22. 1917 Ж. Қарашадағы мұсылмандардың іv төтенше съезі. Түркістан (Қоқан) автономиясының құрылуы.

1917 жылғы 22 қарашада Қоқан қаласында Бүкілтүркістандық төтенше IV съезд ашылды. Қаралған мәселе:Түркістан Автономиясы құрылды,президенті М.Шоқай ; Ислам мемлекеті дін деп танылды. 1917 жылғы 30 қарашада Қоқанда мұсылмандардың манифестациясы болып, революцияны қорғау туралы ант қабылданды.

Түркістан Халық Комиссарлары Кеңесі орталыққка:

«Қоқанда кертаратпа тап өкілдері Түркістан өлкесінің автономиясы жариялады» деп хабар берді.

Коммунистік басшылар (И.О.Тоболин) 1918жылы қаңтарда Кеңестердің Өлкелік IV съезінде ТүркісТАН Автономиясының жариялануын мейлінше мезгілсіз деп есептеледі.

Түркістанда ұлт бағдарламасын нақты іске асыру нәтижесі айқындала түсті:

Империялық ойлау мен шовинистік көзқарас ұлғайды.

Ұлттың өзін-өзі билеу идеологиясын большевиктер жете бағаламады.1918 жылы қаңтарда Ташкент Кеңесі мұсылман үкіметін жоймақшы болып ұйғарды.

1918 жылы 5 ақпанда Қоқан қаласы шабуылмен алынып,өртелді.Бұл әрекет Кеңес өкіметінің беделін түсірді. 1918 жылы сәуірде Түркістан Кеңестік автономиялық Республикасын жариялады.

23. Азаматтық қарсыласу жылдарындағы Қазақстан және қазақ жерлеріндегі әскери іс-қимылдар. Қызыл Армияның және Алашорданың Ұлттық әскери бөлімдерінің құрылуы

Қазақстан азамат соғысы жылдарында — жұмысшы-шаруа Кеңестерінің орталықтағы және жергілікті жерлердегі билікті басып алуы алғашқы күннен-ақ құлатылған таптардың қарулы қарсылығын туғызды. Азамат соғысы билік үшін күрестің жалғасы болып шықты, сондықтан 1917 жылғы Қазан қарулы көтерілісі мен Азамат соғысының арасында айқын шек болмады. Ел 1917 жылғы 25 казаннан бастап Азамат соғысы жағдайында өмір сүрді немесе бұл дата елді таптық белгісі бойынша бір-біріне жау екі лагерьге бөліп тастады, арадағы күрес бітіспес қанды қырғынға ұласты.

Қазақстанда Азамат соғысы ошақтарының бірі Орынбор губерниясы мен Торғай облысының әкімшілік орталығы Орынборда — қазақ атаманы Дутовтың 1917 жылы қарашаның аяғында Кеңес өкіметін құлатып, Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің делегаты С. Цвиллинг бастаған революциялық комитетті тұтқындауымен пайда болды. Жоғарыда айтылғандай, 1917 жылы 5—13 желтоқсанда Орынборда «Алаш» партиясының II Бүкілқазақ съезі болып өтті. Съезде Уақытша халықтық кеңес — «Алашорда» (Алаш автономиясы үкіметі) құрылды. Азамат соғысы басталысымен Алашорда бастаған және Кеңестер мен большевиктерді қолдаған екі жақ бір-біріне қарсы тұрды.

24. Соғыс жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жағдайы. «Әскери коммунизм»(1918-1921) саясаты: оның қазақ өлкесіндегі жүргізілуі мен салдарлары.

Азамат соғысы жылдарындағы қалыптасқан қиындықтармен байланысты Кеңес өкіметі 1918 жылдың орта кезінде елдегі барлық материалдық ресурстармен, адам күштерін барынша жұмылдыру, қалаларды, өнеркәсіп жұмысшыларын, Қызыл Армияны азақ-түлікпен қамтамасыз ету, елде қатал еңбек тәртібін орнату мақсатында «әскери коммунизм» саясатын енгізді. Бұл төтенше саясат экономикалық күйзеліс, Кеңес мемлекетін шетел интервенттері мен ішкі жаулардан қорғаудың қажеттілігінен туған еді. «Әскери коммунизм» саясаты негізінде азақ-түлік мәселесін шешу үшін төтенше шара азық-түлік салығы енгізілді. Ол бойынша елдегі байлар мен кулактардың қолындағы тауарлы астықтың көп бөлігі ешқандай қайтарымсыз алынды, бұқара халықты азық-түлікпен бір орталықтан қамтамасыз ету көзделді, ауыл шаруашылық өнімдерін өз еркімен сатуға тиым салынды.

«Әскери коммунизм» саясаты бойынша елде жаппай еңбек ету міндеттілігі талап етілді. Қазақстанда «әскери коммунизм» саясаты негізінде өнеркәсіпті кеңес органдарының қолына шоғырландыру, оны Қызыл Армияны қару-жарақ және жабдықтармен қамтамасыз етуге жұмылдыру шаралары жүргізілді. Бүкілресейлік Атқару Комитетінің 1918 жылғы мамырдағы жарлығымен әскерге өз еркімен бару ісі жалпыға бірдей міндетті әскери борышты орындаумен алмастырылды. 1918 жылдың жазында өлкеде Қызыл Армияның құрамында ұлттық әскери бөлімдер құрыла бастады.. Оның негізгі белгілері:

• Азық-түлік салғырты

• Жеке саудаға тыйым салу

• Азық-түлікті теңгерме ұстанымы бойынша бөлу

• Ірі,орта және ұсақ өнеркәсіпті мемлекет меншігіне көшіру

• Еңбек міндеткерлігі

• Басқаруды орталықтандыру

• Жергілікті бюджетті жойып,бірыңғай мемлекеттік бюджетке қосу

Бұл саясаттың басты шарасы азық-түлік салғырты болды. Оның мәні: ауылшаруашылығы өнімінің артылғанының бәрін шаруалардың мемлекетке міндетті түрде өткізуі. Салғырт 1919 қаңтарда енгізілді.Әскери коммунизм саясаты шаралары:

• Өлкеге азық-түлік дайындауға орталықтан 11500 жуық жұмысшы келді.

• Қостанай уезінен 6млн пұт астық жиналды.

• Қарғалы шұға фабрикасы әскери шинельдер тігу үшін шұға дайындады.

• 1920 жылы Атыраудан Орталық Ресейге 600 мың пұт мұнай әкетілдіъ

• 1919 жылы сәуірде майдан қажетіне әр сенбі сайын жұмыс уақытынан тыс тегін еңбек ету шешіміне сәйкес Ресейде алғашқы сенбіліктер өткізілді. Қазақ өлкесіндегі еңбекшілер күйзеліске ашаршылыққа қарамастан жанқиярлықпен еңбек етті:

• 1920-1921 жылдар еңбек армиясында 6 мыңға жуық адам болды.

• 1919 жылғы желтоқсан Александров-Гай-Ембі темір жол желісі салынды.Маңызы: Орал-Ембі мұнайлы ауданын Орталық Рессеймен жалғастырылды.

• Жетісу темір жолының Петропавл-Көкшетау темір жолы желісі салынды. Маңызы:елдің ашыққан облыстарының халқын астықпен қамтамасыз етті.