Модель құрудың негізгі этаптары
Модель құруды неден бастау қажет?
Біріншіден модельдеу мақсаты тұрғысынан объектіні талдау кажет. Бұл сатыда объектінің модельдеу субъектісіне таныс барлық касиеттері қарастырылады. Объектінің көптеген касиеттері мен белгілерінің арасынан модельдеуде бейнеленуге тиісті қасиеттердің накты болуы мүмкін.
Модельдеу максаты анықталған соң - модельдеу максаты тұрғысынан модельдеуші объектінің нақты белгілерін айкындау кажет.
Бұл белгілердің:
объектінің сырткы түріне;
объектінің құрылымына;
объектінің күйіне қатысы болуы мүмкін.
Модельдеу мақсатының түрліше болуына байланысты барлық жағдайлар үшін белгілерді, қасиеттерді, қатынастарды ерекшелейтін бірдей белгіленген тәсіл қазір жоқ.
Накты белгілердін дұрыс және толык ерекшеленуі құрылған модельдеудің берілген максатына сәйкестенеді, яғни оның модельдеу мақсатына адекваттылығына тәуелді болады. Модельдің адекваттылығы модельдеу объектісінде нақты ерекшеленген белгілердің қандай да бір формада бейнеленуіне тәуелді болады. Адекваттылык - модельдеудің негізгі түсініктерінің бірі.
Модельдеу объектісінің ерекшеленген белгілерін ұсыну формаларын таңдау - модельдеу практикасының келесі сатысы болып табылады. Модельдерді ұсынуда формалаудың: сөздік сипаттама, сызба, кесте, формула, схема, алгоритм, компьютерлік бағдарлама сиякты түрлерінін қолданылуы мүмкін.
Объектінің ерекшеленген касиеттері мен белгілерінің бейнелеу формасы таңдалынған соң, таңдалған формадағы ерекшеленген қасиеттерге байланысты формалдау жұмысына кірісу кажет.
Формалдау процесі, мысалы математикалық модель бұйымның жиналу сызбасын құруда езіндік ерекшеліктері мен сатыларына иелік етеді. Формалдау сатысынын нәтижесі ақпараттық модель болады.
Модельдеу процесін аяктау туралы айтпас бұрын құрылған модельдің модельдеу мақсатына және объектіге адекваттылығын тексеру қажет. Құрылған модельде мақсатқа сәйкес кайшылыктар кездессе сызбаны түзету, бағдарламаға өзгерістер енгізу, колданылатын формулаларды нақтылау әрекеттерін орындап, модельдің дәлдігін кайта тексеру қажет. Алынған модельдің модельдеу объектісінің бейнелену адекваттылығына талдау жасап, модельдеу мақсатына жету -модельдеудің соңғы сатысы. Модельдеу сатыларының арасындағы өзара байланысы 6-суретте көрсетілген.
6-сурет. Модельдеу сатыларынын арасындағы байланысты көрсету схемасы
Қазіргі кезде әрбір жағдайда объектінің кандай белгілі касиеттерінің нақты қасиет ретінде карастырылатыны туралы әмбебап анықтамалық ереже жок.
Модельдеу шарты мүмкіндік берсе түрлі қасиеттерінің кұрамымен бірнеше модельдер құрып, олардың объектіні модельдеу максатына адекваттылығын бағалау қажет.
Формалдау - модельдеу объектісінің накты қасиеттері мен белгілерін таңдалған формаға келтіру.
Акпараттык модельдерді бейнелеу формасының сөздік сипаттама, кесте, сурет, алгоритм, сызба түрінде болуы мүмкін.
Модель түрлері.
Сонғы кездеі модельдер барлық жерде дерлік кездеседі. Олардың саны орасан зор. (7-сурет).
7-сурет. Модельдер классификациясы
Акпараттарды модельдеу түрлерін тандауда және құруда (8-сурет) зерттеушінің маман ретіндегі танымы мен біліктілік деңгейі, эстетикалык талғамы көрінеді. Дұрыс таңдалған және өз дәрежесінде тиімді құрылған модель түрлерін зерттеу жұмыстары жеңілдетіп, объект туралы толығырақ мәлімет алуға септігін тигізеді.
8-сурет. Акпараттык модельдер түрлері
Модельдеу тілі - зерттеліп жатқан объектіні үлгілеу үшін қажетті бастапқы ақпарат берілетін жобалау тілі.
Информатика курсында компьютер көмегімен құруға, зерттеуге болатын модельдер карастырылады. Компьютер көмегімен мәтіндер, графикалар, кестелер, диаграммалар сиякты көптеген объектілерді құруға, зерттеуге болады.
Компьютерлік модельдердің акпараттык модельдерден сапалық айырмасы жоқ. Компьютерлік модельдеуді өзіндік ерекшеліктеріне орай ақпараттық модельдеудің ерекше түрі деп айтуға болады.
Компьютерлік модель - 1) тандалынған программалық ортаға бейімделінген акпараттык модельді ұсыну формасы; 2) программалық ортаның құралдарымен жасалынған модель.
Компьютерлік модельдеу негізінде шешілетін есептердің күрделілігі ЭЕМ-нің мүмкіндіктеріне байланысты шектеледі.
"Компьютерлік модельдеу" түсінігі XX ғасырдың 50-ші жылдары биологиядағы күрделі жүйелерді автоматтандырылған экономикалык-ұйымдастырылған басқару жүйесін құруда жүйелік талдаумен жиі қолданған.
Күрделі жүйелерді талдаудағы компьютерлік модельдеу зерттелетін объектінің математикалык-логикалық күйін модельдеу, объектінін кызметтік алгоритміне айналатын, компьютерлерге арналған бағдарламаларды комплексті түрде дайындайтын имитациялық модельдеу болып табылады.
Кез-келген объект күйін имитациялауға болады, бірақ имитациялық модельдеу бәрінен бұрын тандалған басқару стратегиясына тәуелді күрделі жүйелердің алдағы уакыттағы күйін болжаудын зерттелуін қарастырады. Графикалык интерфейстер мен колданбаяы бағдарламалардың графикалык пакеттерінің дамуының негізінде объектінің сыртқы түрі мен құрылымын компьютерлік модельдеу кең таралды. Қазіргі кезде компьютерлік модель ретінде:
- өзара байланысты компьютерлік суреттердің, кестелердіц, схемалардың, диаграммалардың, графиканың, анимациялык фрагменттердің, гипертекстердің көмегімен сипатталған объектінің шартты бейнесі айтылады. Бұл түрдегі компьютерлік модельдер құрылымдың-функционалдык. деп аталады;
- түрлі факторлардағы объектіге әсер ету шарттарының функциялану процесін имитациялауды реттелген есептеулер мен графикалык бейнелеулер нәтижесін шығаруға мүмкіндік беретін жеке бағдарламар комплекстері аталады. Мұндай модельдер имитациялық компьютерлік модельдер деп аталады.
Имитациялык компьютерлік модельдеу модель бойынша модельдеуші жүйенін сандык және сапалық функциялану нәтижесін алуға негізделген. Модельдерді талдау нәтижесінде алынған сапалық қорытындылар күрделі жүйенің: құрамы, даму динамикасы, орныктылығы, бүтіндігі сиякты бұрын белгісіз болып келген қасиеттерін ашуға мүмкіндік береді. Сандық қорытындылар негізінен жүйені сипаттайтын болашақ және бұрыннан белгілі параметрлердің мәндерін түсіндіруде болжамдық сипатты иеленеді.
Компьютерлік модельдеудің пәні ақпараттық есептеу желісі, технологиялық процесс болуы мүмкін.
Компьютерлік модельдеудің мақсаты - экономикалық, әлеуметтік. ұйымдастырушылық/техникалык сипатта шешім дайындап, қабылдауға пайдаланылуы мүмкін мәліметтер алу.
Компьютерлік математикалык модельдеу информатика пәнімен технологиялық жағынан байланысады.
Табиғи модельдеу - модель мен модельдеуші объект өзара накты объектілерді немесе бірдей/түрлі физикалык процестерінің табиғатын бейнелейтін модельдеу.
Программалық модельдеу- 1) құрылғының немесе жүйенің іс-әрекетін программаның көмегімен модельдеу; 2) программалык жасактаманың жұмысын модельдеу.
Ақпараттық модель - бұл объектінің кандай да бір тілдегі сипаттамасы. Модельдің абстракциялык компоненттері физикалық дене емес сигналдар мен белгілер болады. Түрлі белгілер жүйелерінде акпараттык процестерді сипаттайтын белгілік модельдер класы.
Дескриптивтік модель - объектінің кандай да бір тілде сөздік сипатталуы.
Математикалық модель- объектінің қызметі мен құрылымын сипаттайтын математикалық тәуелділіктер жүйесі, яғни математикалық формулалар мен теңдеулер аркылы өрнектілітін объектілердін математикалық сиаттамалары.
Математикалык, модельдеу - процестер мен құбылыстарды олардың математикалық модельдерінде зерттеу әдісі. Тәжірибе жасауға мүмкіндік болмаған, қиын немесе қолайсыз жағдайларда ғана пайдаланылады. Жеке жағдайда аналитикалык модельдеу болып табылады.
9-сурет. Математикалык модельдеу процесінін жалпы схемасы
Статистикалық модельдер уакыт мезетіне тәуелсіз жасалатын өзгерістерге орай объектілердегі тыныштық пен тепе-тендік күйін бейнелейді. Бұл модельдерде уақыт параметрі болмайды.
Семантикалық модель - семантикалық жадта үғымдарды граф түрінде үсыну. Оның төбелерінде үғымдар, терминалдык төбелерінде элементерлык үғымдар орналасқан, ал доғалар үғымдардың арасындағы қатынастарды көрсетеді.
Семантикалық модельдеу- іске асыруда тәуелсіздігін сақтауда мәліметтердің мазмұнын (жеке-жеке формальдык тәсілмен) барынша толық жеткізу әдістерін әзірлеу мен колдану.
Динамикалық модель - уақытқа байланысты объект күйін сипаттайды, яғни модельдер уакытқа байланысты объектіде өтетін процестерді бейнелейді. Дербес жағдайда функциялану және даму модельдерін айтуға болады.
Детерминациялық модельдер - кездейсок әсерлер болмайтын процестерді бейнелейді.
Ықтималды модельдер - объектінін күйінін кездейсок ішкі/сыртқы әсерлермен аңыкталатын сипаттамасы. Ыктимал өзгеру сипатын уакытка байланысты алдын-ала болжауы мүмкін емес процестер мен оқиғалардың сипаты.
Имитациялық алгоритімдік модельдеу - объектінің кездейсок факторлардын әсерін ескеретін, уакыт бойынша формалану процесі мен кұрылымын бейнелейтін алгоритм формасындағы сипаттамалык мазмұны.
Гносеологиялық модельдер - табиғаттың объективті заңдарын оқып үйренуге бағтталған (Күн жүйесі моделі, биосферанын дамуы т.е.с.)
Концептуалдық модель зерттелетін обьектіге және аныкталған зерттеу шеңберіне қатысты себеп-салдарлық байланыстар мен заңдылықтары айқындауды сипаттайды.
Сенсуалдық модельдер -адам сезіміне ыкпал ететін сезімдік, эмоциялық (музыка, поэзия) модельдер.
Аналогтық модельдер - өзі накты объект ретінде іс атқаратын, бірақ дәл сондай бейнеде көрінбейтін объект аналогы.
Модель қасиеттері.
Модель құру нәтижесінде анықталған катынастарда негізгі объектімен сәйкес келетін жаңа объект құрылады. Жана объектінің модельдеу объектісі болу мүмкіндігі бар. Демек, әрбір объекті түрлі модельдерге ие. Нәтижесінде кейбірі баска объектілердін модельдері болатын объектілердің шексіз жиыны алынады. Осы жиын мен онын элементтері арасындағы касиеттерді қарастырамыз.
Теория жүзінде объектілер мен модельдер жиынында:
объект пен баска объект арасында;
объект пен оның моделі арасында;
объект пен баска объект моделінің арасында;
модель мен модельденуші объект арасында;
модель мен баска объект арасында;
модель мен объектінін баска моделінің арасында модель мен басқа объектінін моделінің арасында
катынастар болуы мүмкін.
Объект пен оның модельдері арасындағы қатынастары касиеттер арқылы сипатталады.
Модельдін ен басты касиеті модельдеу максатына байланысты кейбір катынастардын модельдеу объектісіне ұқсастығы болып табылады.
Математикада ұксастык катынасы симметриялык, рефлексивтік, транзитивтік касиеттермен өрнектеледі.
Симметриялылық. Негізгі объектіні өз моделінің сәйкесті моделі ретінде карастыруға болады.
Транзитивтік. Объект моделіне құрылған модель, негізгі объектінің моделі болады.
Рефлексивтік. Объект өзінін дәл моделі бола алады.
Кез-келген зерттеу объектісін кейбір касиеттерде бір бүтінді бейнелейтін өзара байланысты элементтер тобынан құралған жүйе ретінде карастыруға болады.
Бір жүйенің әрбір элементіне баска жүйенің әрбір элементі сәйкестенетін (және керісінше) өзара бірмәнді сәйкестігі бар екі жүйе изоморфты деп аталады.
Бір жүйенін әрбір элементіне баска жүйенін элементі сәйкестенетін (керісінше емес) өзара бірмәнді сәйкестігі бар екі жүйе гомоморфты деп аталады.
Модельдеуге катысты келесі жүйелердін изоморфтылығы мен гомоморфтылығы туралы айтуға болады:
модельдер мен модельденуші объект;
бір объектінің түрлі моделъдері.
Құрастырылымды объектілер ретінде әлеуметгік және табиғи объектілерден баска адамның кұруындағы объектілер аталады.
Изоморфты (гомоморфты) модельдер тек кұрастырылымды объектілерден тұрады. Кейбір модельдердің объектіге изоморфты модель болатындығы туралы тұжырымдар объектіні үйренуден акпаратты жоғалтпай модельді оқып үйренуге өтуге, модель бойынша объектіні бірмәнді калпына келтіруге мүмкіндік береді.
Бір объектінің бір-біріне изоморфты екі түрлі моделі объект туралы бірдей акпарат береді.
Дәріс 13. Тақырып: Динамикалық модельдеу.
Динамикалық жүйелер: динамикалық модельдердің мысалдары. Динамикалық жүйелер: динамикалық модельдердің сапасын бағалау, динамикалық объектілерін модельдеу.
Компьютерлік модельдердің акпараттык модельдерден сапалық айырмасы жоқ. Компьютерлік модельдеуді өзіндік ерекшеліктеріне орай ақпараттық модельдеудің ерекше түрі деп айтуға болады.
Компьютерлік модель - 1) тандалынған программалық ортаға бейімделінген акпараттык модельді ұсыну формасы; 2) программалық ортаның құралдарымен жасалынған модель.
Компьютерлік модельдеу негізінде шешілетін есептердің күрделілігі ЭЕМ-нің мүмкіндіктеріне байланысты шектеледі.
"Компьютерлік модельдеу" түсінігі XX ғасырдың 50-ші жылдары биологиядағы күрделі жүйелерді автоматтандырылған экономикалык-ұйымдастырылған басқару жүйесін құруда жүйелік талдаумен жиі қолданған.
Күрделі жүйелерді талдаудағы компьютерлік модельдеу зерттелетін объектінің математикалык-логикалық күйін модельдеу, объектінін кызметтік алгоритміне айналатын, компьютерлерге арналған бағдарламаларды комплексті түрде дайындайтын имитациялық модельдеу болып табылады.
Кез-келген объект күйін имитациялауға болады, бірақ имитациялық модельдеу бәрінен бұрын тандалған басқару стратегиясына тәуелді күрделі жүйелердің алдағы уакыттағы күйін болжаудын зерттелуін қарастырады. Графикалык интерфейстер мен колданбаяы бағдарламалардың графикалык пакеттерінің дамуының негізінде объектінің сыртқы түрі мен құрылымын компьютерлік модельдеу кең таралды. Қазіргі кезде компьютерлік модель ретінде:
- өзара байланысты компьютерлік суреттердің, кестелердіц, схемалардың, диаграммалардың, графиканың, анимациялык фрагменттердің, гипертекстердің көмегімен сипатталған объектінің шартты бейнесі айтылады. Бұл түрдегі компьютерлік модельдер құрылымдың-функционалдык. деп аталады;
- түрлі факторлардағы объектіге әсер ету шарттарының функциялану процесін имитациялауды реттелген есептеулер мен графикалык бейнелеулер нәтижесін шығаруға мүмкіндік беретін жеке бағдарламар комплекстері аталады. Мұндай модельдер имитациялық компьютерлік модельдер деп аталады.
Имитациялык компьютерлік модельдеу модель бойынша модельдеуші жүйенін сандык және сапалық функциялану нәтижесін алуға негізделген. Модельдерді талдау нәтижесінде алынған сапалық қорытындылар күрделі жүйенің: құрамы, даму динамикасы, орныктылығы, бүтіндігі сиякты бұрын белгісіз болып келген қасиеттерін ашуға мүмкіндік береді. Сандық қорытындылар негізінен жүйені сипаттайтын болашақ және бұрыннан белгілі параметрлердің мәндерін түсіндіруде болжамдық сипатты иеленеді.
Компьютерлік модельдеудің пәні ақпараттық есептеу желісі, технологиялық процесс болуы мүмкін.
Компьютерлік модельдеудің мақсаты - экономикалық, әлеуметтік. ұйымдастырушылық/техникалык сипатта шешім дайындап, қабылдауға пайдаланылуы мүмкін мәліметтер алу.
Компьютерлік математикалык модельдеу информатика пәнімен технологиялық жағынан байланысады.
Табиғи модельдеу - модель мен модельдеуші объект өзара накты объектілерді немесе бірдей/түрлі физикалык процестерінің табиғатын бейнелейтін модельдеу.
Программалық модельдеу- 1) құрылғының немесе жүйенің іс-әрекетін программаның көмегімен модельдеу; 2) программалык жасактаманың жұмысын модельдеу.
Ақпараттық модель - бұл объектінің кандай да бір тілдегі сипаттамасы. Модельдің абстракциялык компоненттері физикалық дене емес сигналдар мен белгілер болады. Түрлі белгілер жүйелерінде акпараттык процестерді сипаттайтын белгілік модельдер класы.
Дескриптивтік модель - объектінің кандай да бір тілде сөздік сипатталуы.
Математикалық модель- объектінің қызметі мен құрылымын сипаттайтын математикалық тәуелділіктер жүйесі, яғни математикалық формулалар мен теңдеулер аркылы өрнектілітін объектілердін математикалық сиаттамалары.
Математикалык, модельдеу - процестер мен құбылыстарды олардың математикалық модельдерінде зерттеу әдісі. Тәжірибе жасауға мүмкіндік болмаған, қиын немесе қолайсыз жағдайларда ғана пайдаланылады. Жеке жағдайда аналитикалык модельдеу болып табылады.
9-сурет. Математикалык модельдеу процесінін жалпы схемасы
Статистикалық модельдер уакыт мезетіне тәуелсіз жасалатын өзгерістерге орай объектілердегі тыныштық пен тепе-тендік күйін бейнелейді. Бұл модельдерде уақыт параметрі болмайды.
Семантикалық модель - семантикалық жадта үғымдарды граф түрінде үсыну. Оның төбелерінде үғымдар, терминалдык төбелерінде элементерлык үғымдар орналасқан, ал доғалар үғымдардың арасындағы қатынастарды көрсетеді.
Семантикалық модельдеу- іске асыруда тәуелсіздігін сақтауда мәліметтердің мазмұнын (жеке-жеке формальдык тәсілмен) барынша толық жеткізу әдістерін әзірлеу мен колдану.
Динамикалық модель - уақытқа байланысты объект күйін сипаттайды, яғни модельдер уакытқа байланысты объектіде өтетін процестерді бейнелейді. Дербес жағдайда функциялану және даму модельдерін айтуға болады.
Детерминациялық модельдер - кездейсок әсерлер болмайтын процестерді бейнелейді.
Ықтималды модельдер - объектінін күйінін кездейсок ішкі/сыртқы әсерлермен аңыкталатын сипаттамасы. Ыктимал өзгеру сипатын уакытка байланысты алдын-ала болжауы мүмкін емес процестер мен оқиғалардың сипаты.
Имитациялық алгоритімдік модельдеу - объектінің кездейсок факторлардын әсерін ескеретін, уакыт бойынша формалану процесі мен кұрылымын бейнелейтін алгоритм формасындағы сипаттамалык мазмұны.
Гносеологиялық модельдер - табиғаттың объективті заңдарын оқып үйренуге бағтталған (Күн жүйесі моделі, биосферанын дамуы т.е.с.)
Концептуалдық модель зерттелетін обьектіге және аныкталған зерттеу шеңберіне қатысты себеп-салдарлық байланыстар мен заңдылықтары айқындауды сипаттайды.
Сенсуалдық модельдер -адам сезіміне ыкпал ететін сезімдік, эмоциялық (музыка, поэзия) модельдер.
Аналогтық модельдер - өзі накты объект ретінде іс атқаратын, бірақ дәл сондай бейнеде көрінбейтін объект аналогы.
Модель қасиеттері.
Модель құру нәтижесінде анықталған катынастарда негізгі объектімен сәйкес келетін жаңа объект құрылады. Жана объектінің модельдеу объектісі болу мүмкіндігі бар. Демек, әрбір объекті түрлі модельдерге ие. Нәтижесінде кейбірі баска объектілердін модельдері болатын объектілердің шексіз жиыны алынады. Осы жиын мен онын элементтері арасындағы касиеттерді қарастырамыз.
Теория жүзінде объектілер мен модельдер жиынында:
объект пен баска объект арасында;
объект пен оның моделі арасында;
объект пен баска объект моделінің арасында;
модель мен модельденуші объект арасында;
модель мен баска объект арасында;
модель мен объектінін баска моделінің арасында модель мен басқа объектінін моделінің арасында
катынастар болуы мүмкін.
Объект пен оның модельдері арасындағы қатынастары касиеттер арқылы сипатталады.
Модельдін ен басты касиеті модельдеу максатына байланысты кейбір катынастардын модельдеу объектісіне ұқсастығы болып табылады.
Математикада ұксастык катынасы симметриялык, рефлексивтік, транзитивтік касиеттермен өрнектеледі.
Симметриялылық. Негізгі объектіні өз моделінің сәйкесті моделі ретінде карастыруға болады.
Транзитивтік. Объект моделіне құрылған модель, негізгі объектінің моделі болады.
Рефлексивтік. Объект өзінін дәл моделі бола алады.
Кез-келген зерттеу объектісін кейбір касиеттерде бір бүтінді бейнелейтін өзара байланысты элементтер тобынан құралған жүйе ретінде карастыруға болады.
Бір жүйенің әрбір элементіне баска жүйенің әрбір элементі сәйкестенетін (және керісінше) өзара бірмәнді сәйкестігі бар екі жүйе изоморфты деп аталады.
Бір жүйенін әрбір элементіне баска жүйенін элементі сәйкестенетін (керісінше емес) өзара бірмәнді сәйкестігі бар екі жүйе гомоморфты деп аталады.
Модельдеуге катысты келесі жүйелердін изоморфтылығы мен гомоморфтылығы туралы айтуға болады:
модельдер мен модельденуші объект;
бір объектінің түрлі моделъдері.
Құрастырылымды объектілер ретінде әлеуметгік және табиғи объектілерден баска адамның кұруындағы объектілер аталады.
Изоморфты (гомоморфты) модельдер тек кұрастырылымды объектілерден тұрады. Кейбір модельдердің объектіге изоморфты модель болатындығы туралы тұжырымдар объектіні үйренуден акпаратты жоғалтпай модельді оқып үйренуге өтуге, модель бойынша объектіні бірмәнді калпына келтіруге мүмкіндік береді.
Бір объектінің бір-біріне изоморфты екі түрлі моделі объект туралы бірдей акпарат береді.
Дәріс 14. Тақырып: Статистикалық модельдеу.
Статистикалық модельдеу. Монте-Карло әдісі.
Компьютерлік модельдердің акпараттык модельдерден сапалық айырмасы жоқ. Компьютерлік модельдеуді өзіндік ерекшеліктеріне орай ақпараттық модельдеудің ерекше түрі деп айтуға болады.
Компьютерлік модель - 1) тандалынған программалық ортаға бейімделінген акпараттык модельді ұсыну формасы; 2) программалық ортаның құралдарымен жасалынған модель.
Компьютерлік модельдеу негізінде шешілетін есептердің күрделілігі ЭЕМ-нің мүмкіндіктеріне байланысты шектеледі.
"Компьютерлік модельдеу" түсінігі XX ғасырдың 50-ші жылдары биологиядағы күрделі жүйелерді автоматтандырылған экономикалык-ұйымдастырылған басқару жүйесін құруда жүйелік талдаумен жиі қолданған.
Күрделі жүйелерді талдаудағы компьютерлік модельдеу зерттелетін объектінің математикалык-логикалық күйін модельдеу, объектінін кызметтік алгоритміне айналатын, компьютерлерге арналған бағдарламаларды комплексті түрде дайындайтын имитациялық модельдеу болып табылады.
Кез-келген объект күйін имитациялауға болады, бірақ имитациялық модельдеу бәрінен бұрын тандалған басқару стратегиясына тәуелді күрделі жүйелердің алдағы уакыттағы күйін болжаудын зерттелуін қарастырады. Графикалык интерфейстер мен колданбаяы бағдарламалардың графикалык пакеттерінің дамуының негізінде объектінің сыртқы түрі мен құрылымын компьютерлік модельдеу кең таралды. Қазіргі кезде компьютерлік модель ретінде:
- өзара байланысты компьютерлік суреттердің, кестелердіц, схемалардың, диаграммалардың, графиканың, анимациялык фрагменттердің, гипертекстердің көмегімен сипатталған объектінің шартты бейнесі айтылады. Бұл түрдегі компьютерлік модельдер құрылымдың-функционалдык. деп аталады;
- түрлі факторлардағы объектіге әсер ету шарттарының функциялану процесін имитациялауды реттелген есептеулер мен графикалык бейнелеулер нәтижесін шығаруға мүмкіндік беретін жеке бағдарламар комплекстері аталады. Мұндай модельдер имитациялық компьютерлік модельдер деп аталады.
Имитациялык компьютерлік модельдеу модель бойынша модельдеуші жүйенін сандык және сапалық функциялану нәтижесін алуға негізделген. Модельдерді талдау нәтижесінде алынған сапалық қорытындылар күрделі жүйенің: құрамы, даму динамикасы, орныктылығы, бүтіндігі сиякты бұрын белгісіз болып келген қасиеттерін ашуға мүмкіндік береді. Сандық қорытындылар негізінен жүйені сипаттайтын болашақ және бұрыннан белгілі параметрлердің мәндерін түсіндіруде болжамдық сипатты иеленеді.
Компьютерлік модельдеудің пәні ақпараттық есептеу желісі, технологиялық процесс болуы мүмкін.
Компьютерлік модельдеудің мақсаты - экономикалық, әлеуметтік. ұйымдастырушылық/техникалык сипатта шешім дайындап, қабылдауға пайдаланылуы мүмкін мәліметтер алу.
Компьютерлік математикалык модельдеу информатика пәнімен технологиялық жағынан байланысады.
Табиғи модельдеу - модель мен модельдеуші объект өзара накты объектілерді немесе бірдей/түрлі физикалык процестерінің табиғатын бейнелейтін модельдеу.
Программалық модельдеу- 1) құрылғының немесе жүйенің іс-әрекетін программаның көмегімен модельдеу; 2) программалык жасактаманың жұмысын модельдеу.
Ақпараттық модель - бұл объектінің кандай да бір тілдегі сипаттамасы. Модельдің абстракциялык компоненттері физикалық дене емес сигналдар мен белгілер болады. Түрлі белгілер жүйелерінде акпараттык процестерді сипаттайтын белгілік модельдер класы.
Дескриптивтік модель - объектінің кандай да бір тілде сөздік сипатталуы.
Математикалық модель- объектінің қызметі мен құрылымын сипаттайтын математикалық тәуелділіктер жүйесі, яғни математикалық формулалар мен теңдеулер аркылы өрнектілітін объектілердін математикалық сиаттамалары.
Математикалык, модельдеу - процестер мен құбылыстарды олардың математикалық модельдерінде зерттеу әдісі. Тәжірибе жасауға мүмкіндік болмаған, қиын немесе қолайсыз жағдайларда ғана пайдаланылады. Жеке жағдайда аналитикалык модельдеу болып табылады.
9-сурет. Математикалык модельдеу процесінін жалпы схемасы
Статистикалық модельдер уакыт мезетіне тәуелсіз жасалатын өзгерістерге орай объектілердегі тыныштық пен тепе-тендік күйін бейнелейді. Бұл модельдерде уақыт параметрі болмайды.
Семантикалық модель - семантикалық жадта үғымдарды граф түрінде үсыну. Оның төбелерінде үғымдар, терминалдык төбелерінде элементерлык үғымдар орналасқан, ал доғалар үғымдардың арасындағы қатынастарды көрсетеді.
Семантикалық модельдеу- іске асыруда тәуелсіздігін сақтауда мәліметтердің мазмұнын (жеке-жеке формальдык тәсілмен) барынша толық жеткізу әдістерін әзірлеу мен колдану.
Динамикалық модель - уақытқа байланысты объект күйін сипаттайды, яғни модельдер уакытқа байланысты объектіде өтетін процестерді бейнелейді. Дербес жағдайда функциялану және даму модельдерін айтуға болады.
Детерминациялық модельдер - кездейсок әсерлер болмайтын процестерді бейнелейді.
Ықтималды модельдер - объектінін күйінін кездейсок ішкі/сыртқы әсерлермен аңыкталатын сипаттамасы. Ыктимал өзгеру сипатын уакытка байланысты алдын-ала болжауы мүмкін емес процестер мен оқиғалардың сипаты.
Имитациялық алгоритімдік модельдеу - объектінің кездейсок факторлардын әсерін ескеретін, уакыт бойынша формалану процесі мен кұрылымын бейнелейтін алгоритм формасындағы сипаттамалык мазмұны.
Гносеологиялық модельдер - табиғаттың объективті заңдарын оқып үйренуге бағтталған (Күн жүйесі моделі, биосферанын дамуы т.е.с.)
Концептуалдық модель зерттелетін обьектіге және аныкталған зерттеу шеңберіне қатысты себеп-салдарлық байланыстар мен заңдылықтары айқындауды сипаттайды.
Сенсуалдық модельдер -адам сезіміне ыкпал ететін сезімдік, эмоциялық (музыка, поэзия) модельдер.
Аналогтық модельдер - өзі накты объект ретінде іс атқаратын, бірақ дәл сондай бейнеде көрінбейтін объект аналогы.
Модель қасиеттері.
Модель құру нәтижесінде анықталған катынастарда негізгі объектімен сәйкес келетін жаңа объект құрылады. Жана объектінің модельдеу объектісі болу мүмкіндігі бар. Демек, әрбір объекті түрлі модельдерге ие. Нәтижесінде кейбірі баска объектілердін модельдері болатын объектілердің шексіз жиыны алынады. Осы жиын мен онын элементтері арасындағы касиеттерді қарастырамыз.
Теория жүзінде объектілер мен модельдер жиынында:
объект пен баска объект арасында;
объект пен оның моделі арасында;
объект пен баска объект моделінің арасында;
модель мен модельденуші объект арасында;
модель мен баска объект арасында;
модель мен объектінін баска моделінің арасында модель мен басқа объектінін моделінің арасында
катынастар болуы мүмкін.
Объект пен оның модельдері арасындағы қатынастары касиеттер арқылы сипатталады.
Модельдін ен басты касиеті модельдеу максатына байланысты кейбір катынастардын модельдеу объектісіне ұқсастығы болып табылады.
Математикада ұксастык катынасы симметриялык, рефлексивтік, транзитивтік касиеттермен өрнектеледі.
Симметриялылық. Негізгі объектіні өз моделінің сәйкесті моделі ретінде карастыруға болады.
Транзитивтік. Объект моделіне құрылған модель, негізгі объектінің моделі болады.
Рефлексивтік. Объект өзінін дәл моделі бола алады.
Кез-келген зерттеу объектісін кейбір касиеттерде бір бүтінді бейнелейтін өзара байланысты элементтер тобынан құралған жүйе ретінде карастыруға болады.
Бір жүйенің әрбір элементіне баска жүйенің әрбір элементі сәйкестенетін (және керісінше) өзара бірмәнді сәйкестігі бар екі жүйе изоморфты деп аталады.
Бір жүйенін әрбір элементіне баска жүйенін элементі сәйкестенетін (керісінше емес) өзара бірмәнді сәйкестігі бар екі жүйе гомоморфты деп аталады.
Модельдеуге катысты келесі жүйелердін изоморфтылығы мен гомоморфтылығы туралы айтуға болады:
модельдер мен модельденуші объект;
бір объектінің түрлі моделъдері.
Құрастырылымды объектілер ретінде әлеуметгік және табиғи объектілерден баска адамның кұруындағы объектілер аталады.
Изоморфты (гомоморфты) модельдер тек кұрастырылымды объектілерден тұрады. Кейбір модельдердің объектіге изоморфты модель болатындығы туралы тұжырымдар объектіні үйренуден акпаратты жоғалтпай модельді оқып үйренуге өтуге, модель бойынша объектіні бірмәнді калпына келтіруге мүмкіндік береді.
Бір объектінің бір-біріне изоморфты екі түрлі моделі объект туралы бірдей акпарат береді.
Дәріс 15. Тақырып: Жаппай қызмет көрсету жүйесі.
Жаппай қызмет көрсету жүйесінің модельдеу
Компьютерлік модельдердің акпараттык модельдерден сапалық айырмасы жоқ. Компьютерлік модельдеуді өзіндік ерекшеліктеріне орай ақпараттық модельдеудің ерекше түрі деп айтуға болады.
Компьютерлік модель - 1) тандалынған программалық ортаға бейімделінген акпараттык модельді ұсыну формасы; 2) программалық ортаның құралдарымен жасалынған модель.
Компьютерлік модельдеу негізінде шешілетін есептердің күрделілігі ЭЕМ-нің мүмкіндіктеріне байланысты шектеледі.
"Компьютерлік модельдеу" түсінігі XX ғасырдың 50-ші жылдары биологиядағы күрделі жүйелерді автоматтандырылған экономикалык-ұйымдастырылған басқару жүйесін құруда жүйелік талдаумен жиі қолданған.
Күрделі жүйелерді талдаудағы компьютерлік модельдеу зерттелетін объектінің математикалык-логикалық күйін модельдеу, объектінін кызметтік алгоритміне айналатын, компьютерлерге арналған бағдарламаларды комплексті түрде дайындайтын имитациялық модельдеу болып табылады.
Кез-келген объект күйін имитациялауға болады, бірақ имитациялық модельдеу бәрінен бұрын тандалған басқару стратегиясына тәуелді күрделі жүйелердің алдағы уакыттағы күйін болжаудын зерттелуін қарастырады. Графикалык интерфейстер мен колданбаяы бағдарламалардың графикалык пакеттерінің дамуының негізінде объектінің сыртқы түрі мен құрылымын компьютерлік модельдеу кең таралды. Қазіргі кезде компьютерлік модель ретінде:
- өзара байланысты компьютерлік суреттердің, кестелердіц, схемалардың, диаграммалардың, графиканың, анимациялык фрагменттердің, гипертекстердің көмегімен сипатталған объектінің шартты бейнесі айтылады. Бұл түрдегі компьютерлік модельдер құрылымдың-функционалдык. деп аталады;
- түрлі факторлардағы объектіге әсер ету шарттарының функциялану процесін имитациялауды реттелген есептеулер мен графикалык бейнелеулер нәтижесін шығаруға мүмкіндік беретін жеке бағдарламар комплекстері аталады. Мұндай модельдер имитациялық компьютерлік модельдер деп аталады.
Имитациялык компьютерлік модельдеу модель бойынша модельдеуші жүйенін сандык және сапалық функциялану нәтижесін алуға негізделген. Модельдерді талдау нәтижесінде алынған сапалық қорытындылар күрделі жүйенің: құрамы, даму динамикасы, орныктылығы, бүтіндігі сиякты бұрын белгісіз болып келген қасиеттерін ашуға мүмкіндік береді. Сандық қорытындылар негізінен жүйені сипаттайтын болашақ және бұрыннан белгілі параметрлердің мәндерін түсіндіруде болжамдық сипатты иеленеді.
Компьютерлік модельдеудің пәні ақпараттық есептеу желісі, технологиялық процесс болуы мүмкін.
Компьютерлік модельдеудің мақсаты - экономикалық, әлеуметтік. ұйымдастырушылық/техникалык сипатта шешім дайындап, қабылдауға пайдаланылуы мүмкін мәліметтер алу.
Компьютерлік математикалык модельдеу информатика пәнімен технологиялық жағынан байланысады.
Табиғи модельдеу - модель мен модельдеуші объект өзара накты объектілерді немесе бірдей/түрлі физикалык процестерінің табиғатын бейнелейтін модельдеу.
Программалық модельдеу- 1) құрылғының немесе жүйенің іс-әрекетін программаның көмегімен модельдеу; 2) программалык жасактаманың жұмысын модельдеу.
Ақпараттық модель - бұл объектінің кандай да бір тілдегі сипаттамасы. Модельдің абстракциялык компоненттері физикалық дене емес сигналдар мен белгілер болады. Түрлі белгілер жүйелерінде акпараттык процестерді сипаттайтын белгілік модельдер класы.
Дескриптивтік модель - объектінің кандай да бір тілде сөздік сипатталуы.
Математикалық модель- объектінің қызметі мен құрылымын сипаттайтын математикалық тәуелділіктер жүйесі, яғни математикалық формулалар мен теңдеулер аркылы өрнектілітін объектілердін математикалық сиаттамалары.
Математикалык, модельдеу - процестер мен құбылыстарды олардың математикалық модельдерінде зерттеу әдісі. Тәжірибе жасауға мүмкіндік болмаған, қиын немесе қолайсыз жағдайларда ғана пайдаланылады. Жеке жағдайда аналитикалык модельдеу болып табылады.
9-сурет. Математикалык модельдеу процесінін жалпы схемасы
Статистикалық модельдер уакыт мезетіне тәуелсіз жасалатын өзгерістерге орай объектілердегі тыныштық пен тепе-тендік күйін бейнелейді. Бұл модельдерде уақыт параметрі болмайды.
Семантикалық модель - семантикалық жадта үғымдарды граф түрінде үсыну. Оның төбелерінде үғымдар, терминалдык төбелерінде элементерлык үғымдар орналасқан, ал доғалар үғымдардың арасындағы қатынастарды көрсетеді.
Семантикалық модельдеу- іске асыруда тәуелсіздігін сақтауда мәліметтердің мазмұнын (жеке-жеке формальдык тәсілмен) барынша толық жеткізу әдістерін әзірлеу мен колдану.
Динамикалық модель - уақытқа байланысты объект күйін сипаттайды, яғни модельдер уакытқа байланысты объектіде өтетін процестерді бейнелейді. Дербес жағдайда функциялану және даму модельдерін айтуға болады.
Детерминациялық модельдер - кездейсок әсерлер болмайтын процестерді бейнелейді.
Ықтималды модельдер - объектінін күйінін кездейсок ішкі/сыртқы әсерлермен аңыкталатын сипаттамасы. Ыктимал өзгеру сипатын уакытка байланысты алдын-ала болжауы мүмкін емес процестер мен оқиғалардың сипаты.
Имитациялық алгоритімдік модельдеу - объектінің кездейсок факторлардын әсерін ескеретін, уакыт бойынша формалану процесі мен кұрылымын бейнелейтін алгоритм формасындағы сипаттамалык мазмұны.
Гносеологиялық модельдер - табиғаттың объективті заңдарын оқып үйренуге бағтталған (Күн жүйесі моделі, биосферанын дамуы т.е.с.)
Концептуалдық модель зерттелетін обьектіге және аныкталған зерттеу шеңберіне қатысты себеп-салдарлық байланыстар мен заңдылықтары айқындауды сипаттайды.
Сенсуалдық модельдер -адам сезіміне ыкпал ететін сезімдік, эмоциялық (музыка, поэзия) модельдер.
Аналогтық модельдер - өзі накты объект ретінде іс атқаратын, бірақ дәл сондай бейнеде көрінбейтін объект аналогы.
Модель қасиеттері.
Модель құру нәтижесінде анықталған катынастарда негізгі объектімен сәйкес келетін жаңа объект құрылады. Жана объектінің модельдеу объектісі болу мүмкіндігі бар. Демек, әрбір объекті түрлі модельдерге ие. Нәтижесінде кейбірі баска объектілердін модельдері болатын объектілердің шексіз жиыны алынады. Осы жиын мен онын элементтері арасындағы касиеттерді қарастырамыз.
Теория жүзінде объектілер мен модельдер жиынында:
объект пен баска объект арасында;
объект пен оның моделі арасында;
объект пен баска объект моделінің арасында;
модель мен модельденуші объект арасында;
модель мен баска объект арасында;
модель мен объектінін баска моделінің арасында модель мен басқа объектінін моделінің арасында
катынастар болуы мүмкін.
Объект пен оның модельдері арасындағы қатынастары касиеттер арқылы сипатталады.
Модельдін ен басты касиеті модельдеу максатына байланысты кейбір катынастардын модельдеу объектісіне ұқсастығы болып табылады.
Математикада ұксастык катынасы симметриялык, рефлексивтік, транзитивтік касиеттермен өрнектеледі.
Симметриялылық. Негізгі объектіні өз моделінің сәйкесті моделі ретінде карастыруға болады.
Транзитивтік. Объект моделіне құрылған модель, негізгі объектінің моделі болады.
Рефлексивтік. Объект өзінін дәл моделі бола алады.
Кез-келген зерттеу объектісін кейбір касиеттерде бір бүтінді бейнелейтін өзара байланысты элементтер тобынан құралған жүйе ретінде карастыруға болады.
Бір жүйенің әрбір элементіне баска жүйенің әрбір элементі сәйкестенетін (және керісінше) өзара бірмәнді сәйкестігі бар екі жүйе изоморфты деп аталады.
Бір жүйенін әрбір элементіне баска жүйенін элементі сәйкестенетін (керісінше емес) өзара бірмәнді сәйкестігі бар екі жүйе гомоморфты деп аталады.
Модельдеуге катысты келесі жүйелердін изоморфтылығы мен гомоморфтылығы туралы айтуға болады:
модельдер мен модельденуші объект;
бір объектінің түрлі моделъдері.
Құрастырылымды объектілер ретінде әлеуметгік және табиғи объектілерден баска адамның кұруындағы объектілер аталады.
Изоморфты (гомоморфты) модельдер тек кұрастырылымды объектілерден тұрады. Кейбір модельдердің объектіге изоморфты модель болатындығы туралы тұжырымдар объектіні үйренуден акпаратты жоғалтпай модельді оқып үйренуге өтуге, модель бойынша объектіні бірмәнді калпына келтіруге мүмкіндік береді.
Бір объектінің бір-біріне изоморфты екі түрлі моделі объект туралы бірдей акпарат береді.
