2.2. Озон қабатының таусылу проблемалары.

«Озон тесігінің» ұлғаюы жайында ғалымдардың айтқан болжамдары шындыққа айналуда. «Ньюсуик» журналының хабарламасында Американың ұлттық аэронавтика мен ғарыш кеңістігін зерттеу жөніндегі басқарма мамандары соңғы кезде атмосферада шоғырланған химиялық заттардың аса көп мөлшері туралы айтады. Олар жердің озон қабатын бұзып, барлық тіршілік иелеріне ультракүлгін сәулелердің өтуіне ықпал етуде. Бұрын озон тесігі адам аз қоныстанған жерде болса, енді халық жиі тұратын аймақтарда да пайда бола бастады.

Озонның үлесі өте аз – атмосфера көлемінен бірнеше ондаған миллион үлесіндей ғана. Күннің қатқыл ультракүлгін сәулелеррінен ол барлық тіршілк иелерін қорғайды.

Озон қабатында тесіктің пайда болуы – адамдарда тері рагы және көзді шел басу ауруларының өсуімен қауіпті болуда.

БҰҰ – ның ресми мәліметтеріне сәйкес озон қабаты 1% - ке қысқарса, әлемде 100мың адамның көзін шел басып (катаракт), 10 мың адам тері рагы ауруына ушырайды екен. АҚШ мамандарының пікірінше атмосферадағы озонның әрбәр процентке азайып кетуі, экватор аймағындағы халықтың (барлық тіршілік иелерінің) 4 – 5 % иммунитетін төмендетіп, ауру – сырқауды асқындырып жібереді. Мысалы: соңғы 7 жылда АҚШ – та тері рагының қауіпті түрі маленоммен ауыратындар саны 3 – 7 % - ке артып отыр.

Денсаулыққа әсер етумен қатар, озон қабатының азайып, кеміп кетуі жылыжай әсерін күшейтіп, егін шығымы түседі, топырақ бұзылады, жалпы қоршаған ортаның ластануы етек алады.

70 ж. Басында озонға деген қызығушылық бұрқ ете қалды. «Озон тесігі» өте жүйрік «Конкорд» (ағылшын – француз фирмасы) пен ТУ – 144 ұшақтарының әсерінен деген болжамдар айтылды. Яғни, олардан шыққан газдар озон қабатының бұзылуына әкелуде, десті мамандар. Бірақ, ол айтқан болжамдар кейіннен дәлелденбеді.

ЖТҒК – не адамның әсер етуінің төмендегі түрлерін атап өтсек:

• Зымыран қозғағыштарының жұмыс істеу нәтижесіндегі химиялық заттекті шығарындылар;

• Зымыран ұшуынан соң энергетикалық және динамикалық ауытқулардың болуы;

• Ғарыш қалдықтарымен, қатты бөлшектермен ластануы;

• Радио хабарын таратушы мен басқа өнеркәсіпті жүйелердің электромагниттік сәулеленуі;

• Жер бетіндегі атмосферадан ластайтын заттектілердің енуі;

• Ғарыш апаттарында қолданылатын ядролық энергетика қондырғысының зиянды сәулелері мен радиоактивті ластануы.

ЖТҒК көзқарасы бойынша өте қауіпті өзгерістердің бірі – химиялық заттекті шығарындылар. Негізінен жоғары температуралы және жылдамдығы бар газтекті өнімдер зымыранның қуыс каналының жанына орналасқан. Сондықтан, массаның гидродинамикалық тез кеңеюі болады да, шығарынды газдар соңынан қоршаған ортаның температурасына теңесіп суи бастайды. Осы принциптердің салдарынан атмосфераның жоғарғы жағынан өн бойында ұшу траекториясының барлығында газды бұлт қалыптасады. Ал, оның химиялық құрамы күрделі болып келеді де, компоненттері жоғары атмосфера мен ионосфераның негізгі шығарынды өнімі – су және көміртегінің диоксиді. «Протон» зымыранының ұшқанынан ЖТҒК – не 100т су мен 90т. – дан астам көміртегінің диоксиді бөлініп шықты.

Ұшқан зымырандардың озон қабатына әсер етуін зерттеу нәтижесі көрсеткендей, әр ай сайын ұшқан «Шаттл» 4 жылдың ішінде жалпы озонның мөлшері орта кеңістікте 0,3 % және жоғарыда 0,4 – 0,5 % - ке төмендейді.

«Шаттл» мен «энергия» зымырандарының ғарышқа ұшырылуы озонның ғаламдық азаюын болдыруы мүмкін.

Ғарыш аппаратында ядролық энергия құрылымдарын пайдалану салдарынан туындайтын ЖТҒК – нің радиоактивті ластануы бұл ортаға аса қауіп төндірмейді. Солай дей тұрғанмен, жақын ғарыштан жердегі атмосфераға радиоактивті заттектердің шөгуі мен оны қоршап алуы сөзсіз.

Жердің сыртқы қорғаныс қабаты ретінде ЖТҒК – ін сақтап қалу үшін зымырандардың ұшуын қысқарту, ғарыш аппараттарын орбитаға шығару әдісінің техникалық құралын өзгерту керек, - дейді мамандар. Олай істемеген жағдайда ЖТҒК түгелге жуық бұзылуы мүмкін.

2.4 Биологиялық әр алуандылықтың ғаламдық өзгерістері.

Жерде қоныстанғаннан организмдердің саны өте көп, бірақ бұл шаманың мөлшері сол 5 пен 80 млн арасы деуге болады. Соның өзінде көбірек немесе азырақ дегендей, шыққан тегі таксоманиясының 1,4 млн түрі анықталды. Осылардың ішінде белгілі түрлерінің саны шамамен 750 мыңы шыбын – шіркей, құрт – құмырсқа, 41 мыңы – омыртқалылар, 250 мыңы - өсімдіктер; қалған түрлері күрделі жиынтықпен беріледі: омыртқасыздар, саңырауқұлақ, балдырлар және басқа микроорганизмдер. Түр – тұқымының «байлығы» әр түрлі климаттық, географиялық зоналарда анағұрлым ерекшеленеді. әрине, олардың полюстен экваторға дейін көбейген тенденциясы нақты байқалуда. Мәселен, қалыпты жағдайдағы тропикалық ормандарда тұщы су насекомдары 3 – 6 есе көп. Тропикалық ормандардағы алаңдардың бірлігіне жердегіден мейлінше көп ұсақ қоректілер тіршілік етеді. Латын америкасының тропикалық ылғалды орманының әр гектарында ағаштың 40 – 100 түрі, Солтүстік Америкада бар жоғы 20 – 30 түрі бар. Малайзия ойпатының Куала – лумпур ауданында бір гектарда діңінің ені 2см биік ағаштың 600 түрі бар, ал Данияның барлық аумағында оған қарағанда 2 есе кем.

Көптеген түрлер арасындағы себеп – салдарлық қатынасатр адаммен тікелей байланыстығы экожүйенің компонентерінде, энергия ағыны мен заттектердің айналымында үлкен рөл атқарады. Мысалы, сүзгіш заттар мен қалдық қоректілер, жануарлар адам азыққа пйдаланбайтындарды қорек етіп, биоген элементтерін айналымға шығарып, елеулі үлес қосады.

Биоәралуандылық түсінігіне, әсіресе, экологиялық биоценоз бен экожүйенің экологиялық жағымдылығына және жағдайына баға берген кезде жиі сөз болып, төрден орын беріледі. Ол уақыт өте келе жан – жақты болып және биология ғылымының арнаулы бөлімінің мәртебесіне ие болып отыр. Қазіргі таңда биоәралуандылық деген түсінікке: өсімдіктер, жануарлар, микроорганизмдердің барлық түрлері, сонымен қатар олардың өздері кіретін экожүйенің экологиялық процестері жатады.

Биоәралуандылық үш деңгейде қарастырылады: генетикалық, түр – тұқым белгілері және экожүйелік.

Генетикалық әр алуандылық – жерде мекендейтін организмдердің генінде болатын генетикалық ақпараттың көлемі. Түр – тұқымының әр алуандылығы – бұл жерде мекендейтін барлық организмдердің әр алуандылығы. Экожүйенің әр алуандылығы түрлі мекен ететін ортаға қатысты. Мәселен, биотикалық бірлестіктер мен биосферадағы экологиялық процестер, сонымен қатар мекендеу ортасындағы көп мөлшердегі әр алуандылық және экожүйе шеңберіндегі процестер.

Түрлердің жоғалуы. Түрлі геологиялық кезеңде болған эволюциялық процестер жерді мекендейтін түрлердің тұқымына маңызды өзгерістер әкелді. 65 млн жыл бұрын бор дәуірінің соңғы кезеңінде құстар мен ұсақ қоректілердің түрлері көптеп жоғалды. Динозаврлар толығымен жойылды.

Кейіннен бор дәуіріндегі ұлы жойылуларға қарағанда, биологиялық түрлер жылдамырақ жоғала бастады, осының барлығы табиғат құбылыстарының және адам әрекетінің салдарынан болды.

Биоәралуандылыққа төніп тұрған қатер үнемі артуда. 1990 – 2000 жж. Аралығында 5 – 15 % түрлердің құрып кетуі мүмкін деп айтылды. Оған мысал, тропикалық ормандардың селдірей бастауы. Бұл жылына 15 мыңнан 50 мыңға дейінгі түрлердің бір жылдағысы немесе күніне 40 – 140 аралығында түр жойылады деген сөз. Қазір 22 мыңдай өсімдік пен жануарлар жоғалып кету шегінде тұр. Олардың 66% - і омыртақалы жануар түрлеріне жатады және олар ғаламшарды мекен етеді.

Түрлердің жоғалып кетуінің негізгі төрт себептері бар:

• Мекендейтін ортаның жоғалуы, түрлену мен фрагменттелуі;

• шамадан тыс ресурстарды пайдалану;

• қоршаған ортаның ластануы;

• жерсіндірілген экзотикалық түрлердің табиғи түрлерді ығыстыруы.

әр жылда тропикалық орманды алқаптың 11,1 млн га (әр минутта 21 га) жері жойылып барады. Тропикалық орманның 70% қысқаруы сол түрлердің 30 % қысқаруына әкеледі.

Антропогенді әсер етудің үлкен қауіптілігі – қоршаған ортаның ластануы. Олар әсіресе, химиялық заттектермен, ксенобиотикпен, соның ішінде, пестицидпен жиі ластануда. Мәселен, ДДТ экологияға қауіпті заттек ретінде бұрыннан тыйым салынған болатын, бірақ, әлі күнге дейін топырақта емес, тірі организмдердің клеткаларында байқалып отыр. Бұл себептерден ДДТ – ның тұрақты екендігін, оның ауа ағыны және құстар арқылы тарайтынын көрсетіп отыр.

Басқа сөзбен айтқанда, қазіргі сәтте басым болып көрінбей, орта жағдайының өзгеруі кезінде басымды бола алады. Биоәралуандылықты жоғалтқан жағдайда экожүйенің әрекетіне қалай көрінетінін қазір болжауға болмайды. Мұндай жоғалтып алу ісінің жанға жайлы болмайтынын мамандар айтып жатыр.