Bolluq içində yoxsulluq
Əxlaqi dəyərləri gözardı edən iqtisadi fəaliyətlərin önəmi yoxdur. İqtisadi sahələrdə qeyri—aqressivlik uluslar arası ticarətdə əxlaqi ölçüləri göz önündə bulundurmaqdır.
Hindistanın və bütün dünyanın iqtisadi yapısı öylə olmalıdır ki, kimsənin yemək və geyəcəyə ehtiyacı olmasın. Gündəlik ehtiyaclarını bərtərəf etmək üçün hər kəsin özünəuyqun iş tapmasında çətinlıik olmamalıdır. İlkin ehtiyacları ürətən araclar xalq kütləsinin əlində bulunduğu zaman bütün dünyada bu ideal gerçəkləşə bilər. Bunlar başqalarını sömürmə araclarına dönüşməməlidir. Bu ürətim araclarının bir ölkə, bir millət və ya bir fərd tərəfindən sahiblənməsi ədalətsiz tablov ortaya qoya bilər. Bu gerçəyə diqqət edilməməsi sadəcə müsibətzədə Hindistanda deyil, bütün dünyada yoxsulluğu, fəlakətli həyatı ortaya qoymuşdur.
Mənim amacım eşit bir biçimdə gəlir dağılımı sağlamaqdır. Ancaq görüdüyüm qədəriylə bu amacı gerçəkləşdirmək mümkün deyildir. Bunu gerçəkləşdirmək mümkün olmadığından mən daha uyqun olanı seçməyə çalışmışam.
Məhəbbət, sahiblənmə ilə uyum içində olmaz. Nəzəri açıdan məhəbbət öz ərmişliyinin zirvəsinə çatdığında sahiblənməmə də öz zirvəsinə çatmalı. Bədənimiz sahib olduğumuz ən son mülkdür. Bu nədənlə də insan ölümü qarşılamağa hazır olduğunda məhəbbətin və sahiblənməmənin zirvəsinə çatır və öz bədənindən də bəşəriyətə xidmət etmək üçün yararlanır.
Ancaq bu, yalnız teorik baxımdan doğru ola bilər. Gündəlik həyat ortamında məhəbbətin zirvəsinə çatmaq mümkün deyildir. Çünkü bədənimiz bir mülk kimi hər zaman öz ixtiyarımızda olacaqdır. İnsan hər zaman əksik yönlü qalacaqdır. İnsanın yazqısı sürəkli olaraq öz ərmişliyi və bütünlüyü yolunda çabalamaqdır. Böyləcə məhəbbətin zirvəsinə çatmaq və mütləq mülksüzlüyə varmaq yaşadığımız müddətcə, qeyri-mümkündür. Ancaq bu hədəf yolunda sürəkli olaraq durmadan çalışıb ona yaxınlaşmalıyıq.
Düşünürəm ki, bir baxımdan biz hamımız oğruyuq. Ehtiyacım olmayan bir şeyi götürüb sonra ehtiyacım olar deyə saxlayıramsa, o şeyi bir başqasından oğurlamışam deməkdir. Təbiətin yazılmamış, ancaq anlaşılması gərəkən bir yasası var. Təbiət bizim gündəlik istəklərimizi təmin etmək üçün yetəri düzeydə ana ehtiyacların nəsnəsini ürətməkdədir. Hər kəs daha artıq deyil, yalnız ehtiyacı olduğu ölçüdə götürərsə, bu dünyada yoxsulluq və ehtiyac olmaz, kimsə də acından ölməz. Ancaq bu eşitsizlik sürdükcə, biz başqasının haqlarını oğurlamaqla məşğul olacağıq.
Mən sosialist deyiləm. Maliklərin mülklərini zorla əllərindən almaq kimi, fikrim yoxdur. Çünkü böylə davranarsam, “ahimsa”nın ilkələrinə qarşı çıxaram. Kiminsə məndən daha artıq var-dövləti varsa, olsun, nə önəmi var? Ancaq öz həyatımı düzənləmə ilə ilgili olduğu ölçüdə söyləyə bilərəm ki, ehtiyacım olmayan bir şeyə sahib olma cürətim yoxdur. Hindistanda 300 milyon nüfus var. Bu 300 milyon əhali gündə, yalnız bir kərə yemək yeyir. Bu da tərkibində yağ olmayan Hindistana özgü “çapati” adlı yeməkdir. 300 milyon insanın yeməyi və geyəcəyi olmadığı sürəcə, bizim yaxşı yeyib geymə haqqımız olmamalıdır. Hətta daha bilgili və bilincli olan bizlər könüllü olaraq ac qalmağı başarmalıyıq ki, onlar ac qalmasınlar.
Bir şeyə sahib olmamaqla oğurluq etməmənin arasında ilişki var. Kimsə ehtiyacı olmayan bir şeyə sahib isə, o şeyi oğurluq yolu ilə əldə edilməsə də, oğurluq malı kimi sayılmalıdır. Bir şeyə sahib olma, gələcəklə ilgili bir plan yapmaqdır. Həqiqət və məhəbbət arayan adam sabahı üçün bir şey saxlaya bilməz. Tanrı heç bir zaman öz sabahına bir şey saxlamaz. Tanrı, yalnız indiki anda ehtiyacı olanları yaradar. Tanrı iradəsinə arxalanacaq olursaq, bizim indiki ehtiyaclarımızı Tanrının gedərəcəyinə inanmalıyıq. Bu inancla yaşayan qutsallar və Tanrısevərlər bu doğrultuda bolca əxlaqi təcrübələr miras buraxmışlar. Biz “Tanrı insanın gündəlik ehtiyacından daha artığını təmin etməz.”* kimi, Tanrısal yasadan xəbərsiz qalmışıq. Bu xəbərsiz qalma və aymazlıq (cəhalət) müxtəlif müsibətlərin ortaya çıxmasına zəmin oluşdurmuş. Milyonlarca insan aclıqdan ölürkən, zənginlər ehtiyaclarından daha artığını saxlamaqdadırlar. Hər kəs öz ehtiyacına görə saxlasa idi, kimsə acından ölməzdi. İndiki durumda zənginlər də yoxsullar qədər pərişandırlar. Yoxsul, milyoner olma həsrətində rahatsızdır, zəngin isə, var-dövlətini neçə qat artıraraq milyarder olma həsrətində pərişandır. Bu üzdən də zənginlər toplumsal barış və toplumsal rahatlıq üçün öz zənginliklərindən vaz keçməlidirlər. Varsıllar (zənginlər) var-dövlətlərini orta bir düzeydə saxlasalar, ölkədə aclıq olmaz və aclar da varsılların yanında rahatca yaşama dərsini öyrənərlər.
İqtisadi eşitlik istiqlalın açarıdır. Çünkü iqtisadi eşitlik həm də qeyri—aqressivlik gərəkdirər. İqtisadi bərabərlik yolunda çalışmaq sərmayə və iş arasındakı əbədi mübarizənin ləğvi anlamındadır. Bu, o deməkdir ki, sərmayəni əlində bulunduran azınlıqla ac və səfil durumda yaşayan çoxluğun arasında bir dəngə sağlanmış olur. Zənginlər və milyonlarca yoxsullar arasında sinfi uçurum durduqca, qeyri—aqressivliyə dayanan bir hökümət qurmaq mümkün olmayacaq. Yeni Dehlidə təsis edilən saraylarla daxmasız və ya qaranlıq daxmalarda yaşayan hindlilər azad bir Hindistanda bir gün də davam etməməlidir. Çünkü zənginlər və yoxsullar torpaq qonusunda eyni hüquqa sahib olduqlarında Hindistan gerçək anlamda azad olacaq. Zənginlikdən və zənginliyin yaratdığı qüdrətdən ölkənin ümumi rifahi və məsləhəti üçün könüllü olaraq yararlanılmazsa, sonunda qanlı devrim ortaya çıxa bilər. Mənim böylə bir nəzəriyəm var: “zənginlər özlərini toplumun ümumi əmanətini qoruyan əmanətçisi kimi bilməlidirlər. Toplumun əmanəti onlara tapşırılmış.” Bir çox şəxslər mənim ortaya atdığım nəzəriyəni gülünc görüb gülürlər. Nə qədər gülsələr də mən bu nəzəriyəyə bağlıyam, bütün varlığımla ona inanıram. Bu nəzəriyənin həyatı keçməsi çox çətindir. Ancaq qeyri—aqressivliyə çatmaq da asan deyil, çox çətindir.
Gerçək eşit dağıtım nə deməkdir? Eşit dağıtım, yəni hər kəsin doğal ehtiyaclarını gedərmək üçün gərəkən aracları əldə edib qullana bilməsi. Örnəyin, birinin mədəsində həzmetmə sorunu var və yalnız gündə 200 qram un istifadə edir və bir başqası isə, gündə yarım kilo un istifadə edirsə, hər iki adama öz ehtiyaclarını bərtərəf etmələri üçün olanaq sağlanmalıdır. Bu idealın həyata keçməsi üçün toplumsal düzən kökündən dəyişməli və yeni düzən qurulmalıdır. Qeyri—aqressivlik üzərində gəlişməni özünə hədəf olaraq seçən toplumun bundan başqa bir yolu ola bilməz. Bəlkə biz bu hədəfə çata bilmərik, ancaq zehnimizdə bu planı qəbul edib sürəkli ona yaxınlaşmağa çalışmalıyıq. Bu amaca yaxınlaşdıqca, içimizdə özümüzü dərindən mutlu hiss edəcəyik. Bu mutluluq enerjisi bizi qeyri—aqressiv toplum oluşdurmağa daha da həvəsləndirəcək. Qeyri—aqressiv yolla eşit gəlir dağılımını sağlamaq necə mümkün ola bilər?
Bu ülkünü qəbul edib həyatının bir parçası edən adam hər şeydən öncə özəl həyatında gərəkən dəyişiklikləri etməlidir.
Sürəkli olaraq Hindistanın yoxsul durumunu düşünüb, ehtiyacını ona görə ayarlamalıdır. Adamın qazandığı para hər tür yalançılıqdan, aldatmalardan uzaq olmalıdır. Ehtikarla ilgili düşüncələr və istəklər beyindən təmizlənməlidir. Yaşadığı yer və ev imkanları yeni düşüncəsi, yeni həyat tərzi ilə uyumlu olmalıdır. Həyatının bütün sahələrində ehtiyaclarını sınırlandırmalı, nəfsinə hakim olmalıdır. Bütün bunları başaran şəxsin dünyaya baxışı dəyişər, insaniləşər. Həyat tərzini yaxınları və qonşuları ilə paylaşma əxlaqını əldə edər. Sınırlı ehtiyaclar əsasında başqalarına necə mutlu olma dərslərini də öyrədə bilər.
Eşit dağıtımı amaclayan bu nəzəriyənin gerçəkləşməsi üçün zənginlərin özlərini zənginliklərinin əmanətçisi kimi bilmələri şərtdir. Çünkü bu nəzəriyəyə görə zənginlər də ehtiyaclarını sınırlamalı, qısıtlamalıdırlar. Böylə eşitliyin sağlanması üçün nə etmək gərəkir? Qeyri—aqressiv yöntəmə dayanmaqmı gərəkir? Zənginlərin zənginliklərini zorla əllərindən almaqmı gərəkir? Zora əl atmaq aqressivlik gərəkdirir ki, bu da toplumsal psixologiyanın pozulmasına səbəb olar. Devrimlər toplumun və ölkənin daha da yoxsullaşmasına səbəb olar. Çünkü zənginliyi qazanma yolunda təcrübələr qazanmış insanları qaçırmaq, öldürmək kimi işlər sonuc etibarı ilə ölkənin ümumi yazqısına zərər verəcəkdir. Ölkə daha da yoxsullaşacaqdır. Ölkədə sərmayəni qazanan təcrübəli insanlar olmayacaqdır. Bu üzdən də qeyri—aqressiv yöntəmin üstünlükləri açıqca görünməkdədir. Bu yöntəmə görə zəngin adam zənginliyinə və mülkünə özü sahib olur. Bu zənginlikdən, yalnız ehtiyacı olduğu qədər istifadə edir. Qalan hissəsini isə, ona əmanət kimi buraxılan toplumun varı kimi görür. Bu əmanət, yalnız toplumun ümumi çıxarları yolunda xərclənməlidir. Bu yöntəmdə əsas iş şəxsin dürüstlüyündən və şərafətindən asılıdır.
Bütün israrlı çalışmalara qarşın, zənginlər özlərini əmanətdar bilmək yerinə gündən günə daha da zənginləşib və yoxsulları sömürərlərsə, o zaman nə etmək gərəkir? Bu sorunu çözmək üçün mən çox düşündüm. Məncə bu sorunu, ancaq qeyri—əməkdaşlıq və ümumi mədəni itaətsizliklə çözmək olar. Zənginlər yoxsulların qatqısı olmazsa, sərmayə qazana bilməzlər. Yoxsullar bu gerçəyi dərk etsələr güclənərlər. Bu gerçəyi də anlarlar ki, qeyri—aqressiv yöntəmlə onları aclıq sınırına qədər sürükləyən sərmayədarları təslim edə bilərlər.
Hər gün bir saat hər insan ən yoxsul adamların işini görməlidir. Bundan daha nəcib, daha milli bir iş təsəvvür edə bilmirəm. Bu yolla özümüzü yoxsulların içində görüb və bəşərin nə kimi ağrılar çəkdiyini hiss edə bilərik. Bundan daha yaxşı bir iş ola bilməz ki, Tanrı və yoxsullar adına özümüzü həyatımızın bəlli saatlarında yoxsullar kimi çalışıb yaşamağa alışdıraq.
İncil “çörəyini alnının təri ilə qazan” deyir. Fədakarlığın çox çeşidli türləri var. Onlardan biri də halalca çörək qazanmaqdır. Hər kəs çox deyil, yalnızca öz çörəyini qazanmaq üçün çalışarsa, hər kəs üçün həm yetəri qida, həm də yetəri rahatlıq sağlanmış olur. Artıq cəmiyətin artımı ilə ilgili hay-küy də qopmaz. Bu, fədakarlığın ən yüksək düzeyidir. Şübhəsiz ki, insanlar bədənləri və ya beyinləri ilə başqa işlər də görəcəklər. Ancaq bütün görülən işlər məhəbbət uğruna və toplumun genəl rahatlığı üçün ediləcəkdir. Bu durumda artıq varsıl-yoxsul, yüksək-alçaq, təmiz-nəcis anlayışları olmayacaqdır.
Kimsə söyləyə bilər ki, mənim cəhrə (ipəyirmə makinası) ilə çalışmağa ehtiyacım yox, çünkü həyatımı təmin edə bilirəm. Bunun dəlili odur ki, adam özü ürətməmiş və özünün olmayan qidalarla yaşamaqdadır. Adam öz yurddaşlarını talan edənlərin şərikidir, ya da onlardan qidalanır. Cebinizdə olan paranın hardan qaynaqlandığını, necə qazanıldığını araşdırsanız, mənim söyləmək istədiyimi yaxşıca anlayacaqsınız.
Yoxsullara geyim və yeyəcək bağışlayaraq onları aşağılamamalıyam. Onların böylə xeyriyəçiliyə ehtiyacları yoxdur. Onların, həyatlarını sürdürə bilmələri üçün işə ehtiyacları var. Özümü yoxsulların ərbabı və hamisi kimi göstərmə suçluluğuna girməməliyəm. Onların yoxsul olmalarında mənim də suçumun olduğunu anladığımdan bəri, nə artıq tikəmi, nə də əskimiş paltarımı onlara verirəm. Ən yaxşı yeməyimi və ən təzə paltarımı onlara hədiyə edirəm. Yeri gəldiyində onlarla bir yerdə çalışıram.
Tanrı insanları yaratmış ki, öz yeməyini özü təmin etsin. Tanrı söyləmiş ki, çalışmadan yeyənlər başqalarının işlərinin nəticəsini oğurlayanlardır.
Xəstə olmayan bir qadın və ya kişi işsiz və yeməksiz isə, biz öz istirahətimizdən və yaxşı yemək yeməyimizdən dolayı utanmalıyıq.
İmtiyazlar və inhisarlara nifrət edirəm. Toplumla paylaşılması mümkün olmayan hər şey mənim üçün haramdır.
Mənım hər şeydən imtina etməyimə dünya gülə bilər. Gülsün, azaddır, gülə bilər. Mənim üçün hər şeydən imtinaetmə böyük zənginlikdir. Çox istərdim dünyada mənim qədər mutlu olan ikinci bir şəxs olsun. Nədən hər şeydən imtina etmək məni bu qədər mutlu etmişdir? Bu, sahib olduğum ən qiymətli xəzinədir. Bu üzdən yoxsulluğun dəyəri haqqında mənim moizəmi dinlərkən, dünyanın ən zəngin insanı olduğumu söylərsəm, tam yerində olar. Dünyanın ən böyük sərmayədarı mənim qədər mutlu ola bilərmi, əcəba?
Dünyanın bütün müqəddəs kitabları haqqında “sabahının fikrində ol” söylənilmişdir. Sağlıqlı bir toplumda uyqun işlə para qazanmaq dünyanın ən asan işi olmalıdır. Bir ölkənin yaxşılıq durumunu onun milyonerlərinin sayına görə deyil, yoxsulların olmamasına görə dəyərləndirmək lazımdır.
Sağlığı yerində olan adama şərəfli yaşaya bilməsi üçün işsizlik parası ödənməsini mənim “ahimsa” anlayışım qəbul etməz. İmkanım olsaydı, pulsuz yemək verilən bütün xeyriyə mərkəzlərini qapatardım. Bu kimi mərkəzlər milləti tənbəlləşdirər, tənbəlliyi, işsizliyi, riyanı və hətta cinayəti təşviq edər.
Ac və işsiz kütlə üçün Tanrı, ancaq ona yemək və´d edən bir varlıq kimi görüntülənər.
Yoxsul bir adam üçün mənəviyat, yəni iqtisadiyat. Başqa heç bir yolla milyonlarca ac insanı etkiləmək olmaz. Aclığını ortadan qaldıracaq ehtiyacın dışında hər şey onun üçün önəmsizdir. Ac adam üçün yemək verən onun Tanrısı kimi görünər. Onların başqa şeyləri düşünmə yetisini aclıq əllərindən almışdır.
Qeyri—aqressiv yöntəmlə sərmayədarları deyil, sərmayədarlığı məhv etmək istəyirik. Biz sərmayədarları dəvət edirik ki, sərmayələrinin qaynağı olan yoxsullara fərqli yanaşsınlar. Özlərini sərmayələrinin əmanətdarları kimi anlasınlar. Sərmayənin gücü varsa, işin də gücü vardır.
Bu qüdrətlərdən hər biri məhv etməyə və ya abad etməyə də yönələ bilər. Hər biri digərindən asılıdır. Öz gücünü anlamış olan işçi üçün durum kökündən dəyişə bilər. O, sərmayədarın köləsi olmaq yerinə, onun ortağı olar. Sərmayədar sərmayənin tək sahibi kimi qalmağa çalışsa, ona qızıl yumurta yumurtayan toyuğu öz əli ilə öldürəcək.
Hər insanın öz həyati ehtiyaclarını təmin etməyə haqqı var. Hətta quşlar və heyvanların da böylə bir haqqı var. Hər bir haq da savunulmaya ehtiyac duyar. Bu haqqa saldırıldığında onu savunmaq üçün uyqun yollar da ortaya çıxar. İndiki durumda gerçək sorun ibtidai bərabərliyi bərqərar etmək üçün uyqun görəv və çarələr ürətməkdir.
Uyqun görəv bədənimizlə çalışmaq və uyqun çarə isə, saldırılar qarşısında bizi haqqımızdan yoxsun buraxanlarla əməkdaşlıq etməməkdir. Sərmayədar və işçinin bərabərliyinə inanırıqsa, sərmayədara zərər verməyi düşünməməliyik. Yardım etməliyik ki, o, durumunun zərurətini anlaya bilsin. Bizim onunla əməkdaşlıqdan vaz keçməmiz dürüst olmayan durumu anlaya bilməsi üçün onun gözlərini açacaqdır.
Öylə bir zaman təsəvvür edə bilmirəm ki, dünyada mütləq bərabərlik bərqərar olsun. Ancaq böylə bir zamanı təsəvvür edə bilirəm ki, zəngin yoxsullara zərər vermədən zənginliyini artıra bilsin və yoxsul da zənginin zənginliyinə həsədlə baxmasın. Ən ideal durumda bilə, bərabərsizliyi ortadan qaldıra bilmərik. Ancaq düşmənliyi ortadan qaldıra bilərik və qaldırmalıyıq. Zənginlərin yoxsullarla dostluqları qonusunda bir çox örnək olmuşdur. Bu örnəklərin sayını daha da artırmalıyıq.
Sərmayədarların və maliklərin təbii zərurət üzərinə sömürgəçi olduqlarına inanmıram. Onların çıxarları ilə xalq kütləsi mənafeyi arasında barışılmaz təzadların olduğuna da inanmıram. Hər tür sömürgə sömürülənlərin könüllü və ya icbari əməkdaşlıqları sonucunda ortaya çıxmışdır. Bu bir gerçəkdir ki, toplum sömürənlərin itaətindən boyun qaçırsa, heç bir şəkildə sömürü də olmaz. Ancaq cismi həyatımız da söz qonusu olduğundan bizi əsaərətə məhkum edən zəncirləri öpərək qəbul edirik. Dəyişilməsi gərəkən bu durumdur. Maliklərin və sərmayədarların məhv edilmələri lazım deyil. Onların xalq kütləsi və işçilərlə olan ilişkiləri dəyişməli və sağlıqlı bir ortama oturtulmalıdır.
Sinfi savaşlar mənim üçün çəkici bir düşüncə deyildir. Hindistan sinfi savaş mümkün də deyildir. Qeyri—aqressivlik ilkələrinə uyarsaq, sinfi savaşa heç ehtiyac da qalmaz. Sinfi savaşı bir zərurət olaraq anlayanlar qeyri—aqressivliyi ya qavramamış, ya da çox üzüysəl qavramışlar.
Yoxsulların sömürüsü bir neçə milyoneri öıldürməklə ortadan qaldırıla bilməz. Yoxsulların aymazlıqlarının (cəhalətlərinin) ortadan qaldırılması və onların sömürücülərlə əməkdaşlıq etməmələri bu sorunu gedərə bilər. Bu əməkdaşlıq etməmə sömürücülərin də dəyişməsinə yardımçı ola bilər. Məncə bu tür mübarizənin sonucu o olacaq ki, sərmayədar və işçi bərabər hüquqlu ortaq olacaqlar. Sərmayə hər durumda və hər zaman lazımdır.
Zəngin olanlardan istənilmişdir ki, zənginliklərini yoxsulların hesabına qazanmış əmanətdarlar kimi davransınlar. Əmanətdarlığın yasal bir xəyal olduğunu söyləyə bilərsiniz. Ancaq toplum sürəkli bu haqda düşünüb və ona uyqun biçimdə davransar, həyatımız indikindən daha artıq məhəbbət öndərliyi ilə yönləndiriləcəkdir. Mütləq əmanətdarlıq Oqlidosun həndəsədəki nöqtəni vəsfi kimi, yalnız zehni ola bilər və heç bir zaman da gerçəkləşməz. Ancaq istərsək, başqa yöntəmlərlə qiyasda bu yöntəmdən daha artıq yararlana bilərik.
Öz mülkündən imtinaetmə adi xalq kütləsinin edə bilməyəcəyi bir işdir. Zənginlərdən olan bəkləntimiz budur ki, zənginliklərini və yetənəklərini onlara tapşırılmış bir əmanət kimi anlaya bilib və onu toplumun ortaq yararı üçün qullanmağı təcrübə etsinlər. Sərmayəyə zərər vermək altun yumurta yumurtayan toyuğa zərər verməkdir.