8. Инвестициялық меншіктің кейінгі бағалануы. Кейінгі шығыстар. Инвестициялық меншікті жіктеудің өзгеруі.

9. Сатуға арналған айналамнан тыс активтердің танылуы және жіктелуі (қехс(ifrs)5).

1.Әр тҥрлі кӛздерден алынған қаржылық қаражаттар екі ҥлкен топтан тҥратын: ҧзақ

мерзімді және ағымдагы активтерге салынады. Ӛндірістік процесте бір жылдан, артық

уақыт пайдаланылатын активтерді ҧзақ мерзімді, ал бір жыл ішінде пайдаланылатын және

ақшаға айналатын активтерді қысқа мерзімді активтер деп атайды.

Ҧзақ мерзімді активтер ҧйымның экономикалық ресурстарына жатады. Бҧлар бір кӛп

жыл ішінде айналысқа тҥсіп, осы ҧйымға ақшалай табыстар келтіру керек.

Бухгалтерлік есепте негізгі қҧралдар деп ӛндіріс ҥдерісінде ҧзақ уақыт бойы, яғни

бір жылдан артық уақыт пайдаланатын, ӛзінің бастапқы тҥрін, кӛлемін сақтай отырып,

қҧнын шығарылған ӛнімге, орындалған жҧмысқа, кӛрсетілген қызметке есептелген

амортизациялық аударым мӛлшері шегінде біртіндеп ауыстырып отыратын еңбек

қҧралдарын, яғни материалдық активтерді айтады.

Негізгі қҧралдарға — қозғалмайтын мҥлік, жер учаскелері, ҥйлер мен ғимараттар,

ӛткізгіш тетіктер, машиналар мен жабдықтар, ӛлшеуіш және реттеуіш аспаптары мен

қҧралдары, есептеуіш машиналар мен техникалары және олардың бағдарламалық

қҧралдары, кӛлік тасымалдау қҧралдары, аспаптар, ӛндірістік және шаруашылық қҧрал-

саймандары, ӛнім және жҧмыс малдары, кӛп жылдық кӛшеттер, шаруашылықтың ішкі

жолы, тағы да басқалар жатады.

Яғни негізгі капиталдың бір бӛлігін материалдық емес активтер қҧрайды: патенттер,

тауар маркалары және тауардың белгілері, табиғи және басқа ресурстары, ЭВМ

бағдарламалары, жаңа технологиялық шешімдер, шаруашылық ҥрдісіне пайда әкеледі.

Материалдық емес активтер инвестициясы белгілі бір уақытта ол қосымша пайдамен

сатылып алынады, алынған кәсіпорынмен қолданылады және амортизациялық шоттың

шығарылуы арқылы. Нарықтық қатынас дамыған сайын кӛлемі мен материалдық емес

активтертердің бір бӛлігі ҧлғайып кәсіпорынның негізгі капиталының кӛлеміне әсер етеді.47

Кәсіпорындар ӛзінің меншігіндегі активтерін сол кәсіпорынды басқару, ӛнім ӛндіру,

басқадай заңды және жеке тҧлғаларға қызмет кӛрсету, яғни шаруашылық субъектінің

алдағы уақыттарда табыс табуы ҥшін пайдаланады.

Нарық қатынастары жағдайында шаруашылық жҥргізуші субъектілерде бухгалтерлік

есеп туралы Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жасалған бухгалтерлік есеп

стандарты мен қаржы шаруашылық қызметі бухгалтерлік есебінің типтік шоттары

жоспарына сай бекітілген ортақ қағидалар мен ережелері және Қазақстан Республикасы

Қаржы және Кіріс министрлігінің бухгалтерлік есеп жӛніңде шығарған нҧсқаулары мен

ережелері, сондай-ақ ҧсыныстары негізінде ҧйымдастырылады.

Активтер ҥш сатыдан: анықтау, тану және бағалаудан тҧрады. Анықтау сатысында

шаруашылық фактілерінің негізіне карай алынған және есеп бақылауына тҥскен ҧйымдар

қызметтінін қалыпты жағдайында қызмет аткаруына және алдағы кезеңде экономикалық

табыс келтіретін активтер жатады.

10. Сатуға арналған айналымнан тыс активтерді бағалау. Сатуға арналған активтердің тобы.

Сатуға арналған ұзақ мерзімді активтер және тоқтатылған қызмет ҚЕХС-ына

(IFRS) сәйкес сатылуға арналған болып жіктелген ҧзақ мерзімді материалдық емес

активтерге (немесе сатылуға арналған болып жіктелген шығу тобына қосылған)

қолданылмайды.

Кейбір материалдық емес активтер физикалық субстанцияда, мысалы, компакт-

дискіде (бағдарламалық қамтамасыз ету ретінде), қҧқықтық қҧжаттамада (лицензия

немесе патент ретінде) немесе таспада болуы мҥмкін. Материалдық және материалдық

емес элементтері бар актив 16 Жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар

ҚЕХС-ына (IАS) сәйкес есептелу немесе осы Стандартқа сәйкес материалдық емес актив

сияқты есептелу қажеттігін анықтау кезінде ҧйым мҧндай элементтердің қайсысының

маңызды екені туралы кәсіби ойлауды қолданады. Мысалы, бағдарламалық басқару

арқылы жҧмыс істейтін станок ҥшін нақты жасалған бағдарламалық қамтамасыз етусіз

жҧмыс істей алмайтындықтан, мҧндай бағдарламалық қамтамасыз ету станоктың

қҧрамдас бӛлігі болып табылады және жылжымайтын мҥлік, ҥйлер мен жабдықтар

ретінде есептелуі тиіс. Бҧл компьютердің операциялық жҥйесіне де қатысты.

Бағдарламалық жабдықтар тиісті аппараттық қҧралдардың бӛлігі болып табылмайтын

материалдық емес актив ретінде есепке алынады.

Осы Стандарт басқалармен қатар жарнама, дайындық, жіберу жҧмыстарының,

зерттеулер мен әзірлемелер шығындарына қолданылады. Зерттеу және әзірлемелер

саласындағы қызмет білімнің дамуына бағытталған. Сол себепті мҧндай қызмет тҥрі

активтің физикалық субстанциясының пайда болуына әкелсе де (мысалы, тәжірибелік

ҥлгі), активтің физикалық элементі материалдық емес активке, яғни бҧл активтегі білімге,

қатысты екінші орында болып табылады.

Қаржылық жалдау кезіндегі актив материалдық, сондай-ақ материалдық емес болуы

мҥмкін. Бастапқы танудан кейін жалға алушы осы Стандарт бойынша қаржылық жалға

алу (беру) шарты бойынша ҧсталынатын материалдық емес активті есепке алады.

Кинофильмдер, бейнежазбалар, пьесалар, қолжазбалар, патенттер және авторлық

қҧқықтар сияқты баптарға қатысты лицензиялық келісім бойынша қҧқықтар 17 ҚЕХС

(IAS) қолданылу аясынан шығарылады және осы Стандарттың қолданылу аясында

болады.

Қаржылық есептіліктің халықаралық стандартының қолданылу аясынан шығуы, егер

қызметтің және операциялардың белгілі бір тҥрлері басқаша шешілуі ықтимал есепке алу мәселелерінің пайда болуына әкеліп соқтыратын барынша арнайы сипатқа ие болған

жағдайда, орын алуы мҥмкін. Мҧндай мәселелер ӛндіру салаларында мҧнайды, газды

және минералдық ресурстарды барлауға, ӛңдеуге және ӛндіруге арналған шығындар

бойынша, сондай-ақ сақтандыру шарттарына байланысты туындайды. Тиісінше, осы

Стандарт осындай қызмет тҥрлеріне және осындай шарттарға арналған шығындарға

қолданылмайды. Алайда, осы Стандарт ӛндіру салаларында немесе сақтандыру

ҧйымдарында қолданылатын басқа материалдық емес активтерге (компьютерлік 48

бағдарламалық қамтамасыз ету сияқты) және басқа да (іске қосу жҧмыстарына арналған шығындар сияқты) шығындарға қолданылады

11. Сатуға арналған айналымнан тыс активтердің және олардың топтарының құнсыздануынан зияндарды тану. Сату жоспарының өзгеруі.

12. Бағалау міндеттемелері: танылуы және бағалануы (ҚЕХС(IFRS)37). Нақты міндеттеме. Өткен оқиғалар. Ресурстардың шығып кету мүмкіндігі. Міндеттің сенімді бағалануы.

13. Шартты міндеттемелер, шартты жағдайлар, қаржылық есептілікте ашып көрсетілуі. Қиындық туғызатын шарттар. Қайта құрылымы.

Бағалау резерві - мөлшері бойынша не орындалу мерзімі бойынша белгісіз міндеттеме.

Міндеттемелер - реттеу экономикалық пайдасы бар ресурстарды ұйымнан шығаруға себеп болатын өткен кезеңдер оқиғаларының нәтижесі ретінде пайда болған ұйымның ағымдағы міндеттемесі.

Міндеттейтін оқиға - нәтижесінде ұйымда осы міндеттемені орындаудың нақты баламасы болмайтын заңды түрде немесе міндеттеменің тәжірибесінен пайда болатын оқиға.

Заңды міндеттемелер- бұл: шарттан (нақты немесе болжанған жағдайлар негізінде); заңнама; немесе заңның басқа да іс-әрекеттерінен туындайтын міндеттеме.

Енгізілген міндеттемелер - ұйымның іс-әрекеттерінен пайда болатын міндеттемелер: саясатпен немесе жеткілікті түрде нақты ағымдағы мәлімдемемен жарияланған, бұрынғы қызмет тәжірибесімен қалыптасқан ұйым өзіне жекелеген міндеттерді қабылдайтынын басқа тараптарға көрсетті; және нәтижесінде ұйым өзіне қабылдаған міндеттерді орындайтынын негізделген күтулермен тараптарға сендірді.

Шартты міндеттемелер - бұл: бұрынғы оқиғалардан туындайтын және ұйымның бақылауында толық болмайтын бір немесе одан да көп белгісіз болашақ оқиғалардың басталуымен немесе басталмауымен расталатын ықтимал міндеттеме; немесе бұрынғы оқиғалардан туындайтындықтан, бірақ: экономикалық пайдасы бар ресурстарды шығару міндеттемелерді реттеу үшін қажет болатындығына сенімнің жоқтығынан; немесе міндеттеменің көлемі жеткілікті сенімділікпен өлшенбейтіндіктен, танылмайтын ағымдағы міндеттеме сияқты шартты міндеттемені айқындайды.

Шартты актив - бұрынғы оқиғалардан туындайтын және ұйым толық бақыламайтын бір немесе одан да көп белгісіз болашақ оқиғалардың басталуымен немесе басталмауымен расталатын ықтимал актив ретінде айқындалады.

Міндет жүктелген келісімшарт - бұл келісімшарт бойынша міндеттемелерді орындау көлемі ол бойынша алатын экономикалық пайдадан асып түсетін шарасыз шығындарды талап ететін келісімшарт.

Қайта құрылымдау - жоспарланған және басшылық бақылайтын: ұйымның қызмет аясын; не осы қызметті жүргізу тәсілдерін елеулі түрде өзгертетін бағдарлама ретінде айқындайды.