целями организации помимо декларируемых чисто мусульманских дел являются укрепление позиций мусульманского духовенства и Саудовской Аравии. При этом насилие также отрицается. Финансирование осуществляется Саудовской Аравией. Высшим органом является Учредительный совет, включающий представителей от 29 стран. Лига имеет четыре региональных координационных совета. С 1974 года ВИЛ получила консультативный статус при ООН.

49. Сопылық

Сопылық бағыт

Сопылық бағыт – исламдағы мистикалық бағыт. VIII ғасырдан бастап тарих сахнасына шыға бастаған сопылық әрекеттері Исламның басқа өлкелерге тез арада таралуына әсер еткен маңызды факторлардың біріне айналды. Ислам және оның қасиетті кітабы Құранды мистикалық тұрғыдан түсіндірілуін және адамның сол бойынша қоғамда өмір сүруін қадағалап, тәртіпке келтірген сопылар, тәблиғ әрекетіне үлкен мән берген.

50. Хариджиттер сектасы.

Харижилік- Исламда ең алғаш пайда болған мазһаб. Хазіреті Әли дәуірінде Сыффин соғысы және Хакем (қазы) оқиғасынан кейін бөлек бір топ ретінде ұйымдасқан харижиліктің пайда болуына көбіне әлеуметтік және саяси факторлар ықпал еткен. Яғни, бұл топ әлеуметтік және саяси тақырыптарды дінге сәйкестендіріп, дінді саясаттың құралы ретінде қолданатын ұйым ретінде қалыптасқан. Саяси және әлеуметтік әрекет жасауды тоқтатыл, итиқадтық мазһаб түрін алды. Хазіреті Осман кезеңі мұсылман қоғамында әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістер кездескен дәуір болып табылады. Фәтихтер арқылы үш құрлыққа таралып, дүниенің түрлі өркениеттеріне жолыққан мұсылмандар өте маңызды әсерлену процесін басынан кешірді. Жауынгерлер елдеріне қайтып оралғанда көргендерін туыстарымен бірге өмірде жүзеге асыруды қалады. Бұл түсінік кейбір жерлерде қолдау тапса, Курра деп аталатын топтың бастауымен көптеген жерде маңызды қарсылықтарға кездесті. Қарсыластар сол кездегі өкіметке де теріс көзбен қарап, ұнатпайтынын білдіретін әрекеттер көрсетті. Олар өкіметтің кетіп,саяси қайраткерлердің өзгеруін қадаған.Бұрынғы әлеуметтік өмірді қолдайтындарын және ішкі тартыстардан алыс қоғамды қалайтындарын айтқан. Қысқа уақытта ұйымдасып, іс-әрекет жасаған бұл адамдар халифа Хазіреті Османды өлтіріп, саяси жоспарларын жүзеге асыра бастады. Ұзақ уақыт Ислам елінде террорлық әрекет жасап, ішкі тартыстарға себеп болды. Жамал мен Сыффин соғыстарының жүзеге асуына және Хазіреті Әлиді өлтіруіне себеп болды.Харижилердің пайда болуының себептерінің бірі - өз тайпасын қолдаушылық Ислам діні ұлт және тайпа қолдаушыларына қарсылық білдіріп, адамгершілік принцип шеңберінде тайпалар және ұлттар арасында бірлік және ынтымақтастық орнатуға тырысса да Хазіреті Османның халифаттық дәуірінің соңғы жылдарында қайтадан пайда бола бастады. Сөйтіп кейбір тайпалар құрайыш тайпасына қарсы бас көтере бастады. Ирактық, Йемендік және Меккелік кейбір тайпалар құрайыштың саяси үстемдігінің аяқталуын және басқа тайпалардың елді басқаруын қалайды. Дегенмен олар саяси өзгерісті тікелей бейбіт жолмен емес, кейбір діни негіздерді пайдаланып, күш көрсетумен бастады. Азаттық алған құл да әділ басқару шартымен халық

51. Дәстүрден тыс діндер деген не және олардың бөлінуі.

Дэстүрден тыс діндер деп негізінен дүниежүзілік немесе үлкен үлттық діндерден бөлініп шығып, бір-бірімен косыла отырып, біріккен қазіргі діндерді айтамыз. Олардың шығу себебі үлкен саяси-элеуметтік жэне мэдениеттің жаңаруына байланысты, элеуметтік-саяси өздгерістермен, демографиялы козғалыстармен жэне де дэстүрлі діндердің ықпалының элсіреуімен байланыстырылады.

Өздерінің діни ілімдерінің мазмүнына, діни рэсімдерінің аткарылуына қарай жаңа христиандык, жаңа бағдарламалык, оккультистік, жаңа пүтшылдык болып бөлінеді. Екінші жагынан, олар ілімімен де үйымдастыру жүйесімен де ерекшеленеді. Үшінші ерекшелігі, олардың ілімі мен ресми тэжірибесі синкреттілікпен жэне дүниежүзілік діндердің көптеген кагидаларын үстанушылыгымен дамиды.

Дэстүрден тыс діндер белсенді миссионерлік қызметімен ерекшеленеді (эсіресе жастар арасында). Жаңа көзкарастын басшылары бүл заманның «күнэкарлыгын» көрсетіп, одан шыгу жолдарын білетіндігін айта келіп, адамгершілік жолдары мен даналык ақылдың өкілі ретінде өздерін үсынады.

52. Дәстүрден тыс діндердің бес топқа бөлінуі.

Қазіргі дэстүрлі емес діни козғалыстардың, сенушілік маңызы бойынша діни эдет-ғүрыптары, рэсімдік іс-эрекеттері аркылы айырмашылығы болады. Олар саны жагынан өте көп. Осы бір эр түрлі ағымдарын елеулі белгілерімен ең кем дегенде 5 топка бөлеміз:

Неоориенталдык табынудың шығу тамыры Шығыстан, будда жэне индуизм діндерінің осы заманга бейімделген түрінен шықты. Будда діни ағым - мистикалык жолмен, алғашқы Қүдай жолын имманенті «ішкі» жолмен жандандыру. Өмір сүріп түрғандардың барлығы иллюзия (қиял), оның жасырын соңында Қүдайдың шындык табиғаты бар, ол гармониялық жэне эділеттілік. Максат осы табиғатқа эр түрлі эдістермен, медитациямен косылу. Медитациялык үрдіс (ойлану, сезіну, ішкі дүниеге шүкшиып көңіл аудару, сыртқы коршаған дүниеден безу), эр түрлі мантрлық сөздер айтып, кайталау, кайталау үрдісінде мистикалык маңызы шығады. Діни сенімдік жағы екінші орынға кетіп, бірінші орынға акиқат жолға түсу, Еурудың беделінің артуы.

4. Жаңа Магия, спиритизм. Бүгінгі күнге дейін сақталып келе жатқан сиқыршылык, балгерлік, шамандар, бал ашқыштармен қатар жаңа магиялық ілім жэне оның институттары, Батые пен Шыгыс эдет-гүрыптарын косып жаңа балгерлерді, сикыршыларды шыгарды. Бүл жерде Мексикандық мифтік ілімін Карлос Костанелді алуга

болады. Осы кезде Европа жэне Солтүстік Америка спиритистік қозғалыс жэне өлген адамдардың жанымен сөйлесу практикасын айтамыз.

5. Ібіліс немесе шайтан тобы (сатанинские группы). Ібілістік түсінік ертедегі Ирактан, «Көк кітап» деген кітапта жазылған хабарлар туралы діни аңыз. Ібіліс туралы кітапта зорлықты жэне зомбылыкты бірінші орынға қояды, кесірлікті жаманшылыктың кайнар көзімен, жын-шайтандармен мистикалык жолмен араласып сөйлесу. Олардың айтуы бойынша кесір, жаманшылыкты үгіттеушілер - Христиан дініне қарсы күрес жүргізушілер. «XX ғасырдагы діндер» халыктың көңілін өздеріне аудару үшін сырткы ерекшеліктеріне, эдеттен тыс нэрселерге аса көңіл бөліп, адамдарға эмоционалды-психологиялық эсер тигізуге тырысады.

53. «Салафизм» және оның түрлері.

Сәләфия (араб.: سَلَفِيَّة‎) - Ислам дінінің негізі боп табылатын Құран мен Сүннетті «әс-сәләф әс-салихун» (араб.: السلف الصالحون‎), яғни Мұхаммед пайғамбардың (салл Аллаһу ғалейһи уә сәлләм) сахабалары, олардың ізбасарлары мен Ислам үмметінің имамдары қалай түсінсе солай түсіну дегенді білдіреді^[1]. Әр ғасырда өмір сүрген мұсылман ғалымдарын біріктірген көзқарастар жүйесі. Сәләфия қозғалысының ең атақты өкілдері Шейх әл-Ислам Ибн Таймийа, Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия, хафиз Ибн Кәсир, хафиз әз-Зәһәби, Мұхаммед ибн Абдуль-Уәһһаб және т.б. ғалымдар Ислам тарихы мен мәдениетінде айтарлықтай із қалдырды. "Сәләф" (араб.: سَلَفٌ‎) сөзі тілдік жағынан Ибн Манзур айтқандай: "алдыңғы өткен халық" деген мағына береді

54. Салафизмдегі «жиһадизм» және «такфиризм» тармақтары.

55. Яссауи атын жамылған зікіршілер.

56. Иегова куәгерлері.

Ехоба куәгерлері — XIX ғасырдың екінші жартысында Америкада қалыптасқан христиандық деноминация.

Ехоба куәгерлерінің ұйымының 2016 тамыз айындағы статистика бойынша, әлемде 8.3 миллионнан астам ұйымының мүшелері бар. Бұл топ 1870-ші жылдарда, Чарльз Тейз Рассел негіз салған Киелі кітап зерттеушілердің қозғалыстан пайда болды. Ехоба Куәгерлері деген атауы, Киелі Кітаптағы Ишая 43:10-12 тармақтарында негізделген. Ехоба Куәгерлер протестанттарға ұқсап икондарға, крестке жэне мүсіндерге табынбайды. Ондай табынушылық - пұтқа табынушылық дейді.

Қазақстанда Ехоба куәгерлерінің 59 жергілікті діни бірлестігі 2012 жылда қайта тіркелуден өткен (Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі ақпарат бойынша)

57. Саентология шіркеуі.

Сейентологиялық ағым «Церковь Саентологии», «Космические религии» жэне т.б. Бүл табынушылық эр түрлі физикалык приборларга мистикалык магына беру. Осы аспаптармен эр түрлі мистикалык күбылыстарды байқау, өлшеу, оның физикалык, биологиялык табигатының эсерін байкау. Мистикалык түргыда элі де тексеріліп біліп болмаган психикалык күбылысты, коршаган табигат күбылысын түсіндіру.

58. Сатанизм – Ібіліс шіркеуі.

Ібіліс немесе шайтан тобы (сатанинские группы). Ібілістік түсінік ертедегі Ирактан, «Көк кітап» деген кітапта жазылған хабарлар туралы діни аңыз. Ібіліс туралы кітапта зорлықты жэне зомбылыкты бірінші орынға қояды, кесірлікті жаманшылыктың кайнар көзімен, жын-шайтандармен мистикалык жолмен араласып сөйлесу. Олардың айтуы бойынша кесір, жаманшылыкты үгіттеушілер - Христиан дініне қарсы күрес жүргізушілер. «XX ғасырдагы діндер» халыктың көңілін өздеріне аудару үшін сырткы ерекшеліктеріне, эдеттен тыс нэрселерге аса көңіл бөліп, адамдарға эмоционалды-психологиялық эсер тигізуге тырысады.

59. Діни фундаментализм.

Фундаментализм - бастапқыда протестантизмдегі либералдық протестанттық рационализмге қарсы бағытталған шектен шыққан консервативті ағым. 1910 жылдарыАҚШ-тың оңтүстік штаттарында қалыптасты, інжілге (Библияға) кез келген сыни көзқарасты көтермей, оны жаңаша түсіндіруге талпынғандарды үзілді-кесілді мойындамады. Кейін келе бүл ұғым басқа діни, әлеуметтік, саяси бас¬қа да қағидаларға кез келген радикалды - консервативті қатынасты білдірді. Қараңыз: Ислам фундаментализмі

60. Діни экстремизм және оның мақсаты.

Діни экстремизм Ислам құндылықтарын сақтау жолында үндеу тастаған өздерінің пікірлестерін діни принциптерді бұзушылар деген айыптаулармен кінәлайды. Діни-саяси экстремизм болса, әртүрлі діни пікірлерге негізделгеніне қарамай, олардың іс-әрекеттері Қылмыстық істер кодексінің баптарына сәйкес келеді. Яғни, діни-саяси экстремизм - діттеген саяси мақсаттарына қол жеткізу үшін, дінді қалқан ете отырып әрекет етуші, дінге ешқандай қатысы жоқ іс-қимыл. Басқаша атағанда - терроризм (лаңкестік). Мұндай әрекеттер көбіне мемлекеттің құрамын күшпен өзгертуге немесе үкіметті басып алуға бағытталады. Қауіпті жағдайға айналған осындай әрекеттерді іске асыру, көбіне қарулы топтар құрып, өзара өшіктіру әдістерін қолдану арқылы дін және ұлттық қайшылықтарды қоздырумен, сондай-ақ адам құқын жаппай бұзумен қатар жүреді. Мұндай шектен шыққан экстремизм әртүрлі мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне нұқсан келтіріп қана қоймай, дінаралық жағдайдың ушығуына да себепкер болуда. Экстремистер қай діннің атынан белсенділік танытса, бәрінен де көп зиян шегетін сол дін. Саяси экстремизм тек саяси мүддені ғана көздейді. Олар адамдардың дінге деген құрметі мен сенімін өз мақсаттарына кеңінен пайдалана отырып, дін үшін әрекет етіп жүргендей көрінуге тырысады. Діни-саяси экстремизм әдетте ешқандай ымыраны мойындамай, ортақ келісімнен бас тартады, ешкімді жақтырмайды, тіпті оларды қолдап жүрген дін өкілдерінің пікірі болса да ешқандай саяси пікірлермен санаспайды. Діни экстремизм үшін «Харам мен халал» (арам мен адал), «өзіңе қалағаныңды басқаға да қала» деген қағидалар болмайды. Олардың басты қаруы қатігездік пен шапқыншылық. Сонымен қатар діни антқа байлап қойған адамдардың экстремистік қатардан шыға қоюы өте қиын. Экстремизмді айыптау, егер Құран және сүннет негізінде болмаса, онда адасушы мұсылмандар айыптауды мойындамайды, бос сөз қатарында қабылдайды. Кінәлілер айыптаушыларды - надан, жалақор ретінде азғыруы да мүмкін. Ислам шариғатымен амал етіп, басқаға үлгі бола білу, әрі шариғат талаптарын орындау, өркениетті қоғам орнатудағы аса сенімді жол екенін түсіндіре білу - діни эктремизмге қарсы қолданар ең үлкен қару. Әлемдегі құбылыстардың қандайы болмасын өзіндік пайда болу ықтималдығына бағытталған әсерге негізделе отырып, ережелер мен заңдарға сүйенген себептері мен салдары бар. Бұл заңдылықтар қатарына тек философиялық ой-пікір тұжырымдары ғана емес, еш күдіксіз қабылдануы бұйырылған Илаһи заңдылықтар да жатады

Глоссарий