6 Дәріс тақырыбы: Өндірістік санитария және еңбек гигиенасы

Өндірістік санитария және еңбек гигиенасы – ол жұмысшыларды қорғау мақсатында зиянды өндірістік факторларды зерттейтін техникалық және гигиеналық іс-шаралар жүйесі, мақсаты қолайлы еңбек жағдайлары мен денсаулығын сақтауды қамтамасыз ету.

Еңбек гигиенасы – адамның ағзасына әсер етуі жағынан зиянды ортаны зерттейтін ғылым. Мақсаты салауатты еңбек жағдайларын құруға бағытталған гигиеналық нормативтерді және профилактикалық іс-шараларды ұйымдастырау.

Көптеген өндіріс орындарында кездесетін негізгі зиянды факторлар келесілер болып келеді: жұмыс аймағындағы ауа газдылығы мен шаңдылығының артуы; жұмыс аймағындағы ауаның немесе қондырғылардың бетінің температурасының жоғары немесе төмен болуы; жұмыс аймағындағы ауаның ылғалдығы мен жылдамдығының артуы төмендеуі; шу деңгейінің артуы; діріл деңгейінің артуы; әртүрлі электромагниттік сәулелердің деңгейінің артуы; табиғи жарықтыңболмауы немесе жеткіліксіздігі мен жұмыс аймақтарының жарықтандыруының дұрыс болмауы және т.б..

Зиянды факторлардың саны мен мөлшері өндірістік үрдістің түріне байланысты.

Тиімді еңбек жағдайларын қамтамасыз ету үшін жұмыс орындарында санитарлы-гигиеналық жағдайларды қамтамасыз етуге сонымен қатар өндірістік жарақаттану мен кәсіби ауруға шалдығу қатерін төмендетуге мүмкіндік беретін өндірістік санитария мәселелерінің маңызы көп. Инженер қауіпсіз еңбек жағдайларын ұйымдастыру бойынша өзіне жүктелген қызметтерді жақсы орындау үшін жоғарыда аталған мәселелердің өзектілігін құрайтын негізгі ережелерді білуі керек.

Білім құрамында келесі түйіндік мәселелерді айқындауға болады:

• адам қауіпсіздігі мен денсаулығына әсер ететін жалпы ережелер (терминдерді, анықтамаларды, өлшем бірліктерді, тәуелділіктерді, білгені факторлардың өлшемі мен қорғаныс шараларын есептеу үшін қажет);

• факторлар өлшемін анықтауға арналған аспаптар, өлшеу әдістері;

• нормативтік құжаттар мен қарастырылатын фактордың нормалану принциптері;

• қорғану құралдары, әдістері мен принциптері.

Санитарлық-гигиена жағынан өндірістік бөлмелердің ауа ортасы келесімен сипатталады:

• микроклиматпен;

• зиянды заттардың ингридиенттік қосылыстарымен (шаңдылық, газдылық);

• иондық құрамымен.

Микроклимат

Метерологиялық жағдайлар ағзаның қоршаған ортамен жылу алмасуына және оның жылулық күйіне әсер ететін физикалық факторлар жиыны болып табылады. Өндірістік микроклиматтың түзілуіне жергілікті климат пен технологиялық үрдіс едәуір әсерін тигізеді.

Микроклимат көрсеткіштері:

• температура (°С);

• салыстырмалы ылғалдылық ( %);

• ауа қозғалысының жылдамдығы, м/с жәнебарометрлік қысым.

Метеорологиялық өзгерістерге байланысты қоршаған орта мен ағза арасындағы ағзаның физиологиялық жылу алмасу үрдісін реттеу қабілеті, яғни дене температурасын тұрақты күйде сақтау үрдісі термореттеу деп аталады. Ол зат алмасу (химиялық термореттеу) мен жылубөлу (физикалық термореттеу) нәтижесінде жылу түзілу арасындағы белгілі бір қатынасты орнатуды қамтамасыз етеді.

Адамның жылуалмасу үрдістеріндегі негізгі рөл конвекция, сәулелену мен булану арқылы жүзеге асырылатын беттік тіндер арқылы жылу бөлуді реттейтін физиологиялық механизмдерде болады. Адам ағзасындағы физиологиялық үрдістердің қалыпты жағдайда өтуі үшін адам ағзасынан бөлінетін жылу қоршаған ортағы берілуі керек.

Жұмыс орындарындағымикроклимат параметрлерін өлшеу үшін әр түрлі аспаптар қолданылады. Көбінесе:

- ауа температурасы мен ылғалдылығынанықтау үшін – MB- 4M, М-34аспирациялық хрометрлер, электротермометрлер, қарайтылған шарлы термометрлер, психометрлер;

- ауа қозғалысының жылдамдығын анықтау үшін – анемометрлер (қанатшалы АСО-3, АП-1м, табақшалы МС-13), термоанемометрлер ТАМ-1, цилиндрлік және шарлы кататермометрлер;

- жылулық сәулеленуді анықтау үшін – актинометрлер (инспекторлік, ИМО-5), радиометр «Аргус3»

Өндірістік бөлмелердің жұмыс аймағындағы микроклиматтық фактолардың адам ағзасына келтіретін зиянды әсерін болдырмау үшін және қалыпты еңбек жағдайларын құру үшін ауа ортасының өлшемдері СанЕмН 2.2.4.548-96 «Өндірістік бөлмелердің микроклиматына қойылатын Гигиеналық талаптар» жәнеМЕСТ 12.1.005 -88 «Жұмыс аймағының ауасы. Қауіпсіздіктің жалпы талаптары» сай болуы керек, олар зиянды заттардың ШРК-сын белгілейді, ауа ортасынының параметрлері оған сай болуы керек.

Нормалар жұмыс аймағы үшін ауа температурасын, оның салыстырмалы ылғалдылығын, ауа қозғалысының жылдамдығын, жылу бөлінудің қарқындылығын жыл мезгілін (суық және жылы мезгілдерді), энергия шығындары бойынша жұмыс ауырлығын(жеңіл, орташа және ауыр жұмыстар) ескере отырып тиімді және рұқсат етілетін өлшемдер түрінде реттейді. Сонымен қатар нормаларда микроклимат көрсеткіштерін өлшеу әдістері мен оларды бағалау қарастырылған.

Зиянды заттар қауіптілік дәрежесі бойынша 4 классқа бөлінеді: I –төтенше қауіпті (ШРК 0,1 мг/м³дейін); II – жоғары қауіпті (ШРК 0,1 ден 1 мг/м³ дейін); III – орташа қауіпті (ШРК1 ден 10 мг/м³ дейін); IV – қауіптілігі аз (ШРК >10 мг/м³ ).

Өндірістік кәсіпорындарды жобалау әрекеттегі(күшіне ие) (ҚР СНжЕ 3.01–2002)нормаларды ескере отырып жүргізіледі. Сонымен қатар санитарлық-қорғау аймақтарының өлшемдері келесідей алынады.

6.1-кесте

Кәсіпарын тобы	Аймақ өлшемдері, м
I	1000
II	500
III	300
IV	50 100

Бір жұмысшыға келетін өндірістік бөлме көлемі 15м³ кем болмады, және бөлме биіктігі 3,2 кем болмаған жағдайда, ауданы 4,5 м³кем емес.

Желдету. Жұмыс орындарындағы қалыпты метеорологиялық жағдай мен ауның тазалығын қамтамасыз етудің басым бөлігі дұрыс ұйымдастырылған желдету жүйесіне байланысты.

Аэродинамиканың көз карасы бойынша, желдету деген – ҚР СНжЕ 04.02.05 - 2001 «Жылыту, желдету және кондиционерлеу» және МЕСТпенреттелетін ұйымдастырылған желдету.

Желдетудің табиғи және механикалық немесе жасанды түрлері бар.

Ауаның табиғи қазғалысы жылулық және (немесе) желдік күшарқылы жүзеге асырылады. Ауаның табиғи сорылуын күшейту үшін арнайы қондырғыларды пайдаланады – желдету каналдарының жоғарғы бөлігінде орнатылатын дефлекторлар, насадкалар (6.1-сурет).

6.1-сурет. ЦАГИ дефлекторы

Табиғи желдету ұйымдастырылмаған сипатта болуы мүмкін, яғни ауа ғимараттың сыртқы қоршауларының қуыстары арқылы (инфильтрация), еш бір жүйесіз ашылатын терезелер, форточкалар арқылы берілуі және ұйымдстырылған сипатта болады, яғни ауа алмасу арнайы қондырғылар арқылы жүргізілуі (аэрация). Табиғи желдетудің кемшілігі ішке берілетн ауа алдын ала сүзілмейді және жылытылмайды, ал сыртқа шығарылатын ауа тазартылмайды да қоршаған ортаны ластайды.

Аэродинамикалық кеңістікті қамтуы бойынша табиғи желдету жергілікті және жалпы болып бөлінеді, ал ұйымдыстырылу әдісі бойынша ағындық, сорапты және ағындата – сорапты желдету болып бөлінеді. Жергілікті желдету арқылы берілетін ауа мөлшерін келесі формула арқылы анықтайды:

L= S. V_эф ,

мұндағы S – аэродинамикалық қуыс ауданы, м² ;

V_{эф –} осы қуыстағы ауаныңтиімді қозғалу жылдамдығы газдар мен булардың ұшқырлығы мен улылығына байланысты0,5тен 1,5 м/с дейін деп алынады.

Жалпы желдету кезінде қажетті ауа көлемі келесі формуламен анықталады:

Q= с^-1

мұндағы m – уақыт бірлігінде жұмыс бөлмесіне бөлінетін зиянды заттар массасы, мгс^-1;

C_пр - ағындық ауа құрамындағы зиянды заттар, мг/м³ .

Шу, ультрадыбыс, инфрадыбыс, діріл сияқты дірілдік акустикалық факторлардың болмысы бір және ретсіз, кездейсоқ сипатта болатын толқын тәрізді таралатын серпімді ортаның механикалық толқындық таралуы болып келеді.

Діріл. Діріл машиналардың жұмысы кезінде туындайтын механикалық тербелмелі қозғалыс болып табылады. Дірілдің себептері – әр түрлі күштемелі әсер.

Дірілді сипаттайтын негізгі параметрлер: жиілік (Гц), ығысу амплитудасы (м), жылдамдық (м/с), үдеу (м/с² ).

Адамға әсер ету сипаты олардың деңгейімен, жиілік спектрімен және адамның физиологиялық қасиеттерімен анықталады. Дірілдің ең қауіпті жиілігі 6…9Гц диапазон аралығында, себебі ол адам денесіндегі ішкі органдардың тербелу жиілігіне сай келеді, ең бастысы бас миының a- ритмдеріне сай келеді.Соныңнәтижесінде резонанс туындайды, ол психикалық және органикалық өзгерістерге ұшыратады. Көздің көруіне қатты әсерін тигізетін діріл ол 10… 25 Гц жиілік диапазон аралығында.

Сонымен қатар діріл технологиялық қондырғылар үшін, бақылау өлшеу аспаптар үшін және де құрылыс конструкциялары үшін де қте қауіпті, себебі қондырғы бөлшектерінің тез бұзылуын, контрукциялардың деформацияға ұшырауын, аспаптардың қызмет көрсету мерзімінің қысқаруын және олардың дәлдігінің төмендеуінтуындатады, нәтижесінде апаттық жағдайлар орын алуы мүмкін.

Шу. Шу деп қажетті дабылдарды қабылдауға кедергі келтіретін адамға жағымсыз дыбыстардың барлығын айтуға болады, яғни әр түрлі қарқындылықта және әр түрлі жиілікте болатын ретсіз дыбыстардың үйлесімі.

Адамның құлағы f 16 дан 20000Гц (акустикалықдыбыстар) жиілік аралығындағы дыбыстарды қабылдайды. Адамның құлағы естімейтін дыбыс жиіліктері f < 16 Гц инфрадыбыс деп аталады, ал жиілігі 20 кГц жоғары – ультрадыбыс деп аталады. f < 16 Гц тербелістер есту арқылы емес тербеліп ұрған денеге жанасу кезінде сезу арқылы білінеді. Адам құлағы 1000 мен 3000 Гц дейінгі жиілік диапазонындағы дыбыстарға аса сезімтал. Шуды талдау барысында спектрді (дыбыс жиілігінің диапазоны) 8 октавалық жолақтарға бөледі (16 мен 20000 Гц аралығындағы жиіліктерді жақсы жіктеу үшін), оларды жоғарғы жиілік төменгі жиілікке қарағанда екі есе көп, яғни 63;125;250;500;1000;2000;4000;8000.

Өндірістік шудың сипаты оның шығу көзіне байланысты: механикалық, аэрогидро динамикалық, термиялық, кавитациялық.

Мезгілдік сипатна байланысты тұрақты және тұрақсыз болып бөлінеді, олар өз кезегінде тербелісті, үзілісті және импульсті болып бөлінеді. Адам үшін ең қауіпті шу ол тонды жоғарғы жиілікті тұрақсыз шу болып табылады.

Дыбыстық тербелістер келесідей өлшемдермен сипатталады:

- таралу жылдамдығы (м/с), (ауада- 334м/с);

- жиілігі (f,Гц);

- дыбыс қысымымен (Р, Па)

- белгілі бір нүктедегі дыбыс өрісі мен атмосфералық қысым арасындағы айырмашылық.

Адамның құлағы f = 1000 Гц жиілігінде дыбыс қысымы 2×10^-5 Па шуды қабылдай алады, ол есту шегі болып табылады. Ал 2×10² Па мәні ауыруды сезіндіреді, ол ауруды сезіні шегі деп аталады;

- дыбыс қарқындылығы(I, Вт/м²) – дыбыс толқынының таралу бағытына қарай қалыпты беткей бірлігі арқылы уақыт бірлігінде өтетін дыбыс энергиясының ағыны. Есту шегіне сәйкес дыбыс қарқындылығы 10 ^–12 Вт/ м² құрайды, алауруду сезіне шегіне сәйкес –10² Вт/м² .

Адам еститін дыбыс қарқындылығы мен дыбыс қысымының өзгерулері үлкен және сәйкесінше 10¹⁴мен 10⁷ есені құрайды, мұндай сандарды игеру ыңғайсыз болғандықтан дыбыс қарқындылығы мен дыбыс қысымын өлшейтін арнайы жүйе қабылданған. Ол дыбысты қабылдау мен тітіркену арасындағы жақын логорифмдік тәуелділіктерді ескереді, әсіресе I және Р деңгейлерін өлшейтін децибел (дБ) – логорифмдік бірлік шкаласын ескереді.

дБ бойынша дыбыс қысымын келесі формула бойынша анықтайды:

L_Р = 20 ,

мұндағы Р – орташа квадраттық қысым, Па;

Р₀– есту шегіндегі қысым, 2×10^-5 Па тең.

Шу қарқындылығының деңгейі келесі формула бойынша аныұталады:

L_i= 10 мұндағы

Дыбыс қарқындылығы L_iбірдей nбірдей шу көздері болса, онда соммалық шу Lмына формуламен анықталады:

L= L_i+ 10

n келесілерге тең болса:1;2;3;4;5;6;8;10;20;30 және 100, онда 10 һмәні сәйкесінше келесідей алынады 0;3;5;6;7;8;9;10; 13; 15 және 20.

L₁ және L₂ екі әр түрлі шу көздеріболған жағдайда шудың соммалық деңгейін келесі өрнепен анықтауға болады:

L_сум. = L₁ + ∆L,

мұндағыL – екі соммалық шу деңгейінің ең үлкен мәні, дБ;

∆L = L₁ - L₂ – шу көзлерінің айырым функциясына қосында (L₁ >L₂болған жағдайда). L₁ - L₂дБайырым мәндерін 6.2-кестеден алуға болады.

6.2-кесте

L1 - L2	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
∆ L	3	2,2	1,7	1,6	1,5	1,0	0,8	0,6	0,5	0,4

Шу көздері екіден көп болған жағдайда қарқындылық деңгейі үлкен мәннен кіші мәнге дейінгі ретпен соммаланады. Мысалы: үш жерден шығатын шудың 102, 98 және 97 дБ соммалық деңгейін анықтаймыз. Деңгейлердің бірінше айырымын анықтаймыз: 102 - 98 = 4 дБ, ол келесіге сайL₁= L₁ - L₂ = 1,6 дБ (6.2-кесте), яғни L_{сум 1} = 102+1,6= 103,6 дБ. Енді келесі деңгейлер айырымын анықтаймыз L₂= L_{сум 1} – L₃ = 103,6 – 97 = 6,6 дБ, ол келесіге сайL₂ = 1 дБ (0,9 дБ) яғни L_{сум 2} = L_{сум 1}+ L₂= 103,6 + 1 = 104,6 дБ.

Егер екі шу көзінің деңгейлер айырымы 8 - 10 дБ аспаса, онда дыбысы аз шығатын көздіескермеуге болады себебі оның кестелік мәні 1 дБ төмен болады.

L₁ дыбыс қарқындылығын және дыбыыс көзінен қашықтығын білсек аашықкеңістікте сфералық таралу кезіндегі L₂ дыбыс қарқындылығын келесі өрнек арқылы анықтаймыз:

L₂ = L₁ – 20

Мысалы:

L₁= 80дБ; z₁ = 4м; z₂ = 2 м болса,

ондаL₂=80 – 20 = 74 дБ.

Шу көздерінің бір мезгілде жұмыс істеуі кезіндегі анықталатын дыбыс қарқындылығының деңгейін L(дБ) келесі өрнекпен анықтауға болады:

L = 10

мұндағы L₁,L₂ , …, L_n– есепті нүктеде әр-бір шу көзінен шығатын дыбыс қысымының деңгейлері немесе қарқындалық деңгейлері.

Шу деңгейі елді мекендер үшін де және өндірістегі жұмыс орындары үшін де нормаланады.

Шудан, инфрадыбыстан және ультрадыбыстан, діріл мен электромагниттік өрістерден қорғану.

Шудың деңгейін азайту үшін келесідей әдістерді қолдануға болады: кешенді және жеке қорғаныс құралдары.

Кешенді қорғаныс құралдарына сәулет-жоспарлау арқылы, акустикалық құралдар арқылы және ұйымдастырушылық техникалық әдістер арқылы қол жеткізуге болады (шудан қорғану әдістері мен құралдарын қараңыздар).

Инфрадыбыс. Инфрадыбыстың негізгі көздеріне іштен жану қозғалтқыштары, желдеткіштер, поршенді компрессорлар және басқа да дыбысы шықпайтын машиналар жатады. Деңгейі 100 –120 дБ инфрадыбыс әсер еткен кезде бастың ауыруын туындатады, жұмыс қабілеттілігі төмендейді, қорқыныш сезімі туындайды, вестибулярлық апараттың (есту, көру, сезіну) қызметі бұзылады, ал жиілігі 5 – 10Гц болғанда – ішкі ағзалардың дірілдегенін сезеді. 2,4,8 және 16 Гц орташа геометриялық жиіліктік октавалық жолақтарда дыбыс қысымының деңгейі 105 дБ аспауы керек, ал 32 Гц жиіліктік жолағында –102 дБ аспауы керек.

6.2-сурет. Шудан қорғану әдістері мен ұжымдық қорғану құралдарының жіктелуі

Инфродыбыс толқындарының ұзақ уақыт бойы әсер етуінің нәтижесінде адамда әлсіздік, тез шаршау, тітіркену сезімі туындайды және ұйқысы бұзылады. Жиілігі 8 Гц болатын инфрадыбыс адам үшін өте қауіпті болып табылады, себебі бұл жиілік адам миының биотоктық α- ритміне сәйкес келеді. Инфрадыбыс қарқындылығының төмендеуі оның шығу көзін азайту арқылы, оқшаулау, оның жұтылуы мен жеке қорғаныс құралдарын қолдану арқылы жүзеге асырылады.

Инфрадыбыспен күресу бойынша негізгі шараларға үлкен өлшемді заттардың қатаңдығын арттыратын, есту жиілігі аясындағы сәулеленулерді максималды түрде ауыстыратын машиналардың жылдам жүруін арттыру; жиілігі төмен дірілдерді болдырмау; реактивті түрдегі глушительдерді орнату (шыққын энергияны шығу көзіне қарай шағылдыратын).

Ультрадыбыс. Ультрадыбыс кең қолданысқа ие (пісіру, дәнекерлеу, өте әлсіз және өте қатты заттарды өңдеуде, дефектоскопияда, медицинада, латанған ауаны тазартуда және т.б.). Ульрадыбыстық технологиялық қондырғылар мен аспаптар ультрадыбыс генераторлары болып табылады. Олардың 20 – 70 кГц жиілігінде жұмыс істеу барысында құлаққа естілмейтін 100 – 120 дБ шу шығарылады. Ульрадыбыстық тербелістері қозып тұрған заттармен және қатты денелермен жанасуы кезінде қауіпті байланысқан сәулелену орын алады. Осындай ультрадыбыстық қондырғыларда жұмыс істеу барысында арнайы қорғаныс құралдарын (резеңке қолбақ және мақтамата салмасын) пайдалану керек.

Ультрадыбыс адам ағзасына кері әсерін тигізеді, әсіресе: жүйке жүйесінің әр-түрлі ауытқулары; қан қысымы өзгереді; қан құрамы мен қасиетін өзгертеді; есту сезімталдығы жоғалады. Ультрадыбыс адамға ауа ортасы арқылы және сұйық пен қатты орта арқылы да әсер етеді (қолға жанасу арқылы әсер етеді). МЕСТқа сай 11 – 20 кГц жиілік диапазонындағы дыбыс қысымының деңгейі сәйкесінше 75 - 110 дБ, ал 20 - 100 кГц жиілік диапазонындағы жалпы дыбыс қысымының деңгейі 110 дБ астам болуы керек.

Ауа арқылы әсер ететін ультрадыбыстан қорғану келесі іс-шаралар арқылы қамтамасыз етіледі:

• қондырғылар үшін жоғарғы дыбыс қысым деңгейі рұқсат етілетін жұмыс жиілігін қолдану;

• болатты, дюралюминді (қалыңдығы мм) және гетинакс (5 мм) жалпақ беттерінен жасалған қаптамаларды немесе резеңке мен рубиройдтан жасалған жапсырмаларды қолдану;

• жұмысшылар мен қондырғының арасына экрандар орнату;

• арнайы бөлмелерге немесе кабинеттерге ультрадыбыстық қондырғыларды орнату.

Байланысқан сәулелену кезіндегі ультрадыбыстан қорғану жұмысшылардың қондырғымен, жабдықпен немесе сұйықтықтармен әрекеттесуін толықтай шектеу болып табылады, себебі мұндай әрекеттесулер зиянды болып табылады.

Ульртадыбыс тербелістерінің дыбыс қысымының деңгейін төмендету үшін дыбыс жұтқыштар мен дыбыс оқшаулағыштар қолданылады.

Қалыңдығы 1,5 – 2 мм болаттан жасалған жалпақ бетті қаптамалар, қалыңдығы 1 мм дейінгі резеңке қаптама, органикалық шыны, поролон, борпылдақ (пористый) резеңке жақсы дыбыс оқшаулағыш қасиетке ие.

Жұмысшылардың ульртадыбыстық тербеліс көздерімен байланысуын пісіру, бұйымдарды майсыздандырудан тазарту кезіндегі үрдістерді екі қабатты қолбақ (мақта мата және резеңке) түріндегі жеке қорғаныс құралдарын пайдалану арқылы механизациялау мен автоматтандыру арқылы жоюға болады.

Дірілді төмендету шаралары. Дірілдің жұмысшыларға келтіретін әсерін төмендету немсе толықтай жою бойынша негізгі шаралар – автоматтандырылған және жоғары механикаландырылған өндірістерді енгізу, цехтар мен алаңдарды қашықтан басқару.

Дірілмен күресудің негізгі шаралары:

• технологиялық үрдістер мен машиналардың құрылымдарын жетілдіру (жұдырықшалы және қисық қылқандызамена механизмдерді біркелкі айналмалы сужетектеріне ауыстыру);

• резонанс режимдерінен шеттеу (жүйе массасын немесе сұйықтығын өзгерту арқылы);

• дірілдік демпфирлеу (діріл жұту) – ішкі үйкелісі жоғары құрылымдық материалдарды пайдалану; дірілдік беткейлерге серпімді тұтқыр материалдар қабатын салу, олар ішкі үйкеліске үлкен шығын келтіреді (пластмасса, ағаш, резеңке). Серпімді тұтқыр материалдар қабатын салу әдісі өте тиімді болып табылады – пластмасса, рубероид, битум, резеңке;

• амортизатор құрылғыларының көмегімен дірілді оқшаулау яғни, тербеліс жүйесіне қосалқы серпімді байланыс жүйесін енгізу.

• жүйе қатаңдығын өзгерту арқылы машиналардың құрылымдық элементтерін және құрылыс конструкцияларын өзгерту (қатаңдық қырларын енгізу);

• белсенді дірілдік қорғаныс – оқшауланған объекттен дірілдік оқшаулау жүйесіне кері байланысты жүзеге асыратын энергияның қосымша көзін енгізу;

Қол жабдығымен жұмыс істеу барысында (электрлік, пневматикалық) дірілден қорғанудың жеке қорғаныс құралдарын пайдаланады (қолғаптар). Дірілдік аурудың дамуына суықтың кері әсерін ескере отырып қыс мезгіліндегі жұмыс барысында жұмысшыларға қалың қолғаптар берілуі керек. Сонымен қатар дірілге қарсы белбеулер, жастықшалар, төсемелер, дірілді бәсеңдеткіш кілемшелер мен аяқ киімдер қолданылады.

Электромагнит өрісі және сәуле. Элекктромагнит өрісі (ЭМӨ) мен электромагнитті сәуле (ЭМС) көздері электр тогын тұтыынатын кез-келген қондырғылар мен құралдар болып табылаы.

ЭМӨ мен ЭМС ұзақ уақыт әсер ету нәтижесінде шаршау, ұйқышылдық, қажу, ұйқының бұзылуы, бастың ауруы, шаштың түсуі, тырнақтың сынғыштығы, жүрек қызметінің бұзылуы туындайды.

Кернеулігі (Е) 5 кВ/м дейінгі ЭМӨ мен ЭМС бар жерде 8 сағаттық жұмыс уақытына дейін ғана болуға рұқсат етіледі. Кернеулігі 5 тен 20 кВ/м дейінгі ЭМӨ пен ЭМС рұқсат етілетін уақыт келесі формуламен анықталады.

Т= ч,

мұнағы Е – бақыланатын аймақтағы кернеулік, кВ/м.

Е³ -25 кВ/м кезіндегі дамдардың болу уақыты 10 мин. аспайды.

ЭМӨ рұқсат етілетін кернеулігі, тұрғын ғимараттарының ішіндегі кВ/м 0,5 тен аспайды, тұрғын үй құрылыс аймағында – 1 кВ/м, елді мекендерде (курорт, санатории, саяжайларда ) - 5 кВ/м және елді мекені жоқ жерлерде – 15 кВ/м.

ЭМӨ мен ЭМС қорғанудың негізгі шаралары:

- уақытпен және қашықтықпен қорғану

- шығу көзінің өзіндегі сәулелену қарқындығын азайту;

- сәулелену көзін экрандау;

- ЖҚҚ қолану;

- ұйымдастырушылық шаралар (6 ай сайын ЭМС қарқындылығын дозиметрлік бақылау жүргізіп отыру, дәрігерлік тексерілу – жылына бір рет, қосымша демалыстар және т.б.).

Компьютермен жұмыс істеу кезіндегі қауіпсіздік. Өндірістік қондырғылар арасындағы кең қолданысқа ие болған жеке компьютер ЭМӨ бірден бір көзі болып табылады. ҚР СанЕмН 1.01.004.01 «Жеке компьютерлер мен видеодисплейлік терминалдармен жұмыс істеуді ұйымдастыру мен жұмыс жағдайларына қойылатын гигиеналық талаптарға» сәйкес, диспетчерлік, операторлық, есептеу техника бөлмелерінде, кеңселер мен барлық оқуу орындарында шу деңгейі 50 дБА аспауы керек, ал инженерлік –техникалық жұмыстарды жүргізу кезінде зертханалық, аналитикалық және өлшемдік бақылауларды жүргізу барысында – 65 дБА болуы керек.

Есептеу техникасының шулы агрегаттары орналасқан бөлмедегі жұмыс орындарында - 75 дБА.

Компьютерді пайдаланудың бір ерекшелігі тұтынушыға ЭМӨ әсерін азайту үшін қашықтықпен қорғану принципін толықтай ұстану мүмкіндігінің жоқтығында. Қарастырылып отырған жағдайда бұл принцип толықтай жүзеге асырылмайды. Экранның, есептеу техникасының екі жағынан және артынан 30 см дейінгі қашықтық аймағында ЭМӨ күштірек туындайтынын ескерсек, онда мониторды көру және эмиссиялық сипатынан бірінші кезекте зардап шегетін адам көзінің экраннан 60-70см кем емес қашықтықта болатындай етіп отыру керек. Сонымен қатар көршілес орналастырылған мониторлардың бір-бірінен қашықтығы 1,2 м, ал егер компьютерлер бір-бірінің артынан бір қатарға орналастырылса бір компьютердің артқы жағымен келесі компьютердің алдыңғы жағына дейінгі қашықтығы 2м кем болмауы керек. Бөлмеде комьютерлерді периметр бойынша қабырғалар бойымен орналастыру керек.

Монитор экранындағы статикалық потенциалды төмендету үшін міндетті түрде жерлендірілген сертификатталған қорғаныс фильтрін қолдану керек, ол дисплейдің оптикалық параметрлерін жақсарта отырып экраннан таралатын кең жиілік диапазонындағы электромагниттік сәулелерді зайтады.

Қазіргі таңда қорғанстық экран фильтрлерінен басқа да ЖЭЕМ тұтынушыларының жеке қорғаныс құралдары ретінде көз күштемесін азайта отырып бірнеше факторлардың әсерінен қорғайтын арнайы спектралды көзәйнектер ұсынылады.

Жұмыс барысында қорғаныс көзәйнектерімен қатар маңдайша байламдары, кей жағдайларда халат ұсынылады. Металл талшықтары бар қорғаныс байламдары жұмыс орнындағы барлық эмиссиялық өлшемдердің әсерінен маңдайдағы қан тамырларды қорғауға арналған және бастапқы жұмыс жағдайындағы денсаулық күйінің көптеген көрсеткіштерін өзгеріссіз етіп экран алдында ұзақ уақыт жұмыс істеуге мүмкіндік береді.

Компьютермен жұмыс істеу барысында уақытпен қорғану принципі кең қолданысқа ие. ЭЕМмен жұмыс істеу түрі мен жұмыстың ауырлық категориясына байланысты (әсіресе ақпаратты оқу, ақпаратты енгізу, диалог түріндегі шығармашылық жұмыс) Санитарлық ережелермен регламенттелген үзілістер белгіленген 30 минуттан 70 минутқа дейін. Түнгі уаұытта жұмыс істеу барысында үзілістер ұзақтығы 60 минутқа дейін созылады. Мектеп оқушылары үшін ЖЭЕМ жұмыс істеу уақыты Санитарлық нормалармен едәуір қысқартылған (бастауыш сыныптары үшін 10-15 минут, жоғарғы сыныптар үшін -30-40 минут). Ересектер үшін ЭЕМ жұмыс істеу уақыты жалпы жұмыс уақытының барысында жалпылама 4 сағаттан аспауы керек, ал компьютермен үздіксіз жұмыс істеу уақыты 1,5-2 сағаттан аспау керек. Әр-бір сағат сайын үзілістер арасы кемінде 10-15 минутты құрауы керек, осы үзілістер аралығында көзге, қол мен аяққа және белге арналған бірқатар жаттығулар жасау керек. Жүкті әйлдер көптеген патологиялардың алдыналу үшін мүлдем компьютермен жұмыс істемегені абзал.

Лазер сәулесінен қорғану. Лазерлер техникада және медицинада кеңінен қолданылады. Лазерлердің әрекет ету принципі кванттық жүйенің қозу нәтижесінде туындайтын мәжбүрлі электромагнитті сәулеленуге негізделген. Лазер саулесі 0,2— 10мкм толқын ұзындығының диапазонында генерациялнатын электромагнитті сәулелену болып табылады, ол биологиялық әсеріне байланысты бірқатар спектр аймақтарына бөлінеді: 102 - 0,4 мкм —ультракүлгін аймақ; 0,4-0,7 — көріну аймағы; 0,75-1,4 мкм — жақын инфрақызыл; 1,4 мкм астам – ұзын инфрақызыл аймақ. Лазер сәулелерінің (сәулелену энергиясы, импульс энергиясы, сәулелену қуаты, энергия тығыздығы) негізгі энергетикалық өлшемдері, толқын ұзындығы.

Лазерлік қондырғыларды пайдалану кезінде қызмет көрсетуші жұмысшылар бірқатар зиянды және қауіпті факторлардың әсеріне шалдығуы мүмкін. Тізу, таралған және шағылған сәулелер негізгі қауіпті туындатады.

Лазерлік сәулеге ең сезімтал болып келетін оргаан – көз болып табылады, көз жанарының зақымдалуы аздаған қарқындылықта да туындайды.

Лазерлік қауіпсіздік — деген лазерді пайдалану кезіндегі қызметкерлердің қауіпсізеңбек жағдайн қамтамасыз ететін техникалық, санитарлық-гигиеналық және ұйымдастырушылық шаралар кешені болып табылады. Лазерлік сәулелерден қорғану әдістері жеке және ұжымдық болып бөлінеді.

Ұжымдық қорғаныс құралдарына келесілер кіреді: үрдістің өту барысын телевизиалық барлау жүйесін пайдалану, қорғаныс экрандары (қаңқалар); дабыл берудегі құлыптау жүйесі (система блокировки); лазерлік қауіпті аймақта қоршау. Жеке қорғаныс құралдары ретінде арнайы лазерге қарсы көзәйнектер, қалқандар, маскалар, технологиялық халаттар мен қолғаптар қоланылады. Көз қарашығының кішіреюінен туындайтын зақымдалу қауіпін зайту үшін жұмыс орындарының жарықтандырылуы жақсы болуы керек: табиғи жарықтандыру коэффициенті 1,5 % кем болмауы керек, ал жалпы жасанды жарықтандыру 150 лк кем емес жарықты құрауы керек.

7- дәрістің тақырыбы: Еңбек шарттарына байланысты жұмыс орнын аттестациялау

Еңбек шарты бойынша өндірістік объектілерді аттестациялау Қазақстанның Еңбек Кодексі бойынша кәсіпорындардағы жұмыс орындарын кезең бойынша аттестациялау, өндірістік объектілерді еңбекті қорғау талаптарын сәйкес сертификаттау, экологиялық қауіпсіздік жұмыс берушінің міндеті болып жүктеледі. Жұмыс беруші, сонымен қатар жұмысшыларға еңбек шарттары туралы бұрмаланбайтын ақпарат беруге міндетті.

Кезеңдік аттестациялаудың бағдарламасы Еңбек шарттары бойынша жұмыс орындарын аттестациялаудың нормативтік негізі болып табылатындар:

- Еңбек қауіпсіздігінің қалыпты жүйесі; (ГОСТ СС БТ)

-санитарлық-гигиеналық нормативті материалдар (СанПин, ГН, СН);

-Еңбек шарттары бойынша жұмыс орындарын аттестациялаудың мақсаты (АРМ) – жұмысшылардың еңбек шарттарын қалпына келтіру және жақсарту.

Аттестациялық мәліметтер кәсіпорындағы еңбек шарттарының кешендік жоспарларын жақсартуды өңдеуге және іске асыруға мүмкіндік береді.

Еңбек шарттары бойынша жұмыс орындарына өткізілген аттестациялаулардың нәтижелерін өлшеу мен мамандардың қорытындылары жұмысшыларға хабарланып отырылуы тиіс.

Аттестацияның қорытындысы ауыр жұмыстарға және зиянды, қауіпті жерде жұмыс істейтін жұмысшыларға сыйақы және жеңілдік алуды растау немесе кері қайтару ресми құжаты болып табылады.

Еңбек шарттары бойынша жұмыс орындарын аттестациялаудың әдістемелері. Қауіпті және зиянды өндірістік факторлардың өлшемі әдістемелері аккредиттелген зертханалардың қызметкерлері мен кәсіпорын мүшелерінен құралған комиссиясымен анықталады. Қауіпті және зиянды шаруашылық факторларының тізімі жұмыс уақытында жұмысшыларға 80 пайыздан кем әсер етуімен есептеледі. Еңбек шарттары бойынша жұмыс орындарын аттестациялау кәсіпорынның комиссиясы мүшелерінің жұмысы болып табылады.

Барлық құжаттар комиссия мүшелері мен комиссия басшысының қолдарымен расталады. Комиссия жұмыс орындарындағы, аумақтағы және шаруашылық орындарында еңбек шарттарын жақсартуда шешім қабылдайды, бөлімшелердің еңбекті қорғау талаптарына сай сертификаттауға ұсыныс жасайды – өлшем жасалуға міндетті тұрақты және уақытша жұмыс орындары цехтың құрылыс-жабдықтары дайын өнімді шығаратын және өнімдерін беретін жоспарында көрсетіледі. Жұмыс орындарын аттестациялау жөніндегі комиссия өндірістің, цехтың зиянды шарттары бар мамандықтардың тізімдерін жасайды. Оларға мынадай құқықтар беріледі:

- қосымша демалыс және қысқартылған жұмыс күні

- жеңілдетілген зейнетақымен қамтамасыз ету.

- емдеу-алдын-алумен тегін алу мен азық-түлігін тегін алу

- кәсіпорынның жұмыс орнын аттестациялау комиссиясы.

- Әдістемелік басшылық жасау және жұмыстың барлық кезеңдеріне бақылау жасауды жүзеге асырады.

Аттестация жүргізу үшін қажетті нормативті-анықтамалар негізін құрайды және оның оқылуын ұйымдастырады және жұмыс жасаушылардың тәжірибе алуын қадағалайды. Комиссия мүшелерінің біліктілігіне мыналар байланысты:

- кәсіпорынның техникалық және технологиялық құжаттарының дұрыстығы.

- зертхана қызметкерлерінің құралдық өлшемдерінің жүргізуі.

- жұмыс орнын аттестациялау жобасы қорытынды құжатты толтыру.

- аттестация құжаттары бойынша қорытынды және шешім шығару.

Өндірістік факторлардың шудың, тербелістің ауыстырулары орындалады, ауадағы шаң мен газ, табиғи және жасанды жарық беру, өндіріс орнындағы микроклиматтың параметрі.

Еңбек үрдісіндегі қиындықтар бағаланады, оның қуаты, жеке қорғау жабдықтары болуы қадағаланды. Осының барлығы кестеге кіргізілген.

Мысалы: кесте 7.1.

Зиянды өндірістік факторлар	Өлшемі	Қалыпты жағдай	Өлшемнің деректері	Зиянның қауіпті тобы	Нормативтік құжаттар
1	2	3	4	5	6
Шағын аумақтағы климаттың өзгешеліктері	Т0, С Р, % V, м/с
2.Химиялық зиянды заттар	Мг/м3
3. Шаң	Мг/м3
4.Шу	дБА
5.Тербеліс	ДБ
6.Жылумен Сәулелену	КЛж/ч
7.Иондаушы сәулелену	МкР/ч
8.Табиғи жарық	%
9.Жасанды жарық	Лк
10. Еңбек үрдісінің қауырттылығы
А Инттелектуалды жүктеме
10 1 А жұмысшыларды ұстау
10 2 А Белгіні қабылдау
10. 3 А Тапсырманың күрделілігі
10.4 А жұмыстың орындалуының мінездемесі
Сенсорлық жүктеме
10.1Б Ұзақ бақылау	%
10.2 Б Белгінің тығыздығы	Саны сағатына
10.3 Б Объектілердің бір уақыттағы бақылауы	Саны сағатына
10.4 Б Өлшемі	мм
10.4 Б.2 Оптикалық құралдармен жұмыс
10.4.Б.3 Терминал экранынан бақылау	сағатына
10.5.Б Есту анализаторын жүктеу	%

Еңбек шарттарын бағалау. Қауіпсіздік және зияндық топтар өндіріс үрдісінде қосымша – 3- бойынша орнатылады.

Еңбек шарттарын бағалау өндірістік араласқан және үйлесімді факторларды қоса алғанда өлшемнің нәтижелері негізінде орындалады.

Еңбек шартын қауіпсіздігі және зияндығы бойынша жалпы бағалау былай орнатылады:

-жоғары тобы және зияндық дәрежесі бойынша.

-егер 3 немесе одан да көп факторлар 3.1 жатқан жағдайда, онда жалпы еңбек шарттарын бағалау 3,2 тобына жатқызылады.

Егер 3,2,3.3,3,4 тобының екі немесе одан көп болса, еңбек шарттары бір сатыға жоғары бағаланады.

Зиянды факторлармен жанасудың уақыты қысқарғанда еңбек шарттары аз зиянды болып бағаланады, бірақ 3.1 тобынан төмен болмайды.

Кәсіпорындағы жұмыс орындарын аттестациялау өндірістегі маңызды мәселелердің бірқатарын шешуге ықпал етеді:

• Ауыр жұмыстағы зиянды және қауіпті еңбек шарттарындағы жұмысшыларға заңды түрде жеңілдік көрсету және сыйақы беру.

• Мамандығының әсерінен алған ауру деген күндік туған кездегі шешім.

• кәсіпорынның, цехтың, аумақтың, өндірістік жабдықтардың тоқтатылуы;

• адам өміріне немесе денсаулығына зиян келтіретін жұмысының технологиясы;

• еңбек келісіміне жұмысшылардың нағыз еңбек шарттарын кіргізу.

• еңбек шарттарының жағдайы туралы қолайсыз еңбек шарттары үшін берілетін жеңілдік және сыйақы туралы статистикалық есепті құрастыру.

Жұмыс орны аттестациясының мәліметтері бойынша «Еңбек шарттарын жақсарту және сауықтандыру бойынша шаралардың жобасы» құрылады.

Егер бұл шаралар қауіпті және зиянды өндірістік факторларды тиімді және мүмкін болатындай жағдайға жеткізуге жол бермеген уақытта ғана өңделеді. Өндірістік ортадағы зиянды және қауіпті жағдайдағы жұмыс үшін жеңілдік жүйесі және сыйақы кіргізіледі, «уақытпен қорғау» жүйесі қолданылады.

Еңбек шарттары бойынша жұмыс орны үшін жүргізілетін аттестациялардың мерзімін кәсіпорын өзі орнатады, бірақ 5 жылда 1 реттен аспауы керек. Нәтижелері арнайы хаттамамен рәсімделеді, бұл хаттамаға еңбек шарттарын жақсарту және сауықтыру шараларының жобасы тіркеледі, бұл мәліметтер қатаң есепке алынады, кәсіпорында 50 жыл сақталады, егер кәсіпорын таратылса, сатып алған келесі кәсіпорынға өтеді.

Еңбек шарттары бойынша жұмыс орнына жүргізілген аттестациялардың орындалу сапасы кәсіпорындардың барлықжеке меншігі мемлекеттік органдарымен бақыланады. Еңбек шарттары бойынша жұмыс орнына жүргізілген аттестация сертификатқа дайындық болып табылады.

«Қауіпсіздік сертификаты» - бұл кәсіпорындағы жүргізілген шаралар мен мемлекеттік нормативті талаптарға сай келетінін айғақтайтын құжат, кәсіпорындағы еңбекті қорғау жұмысын сертификаттау міндетті түрде аймақты сертификаттау бойынша органдарымен, ғылыми-методикалық орталықта дайындықтан өткен сарапшы-маманның қатысуымен өтеді. Сертификат кәсіпорындағы еңбекті қорғау жұмысының мемлекеттік нормативті талаптарына сай келетінін растайды.

- кәсіпорындағы еңбек шарттарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша жұмыс берушінің қызметін, еңбегі қорғау және комиссияның сәйкес келуі;

- қызметкерлерді оқыту және уақытынды нұсқаулар өткізу;

қызметкерлерді жеке және ұжымды қорғауды қамтамасыз ету.

- объектілерде рұқсат құжаттарының, лицензиялардың, гигиеналық нәтижелердің, сертификаттардың, «қауіпсіздік декларацияның» болуы сертификат үрдісінде орнатылады.

«Еңбекті қорғау бойынша талаптарға сай өндірістік объектілерді сертификаттау тәртібіне» сай үш санатқа бөлінеді – І, ІІ, ІІІ.

І-ші санатты сертификат 90 пайыздың аттестациядан өткен тұрақты жұмыс орнына беріледі, қалған 10 пайыз 6 айдың ішінде сертификаттаудан кейін аттестациялануы керек.

ІІ санатты сертификат өндірісте аттестациядан 75 пайызы өткен, жұмыс орны бар және қалған жұмыс орындарына техникалық-ұйымдастыру шараларының құжаттары, олардың аттестациялары сертификаттаудан кейін екі жылдың ішінде қамтамасыз етіледі.

ІІІ санатты сертификат өндірісте аттестациялаудан өткен 50 пайыз жұмыс орны бар және қалған орындарға техникалық ұйымдастыру шараларының құжаттары бар, сертификат берілгеннен кейін екі жылдың ішінде қалған жұмыс орындары аттестациялануы тиіс.

Кез-келген санатқа сертификат беру үшін, барлық аймақтық бақылау органдарының бөлімшелерінің сертификатталатынына өндірістік объектілері бойынша жағымды қорытындысы қажет.

«Қауіпсіздік сертификаты» бар өндірістерде талаптарға сай инспекторлық бақылаулар жүргізіледі, талаптарды бұзушылық жағдайында сертификаттың күші жойылады немесе қайтарып алынады. «Сертификаттың берілуіне дейін еңбекті қорғау бойынша құрылған сарапшы комиссияның өкілі жұмыс орнын аттестациялауды тексеруі мүмкін.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік орган биліктері өзінің құқықтарының басқа, «Сертификат» алған кәсіпорындарға салық және басқа жеңілдіктерді жасай алады. Жеңілдіктің мінездемесі және түрі «Сертификат» санатына байланысты және өндірістің қауіп деңгейіне байланысты белгіленеді.

Кәсіпорынның еңбекті қорғау жұмысын сертификаттауға кеткен шығынын өндірістегі келеңсіз жағдайларда және кәсіби аурулардан міндетті сақтандыруда төмен бағамен сақтандырылады, осылайша шығын қайтарылады, осылайша шығын қайтарылады.

«Қауіпсіздік сертификатын» алған кәсіпорын 5 жыл аралығында жеңілдіктерге құқығы бар. «Қауіпсіздік сертификаты» - кәсіпорынның қоғамдағы престижі мен бәсекеге қабілеттілігі көтереді, сенімді серіктес екенін мойындатады.

Өндірістік қауіпсіздік Декларациясы, «Қауіпсіздік Декларациясы» құрылыста жобалық құжаттар құрамында өңделеді, кеңейту қайта өңдеу, техникалық «қайта қарулану» қауіпті өндірістік объектілерді консервациялау және тарату.

Өндірістік объектілердің қауіптілігі бақылау органдарымен технологиялық үрдістердің мінездемесі бойынша және пайдаланылған, қайта өңделген, сақталған, тасымалданатын заттар бойынша орнатылады. «Қауіпсіздік Декларациясы» барлық қызмет ету кәсіпорындарында болуы қажет.

Тәуекелділікті анықтаудың 4 әдістемелік тәсілмен бөлуге болады:

-инженерлік, математикалық санаққа сүйену, қауіпсіздіктің ықтимал талдауы, қауіптің ағашын егу;

- адамға әсер ететін зиянды факторларға негізделген математикалық моделдеу.

-сарапты-тәжірибелі мамандармен, сарапшылардан сұрау негізінде анықталатын әр түрлі оқиғалар ықтималдылығы.

-әлеуметтік-кәсіпорында жұмыс істейтін барлық жұмысшылардан сұрақ алу, және осы еңбек үрдісіндегілермен тиянақты түрде анкета жүргізу.

Аталған әдістемелер әр түрлі кәсіби аспектілерде көрінеді, сондықтан, бұларды кешенді түрде қолдану қажет.

Рұқсат етілетін тәуекелдер. 1990 жылы Кельнде (Германияда) Бүкіләлемдік қауіпсіздік қызметі жайында конгресс, «Өмір-қауіпсізде» деген атаумен өтті. Әр елдің мамандары өздерінің қауіпсіздік мәселелеріне арнаған баяндамаларында, «тәуекел» деген сөздің мағынасын «Тәуекел қауіпті жүзеге асырудың жиілілігі» және тәуекел-қауіптің сандық бағалауы дегенмен ұғындырды. Қауіп дегеніміз – біз қаламайтын нәтижелерге жеткізетін құбылыс.

Қауіптің мынадай белгілері бар, қирау, көліктің, жабдықтардың, ғимараттың, құрал-сайманның сынуы. Қауіп – адам өмірі мен денсаулығына қатер төндіреді. Қауіпті «Ықтималдылықтың теориясы» тұжырымдамасы ретінде қолдануға болады. Оқиға немесе кенеттен болған оқиға деп кез-келген деректі атайды, ол нәтижесінде болуы да немесе болмауы да мүмкін. Оқиғаның ықтималдылығы сандық мөлшер деңгейін атайды.

Еңбек шарттары бойынша жұмыс орнын аттестациялау мәліметтері қызметкерлердің денсаулығы үшін кәсіби тәуекелдің заңмен талап етілетін бағалауын өткізуге мүмкіндік береді.

Кәсіби тәуекелділікті бағалауды ұйымдастыру және өткізу.

Тәуекелділікті және экономикалық пайданы салыстыру үшін көптеген мамандар адам өмірін ақша түріндегі нақты бағасын жүргізуді ұсынуда. Мұндай тәсіл белгілі ортада адамдардың қарсылығын тудыруда, олар адам өмірі өте қымбат және ақшалай келісімдерге жатпайтындығын айтуда.

Алайда іс жүзінде адамдардың қауіпсіздігі мақсатында мұндай бағалаудың қажеттілігі туындайды. Сұрақты былайша қойса: "Адам өмірін сақтап қалу үшін, қанша қаражат жұмсау керек?».

Шетел деректері бойынша, адам өмірі 650 мыңнан 7 млн АҚШ доллары мен бағаланады.

Айта кету керек тәуекелділікті анықтау рәсімі шамамен алғандай.

А оқиғасының ықтималдығы Р(А) болып белгіленіп, мұндағы А – оқиға, Р – ықтималдық болып табылады.

Оқиғалар ақиқат және жалған болып жіктеледі. Ақиқат оқиғалар U, мұнда міндетті түрде Р(U) =1 орын алады.

Жалған оқиға V, Р(V) =0 шарты мүмкін болмайды.

Кез-келген оқиғаның болуының ықтималдығы 0≤ Р(А) ≤1 болады. Ол Р(А) =m/n формуласы арқылы анықталады. Мұндағы, m – А оқиғасына оң әсер беретін оқиғалар саны.

R тәуекелі А оқиғасы жағдайында, R (А) =0 – шексіз қауіпсіздік болып саналады.

Шексіз қауіпсіздік әрқашан экономикалық тұрғыдан қол жетімді болып табылмайды.

Қауіптің пайда болу салалары: тұрмыстық, спорт, жол-құрылысы, өндірістік, әскери және басқа да салаларда.

Ресейде 75 млн. адам өндірісіте жұмыс істейді деп алсақ, оның ішінде – 8 мың адам қайтыс болды деген ақпарат арқылы өндірістегі қайтыс болу тәуекелін (ықтималдығын) анықтап кеөрейік:

Мұндағы, n – өндірістік жарақат және апаттар салдарынан қаза тапқан адамдар саны;

N – өндірісте жұмыс істейтіндер саны.

Өндірісте, жол апаты оқиғаларынан қаза тапты, тұрмыстық жарақаттардан, өрттен, уланудан және т.б. оқиғалардан қайтыс болған жағдайларды ескеріп Ресей азаматының қаза табу тәуекелін (ықтималдығын) анықтайық. n=350 мың адам, барлық жастағы Ресей тұрғындарының саны N = 150 мың адам:

Мысал ретінде жеке тәуекелдерді сипаттайтын шетелдік мәліметтерді қарастырайық. Жеке тәуекелдің ықтимал бағалануы Америка Құрама Штаттарының барлық халқына қатысты статистикалық мәліметтер негізінде есептелген (АҚШ статистикалық жинағы, 7.2. кесте.).

Кесте 7.2

Түрлі себептерге байланысты қаза табудың жеке тәуекелі (АҚШ мәліметтері негізінде)

Атауы
Автокөліктен	3▪
Құлаудан	9▪
Өрт пен күйіп қалудан	4▪
Суға тұншығудан	3▪
Уланудан	2▪
Қару жарақтан	1▪
Станок құрылғыларынан	1▪
Су көліктерінен	9▪
Әуе көлігінен	9▪
Құлаған заттардан
Электр тогы
Теміржолдан
Найзағайдан
Басқа да барлық қатерлерден
Жалпы тәуекел
Ядролық энергия (100 реакторға есептелгенде)

Тәуекелді талдау тәуекелді бағалау, тәуекелдерді басқару және тәуекелдер туралы ақпараттардан тұрады. Тәуекелдерді бағалау қауіптің анықталуы, экспозицияны бағалау және тәуекедің сипаттамасын қамтиды.

Тәуекелдерді басқару – жұмысшылардың қауіпсіздігі мен денсаулығын қамтамасыз етуге бағытталған шешімдер мен іс-әрекеттерді жүзеге асыру.

Ресей Федерациясының заңдарымен бекітілген нормаларды сақтауға тәуекелдер туралы ақпаттарды жұмыс берушілерге, жұмысшыларға және басқа да қызығушылығы бар адамдарға жеткізеді.

Професионалдық тәуекелдерді бағалау кезеңдері:

1 кезең – гигиеналық бағалау және Р2.2.2006-0,5,05, қосымша 3 критерийлері бойынша шарттар класының бекітілуі.

2 кезең – құрылғыларға, технологиялық үрдістерге, материалдарға және т.б. нормативтік-техникалық құжаттардың талдауы, аталған профессионалдық топтың еңбек шарттарына негізделген әдебиеттің талдауы.

Қол жетімді материалдардың: клиникалық-физиологиялық, зертханалық, экспериментальдық, және т.б. зерттеулер мәліметтерін қолдану.

Аталған мәліметтер бойынша тәуекел ІБ (болжанған) категориямен бағаланады.

3 кезең – профессионалдық ауыру бойынша талдау;

4 кезең – кезең бойынша медициналық тексеру нәтижелерін талдау;

5 кезең – еңбекке қабілеттілікті уақытша жоғалту, мүгедектік, өлім-жітім және т.б. бойынша талдау;

6 кезең – 2-5 кезеңдерде алынған нәтижелерді ескере отырып, 1 кезеңде анықталған еңбек шарты класстарын верификациялау;

7 кезең – профаура индексін есептеу;

8 кезең – мүгедектік, өлім-жітім және т.б. мәліметтерді жіктеу;

9 кезең – RR қатыстық тәуекел шамаларын есептеу;

10 кезең – тәуекелді бағалау және тәуекелдің дәлелдену категориясын анықтау;

11 кезең – қорытынды;

12 кезең – ұсыныстар.

«Профессионалдық тәуекелді» анықтауға арналған ағымдағы мәліметтер болып келесі нәтижелер саналады:

• мемлекеттік сантиралық-эпидемиологиялық қадағалау нәтижелері;

• өндірістік құрылғы және өндірістік арналымдағы өнімнің сантиарлық-эпидемиологиялық мәліметтері;

• жұмыс орындарының аттестациясы.

Кәсіби тәуекелді бағалауды арнайы кәсіби топтар үшін (цех жұмысшылары, участоктер және т.с.с. осыған ұқсас еңбек шарттары), оның нәтижесі болып топтық тәуекелдің бағалауы табылады.

Жеке кәсіби тәуекелді жүргізу кезінде (жынысы, жасы, еңбек өтілі, жеке тәуекелдік факторлары, жағымсыз қылықтары және мәліметтерін алуда) алынған нәтижелерді заңмен қудаланатын дербес медициналық мәліметтер деп есептеуге болады (ҚР Еңбек Кодексі).

Шекті түрде жинақталған маусымдық, вахталық және өзге де экспозицияларда (жүктеулердегі) есептеулер, яғни, мүмкін болатын еңбек өтілінен, ұжымдық тәуекелдерді бағалауға арналған бейімделулер ретінде қарастыруға болады.

Кәсіби тәуекелді жүргізу кезінде ақпараттың құпия сақталуын қадағалайтын шараларды қабылдаған жөн, әлбетте, ақпараттық жариялылық күйге өтуі жұмысшыға (жеке тәуекелдері бағалау кезінде) немесе жұмыс берушіге (топтық тәуекелдерді бағалау кезінде) зиянын келтіруі әбден мүмкін.

Зиянсыз еңбек шарттары критерийлері ретінде:

1. Өмір,

2. Денсаулық,

3. Ағзаның функционалдық мүмкіндіктері,

4. Күтілетін өмір ұзақтығы,

5. Келешек ұрпақтың денсаулығын сақтау негізгі болып табылады.

Өмір сапасы мен денсаулық көрсеткіштер кешенімен қамтамасыз етіледі.

Созылмалы және өткір аурулар (улану) қатты әсер еткен жағдайда өмірінің соңғы деміне алып келуі мүмкін (мысалға, жылу соққысы кезіндегі естен танып жан тәсілім ету, стресстік физикалық және жүйке-эмоциялық салмақ түсудің нәтижесіндегі кездейсоқ өлім), қызметінің жоғалуы (мысалға, тітіркендіретін заттар әрекеті кезіндегі иіс сезу мүшесінің, дыбыстың әсерінен есту қабілетінің өткірлігінің), қауіпті жағдаяттарға байланысты жүктіліктің тоқтатылуы, репродуктитві улы заттармен ата-анасының жұмыс жасауы кезіндегі туа біткен ауруға шалдыққан сәбидің дүниеге келуі және т.б.

КТ бағалау кезінде міндетті есептілікке кәнігі аурулар, жұқпалы аурулар, соққылар қатысты болады.

КТ бағалау үшін келесідей критерийлерді пайдалады:

• Гигиеналық (алдын ала);

• Еңбек шарты кластары бойынша тәуекелдерді категориялау (7.3 кесте);

• Жұмысшылардың денсаулығының медициналық-биологиялық көрсеткіштері, яғни, репродуктивті және ұрпағының денсаулығы;

• Жұмысшылардың денсаулығының бұзылуының салмақтыылғы;

• Дәлелденгендік деңгейі бойынша тәуекелдерді категориялау;

• Эпидемиологиялық мәліметтер бойынша жұмыспен денсаулығының бұзылуына байланысты деңгейі.

7.3 кесте

Еңбек шарттар класы***	Кәсіби тәуекелдің категориясы	Тәуекелдерді төмендету бойынша іс-шараның маңыздылығы
Оптималды-1	Тәуекел байқалмайды	Іс-шаралар қажет деп танылмайды
Мүмкін болатын-2	Мардымсыз аз ғана тәуекел (көтере алатын)	Іс-шаралар қажет деп танылмайды, осал жандар қосымша қорғанышты қажет етеді*
Зиянды-3.1	Аз (бірқалыпты) тәуекел	Тәуекелдерді төмендету бойынша шаралар талап етіледі
Зиянды-3.2	Орташа (пайда болған) тәуекел	Орнатылған мерзімде тәуекелдерді төмендетуі бойынша шаралар талап етіледі
Зиянды-3.3	Жоғары (көтере алмайтын) тәуекел	Тәуекелдерді төмендету бойынша кейінге қалдыруға болмайтын шаралар таолап етіледі
Зиянды-3.4	Өте жоғары (көтере алмайтын) тәуекел	Тәуекелдерді төмендетпей, жұмысты бастауға немесе жалғастыруға болмайды
Қауіпті (экстремалды)	Аталған мамандыққа тән аса жоғары тәуекел және өмірге төнген тәуекел	Жұмыс тек арнайы регламент бойынша жүргізілуі тиіс**
Ескерту *Бұл кәмелетке толмаған, жүкті әйелдер, емізетін аналар, мүгедектерге тән жұмысшы топтарына арналған (ҚР Еңбек Кодексі). **Ведомстволық. Салалық немесе кәсіби регламентті жұмыстар, ауысым басталғаннан немесе ауысым кезіндегі жұмысшылардың ағзасыгның функционалдық жай-күйін қадағалап отыратындарға тән. ***Сәйкес категориядағы еңбек шарты кластары.

Сенімді КТ сандық бағалауы санитарлық-эпидемиологиялық зерттеулер материалдары бар болса, негіздемелер, тұжырымдамалар, эпидемиологиялық зерттеулер мәліметтері, клиникалық-физиологиялық, клиникалық зертханалық зерттеулер, сонымен қатар берілген гигиеналық критерийлер бойынша жұмыс ортасын бағалаудың инструменталдық факторлары негізінде тең құқықты болып танылады.

Бейімдік бағалу үшін Адамдарға арналған шекті бақылаулар нәтижелерін пайдалануы мүмкін, немесе жануарларға зертханалық тұрғыда жүргізілген зерттеулердің нәтижелері пайдаланылуы мүмкін.

Бұл мәліметтердің кешеін бойынша дәлелдемелері келтірілген.

КТ бағалау нәтижелеріндәлелді тәуекелдер категориясына жіктеуге болады:

• 1А категориясы (делелденген кәсіби тәуекел) – еңбек шартының гигиеналық бағалауы, периодты медициналық тексеріс, физиологиялық, зертханалық және тәжірибелік зерттеулердің, сонымен қатар эпидемиологиялық мәліметтердің нәтижесі негізінде;

• 1Б категориясы (жорамал кәсіби тәуекел) – еңбек шартының гигиеналық бағалауы, қосымша жеке клиникалық-физиологиялық, зертханалық, тәжірибелік мәліметтер (яғни, берілген әдебиеттің мәліметтері) нәтижесі негізінде;

• 2 категория (күмәнді кәсіби тәуекел) – еңбек шартының гигеналық бағалау нәтижелері негізінде.

Еңбек шартын гигиеналық бағалау нәтижелері бойынша тәуекелдерді орнату кезінде кәсіби аурулардың, периодты медициналық тексерістердің, мүгелдектіктің, өмірінің шегіне жетпеу, өлім-жітім және жұмысшылардың денсаулығының өзге де әлеуметтік-маңызды көрсеткіштерінің сараптамасын жүршізген абзал. Яғни, репродуктивтілік, сонымен қатар, олардың ұрпағының денсаулығын арнайы жасақталған бағдарламалармен сарапталып отырғаны жөн.

Экспозиция бағалауы және тәуекелдердің сипаттамасы

Қауіптілікті және тәуекелдерді бағалау 3 кезеңді қамтиды.

Біріші кезең - зерделеуге арналған жұмыс орнын тексеру:

• Еңбекті ұйымдастыруды қоса алғанда, пайда болатын немесе бірге жүретін, өндірістік ортаның қауіпті және зиянды факторлары,

• Құрал-жабдықтарды жүргізуде, тазалауда және апаттық жұмыстарды қоса алғанда, жұмысшылар қауіпті фактораларға тап болуы мүмкін жұмыс түрлері.

Екінші кезең – Тәуекел деңгейі мен қорғаныстың мүмкін болатын шараларын анықтауға арналған қауіпті және зиянды факторлар туралы ақпарат жинақтау;

Жұмысшылардың фатор деңгейі мен оның әрекетінің уақытына және оның нормативтермен салыстыруы бойынша экспозициялық бағалауы.

Үшінші кезең – қауіптілікті жою мүмкіндігін бағалау немесе оны мүмкін болатын шекті деңгейге дейін төмендету, ол уақтыт өте келе білімімен барлық еңбек өтілінің ұзақтығына кері әсерін тигізбейтін болады.

Экспозициялық бағалауда екі кезеңді ерекшелейді:

• Сынақ және өлшем;

• Экспозицияны анықтау (өлшем немесе есептеу бойынша) және тәуекелдерді бағалау.

Бірінші кезең метрологиялық қамсыздандыруға сәйкестендірілген инженерлік-техникалық компенсацияны, ал екінші – гигиеналық компентенцияны талап етеді, сондықтан да, оны еңбек гигиенасы бойынша сертификаты бар мамандар орындайды.

Экспозицияны бағалауда пайда болатын стандарттар бойынша жүргізу қажетті болады; бұл артықшылықты халықаралық ИСО стандарттарына беруге болады.

КТ бағалаудың қорытынды кезеңі болып дәлелденген тәуекелдің категориясы және еңбек шарттары класын орнату табылады.

Тәуекел шаралары болып еңбек шаралары танылады. Қауіпсіз деп 1-ге қатысты болатын (оптималды) және 2-ге (мүмкін болатын) еңбек шартттары класына қатысты еңбек шарттарын айтады, ал қауіпті деп – 3.1, 3.2, 3.3, 3.4 немесе 4 айтады.

Тәуекелдің дәлелденген шарасы ретінде 1А категориясы (дәлелденген), 1Б (жорамал), немесе 2 (күмәнді) категориясы табылады.

Басқарушылық шешімдерді қабылдау кезінде тәуекелдерді төмендету бойынша (тәуекелдерді басқару немесе профилактика (сауықтыру)) және басымдықьтарды таңдауда тәуекелдің дәлелді категоисяын есепке алған жөн, ол яғни, оның деңгейі, аталған участоктегі жұмылдырылған жұмысшылардың саны, сорнымен қатар, кейбір топтар – кәселетке толмағандар, жүкті әйелдер, емізуші аналар, мүгедектер.

Тәуекелдің профилактикасы. Қазіргі уақытта сақтандыру жағдайларынан профилактикаға қарай ә әсер ету қағдаларынан ауысуға өтіп жатқан, еңбекті қорғауды басқару жүйесін реттеу қажеттілігі негізге алына бастады. Осыған орай реформаның негізгі мақсаты болып еңбек қызметіндегі жұмысшылардың денсаулығының зақымдану тәуекелдерін басқару танылады. Бұл мақсат кәсіби тәуекелдерді басқару жүйесінің орнығуымен мүмкін болуын жорамалдайжы, және оның жеке ұйым ретіндегі, және түрлі еңбек қорғанысын басқарудағы мемлекеттік басқару деңгейінде қарастырады.

Қауіпсіздіктің теориялары мен тәжірибелерінің мәселелері - өндірістің қауіпсіздік деңгейін көтеру. Бұл мәселенің шешімі үшін құралдарды үш бағытқа ажыратып қарастыруға болады:

• Сенімді инженерлік шешімдерді таңдау әрі жобалау;

• Техникалық жүйелер мен объектілерді арттыру;

• Қызметкерді дайындау.

Тәжірибесіз (априорсыз) инвестицилардың әрбір бағыт бойынша ара-қатынасын анықтап айту қиынға соғады. Нақты мәліметтер мен шарттарға негізделген арнайы сараптама қажеттілік туғызады. Тұжырымдар осыған орай мейлінше күтпеген кездейсоқ болуы мүмкін.

Қолайлы тәуекелге өту ( ) – өндірістің қауіпсіздігін көтерудің жаңаша мүмкіндіктерін аша түседі, яғни, техникалық, ұйымдастырушылық, әкімшілікке тәуекелдерді экономикалық басқару тәсілі енеді. Тәуекелдерді экономиткалық басқару тәсілі: сақтандыру, шығынның ақшалай өтемділігі, кәсіби тәуекелдерге арналған төлемдер және т.б. Мамандардың пікірінше, ең абзалы заңнамалық тәртіпте тәуекелдерге квота енгізу деп танылады. Тәуекелдерді есептеу үшін статистикалық мәліметтерді негіздеу қажет. Тәуекелдерді басқару негізінде шығындарды салыстыру әдісі және оны төмендетуден келетін пайда салыстыырлады.

Кәсіби тәуекелдер - еңбек шарты (келісім-шарт) бойынша міндеттерлі орындаумен байланысты және өзге де орнатылған заңнамалық жағдайлардағы денсаулықтың зақымдалуы (шығын) немесе өлімнің болуы ықтималдығы. Кәсіби тәуекелдің класы интегралдық көрсеткіште анықталады, ол мына формуламен есептелетін болады

Мұнда - интегралды көрсеткіш; - ағымдағы күнтізбелік жылдағы сала бойынша есептелген, өндірістегі қайғылы жағдайлар мен кәсіби аурулардың нәтижесінде сақтандырылған ақаудың орнын толтыру; - ағымдағы жылдағы Әлеуметтік сақтандыру Қорына аударылған салымның сала бойынша (салал ішілік) төлем қоры көлемі.

Құрылыс саласындағы жұмыс үрдістерін (операцияларын) орындау кезіндегі кәсіби тәуекелдер (нақты) «Жарлық бойынша...» орнатылғандардан, мейлінше жоғары, бірақ «кәсіби тәуекелдер» класы экономика саласының экономикалық көрсеткіштерінің есебінен анықталған.

Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) нұсқауларымен сәйкестендірілген профилактикалық шаралар (тәуекелдерді басқару) кешенін таңдау кезінде келесідей артықшылықтарды басшылыққа алған жөн:

• Қауіпті фактор немесе тәуекелді жою;

• Қауіпті фактормен күрес немесе негізгі көзі бойынша тәуекелдері;

• Қауіпті фактор деңгейін төмендету немесе жұмыстың қауіпсіз жүйесін енгізу;

• Жеке қорғаныс құралдарын пайдалнудағы қалдық тәуекелдерді сақтау кезінде.

Көрсетілген шараларды олардың саналылығына, тәжірибесіне және жүзеге асуы бойынша, жасалған еңбек өтіліні ескере отырып жүргізеді.

Дербес қорғаныс құралдарын профилактикасында және қорғаныс шараларының кешенінде қауіпсіз еңбек шарттары қамтамасыз етілген жағдайда немесе өзге шараларды қолдану қауқарсыздық танытқан жағдайда пайдаланылады. Осыған орай келесілер ескерілуі тиіс:

• ДҚҚ қызмет көрсету және дұрыс пайдаланудың қажеттілігі;

• ДҚҚ ыңғайсыздық танытуы мүмкін немесе жұмысқа қауіпті немесе денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін;

• ДҚҚ тек пайдаланушыны қорғайдағ сол кезде, өзге жұмыс аумағындағы жұмысшылар қорғанышсыз қалады;

• ДҚҚ дұрыс пайдалабаған кезде немес бұрыс қызметі кезінде жалған қауіпсіздік сезімін құруы мүмкін.

Профилактика шаралры соынмен қатар ескереді:

• Еңбек шарттарының жүйелі бақыланып отыруын;

• Жұмысшылардың денсаулық жағдайын жүйелі қадағалау (алдын ала және периодты медициналық тексерістер, диспансерлік бақылаулар, мақсаттық медтексерістер және т.б.);

• ДҚҚ қолданысындағы және қабілетінің қорғанысын жүйелі бақылау;

• Денсаулықтың бұзылу тәуекелі пайда болғандығы туралы жұмысшыларға хабарлаудың жүйелілігі, қажетті қорғаныс шаралары мен профилактиаксы;

• Салауатты өмір салтын (зиянды қылықтармен күресу, дене тәрбиесімен және кәсіби бейімдк спорт үрлерімен ацналысу) және өзге де сауықтыру түрлеріме насихаттау.

Тәуекелдерді басқару жұмысшылардың. Жұмыс берушілердің және өзге де жұмысшылардың денсаулығын сақтау әрі еңбек шартын жақсарту негізіндегі тараптардың қызығушылығында болуы тиіс.

8 - дәрістің тақырыбы. Өндірістік қауіпсіздік және техникалық реттеу

Негізі нормативті құжат беретін техникалық реттеудің анықтама және талқылама Қ.Р Заңы «техникалық реттеу туралы» болып табылады. Бұл құжатта берілген техникалық «обылыстық орналастыру бойынша құқықтық реттеу қатынасы ».

Техникалық реттеу туралы ҚР заңнамасы ҚР заңынна негізделеді және «техникалық реттеу туралы » Заңына және басқа нормативті құқықтық актілерден турады.

Егер халықаралық келісімен, қазіргі заңның құрамына қарағанда, ҚР белгіленген, басқа ережелер қолданылған, онда халықаралық келісімнің ережелері қолданылады.

Техникалық реттеудің обьектісі өнім, қызмет және үрдіс болып табылады. Техникалық реттеудің субьектісі мемлекеттік органдар, физикалық және заңдық түрлер болып табылады, Қазахстан Республикасының аумағында қызыметтері атқарылады және техникалық реттеудің обьектілік қатынастың ие болуы ҚР азаматтық заңнамасы құқықтық қолдану болып табылады. Техникалық реттеудің негізгі мақсатты:

1.Облыстық міндетті регламентті:

Өнімнің қауіпсіздігін қаматасыз ету қоршаған ортаның және адам өмірі мен денсаулығының үрдісі. Соған қоса өсімдік пен жануарлардың әлемі;

Халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз етуі; тұтынушының адасуы туралы қауіпсіздік және қызметтің, өнімнің әрекеттің алдын алу болып табылады. Саудада техникалық барьерді жою.

1.Облыстық стандарттизация:

Отандық өнімді бәсекелестікті арттыру;

Табиғи және энергетикалық ресурстарды үнемдеу;

Техникалық реттеудің принципіне негізделеді

1) техникалық реттеудің жүйелерінің бірлігі және толықтамасы болып табылады;

2) өнімге, үрдіске, қызметке және ережелер қолданылуы талап етіледі және бір текті терминдері қолданылады;

3) техникалық реттеудің жетістіктердің мақсатты,техникалық реттеудің үрдісі қатысуы біртекті мүмкіндікті қамтамассыз етеді, мүдделі жақтардың және мемлекеттік қызығушылықтың тепе-теңдігі;

4) отандық және импорттық өнімге тендік талап ету, үрдіспен қызыметке рұқсат етуі қолданылған талапқа сәйкес келуі;

5)халықаралық және ауданық ұйымның стандартты зерттемеге және техникалық реттеу мен стандарттың зерттемеде ғылым мен техниканың жетістіктері қолданылады;

6)материалдық- техникалық базасы және ғылыми -техникалык мемлекеттік дамуы, экономиканың даму деңгейі т техникалық реттеудің талабына сәйкес келуі;

7) техникалық регламенттің жетімділігі, стандарт пен олар туралы мәліметі, зертеменің реттеуі, жариялауы туралы мәліметтерден тыс бекітуі,мемлекеттік құпия және басқа заңның құпиясын қорғайтын мәіметтері;

8) қалыптың ерікті талғамының мақсатпен оның қолдануы;

9) біртұтас жүйе және қабылдау сәйкестігінің жөн –жосықтары;

10) аккередитация бойынша бір өкілдерінің органымен біріктіру және қабылдаудың сәйкестігі;

11) бір мемлекеттің органының біріктірілмейтін функцясы мемлекеттік бақылауына қабылдаудың сәйкестігі;

12) сатушы мен сатып алушының растамасы органның тәуелсіздігінің қабылдаудың сәйкестігі;

13) сәйкестіктің растамасы бойынша жұмыс орында бәсекелестіктің шекшеуінің қолданылмауы.

Техникалық реттеудің мемлекеттік жүйесінің құрылымы:

1) ҚР-ның үкіметті ;

2) органның қызметті;

3) өзінің шегі бойынша мемлекеттік органы;

3-1) аккредициалық орган;

4) техникалық реттеудің мемлекетік органы бойынша сараптамалық кеңесі;

5) мәліметтік орталық сауда бойынша техникалық барьері, фито-санитарлық және санитарлык шарасы;

6) стандартизация бойынша техникалық комитеті;

7) органдарға дейің зертхананың сәйкестігі;

8) сәйкестіктің растамасы бойынша сарапшы-аудиторлар, тауардың және огритация тегінің анықтамасы;

9) техникалық регламентің стандартың мемлекетік фонды;

Техникалық регламент өзімен бірге негізгі талаптар стандартық обьектілердің бірің көрсетеді.Құжаттар, берілген тізбенің ауыстыруға мүмкіндігі бар тек қана толықтырулармен өзгертулер бола алады;

Одан басқа кез-келген құжат құрамындағы кейбір міндетті талаптар техникалық реттеу бола алмайды. Техникалық реттеуді қабылдау үшін әдейі жасалған рәсімдер бар. Сонымен қатар құжат ерекше турде жасалуы керек. Техникалық реттеу міндетті турде мыналарды қосу керек. Біріншіден, тауардың тізбегі,өндірістің үрдісі,транспортауды сақтау, қолдану талабымен қоса өңдеу. Екіншіден, техникалық реттеу өзіне керекті талапты орындау үшін қолданылады. Техникалық реттеудің негізгі берілген талаптар «техникалық реттеу туралы» заңы болу керек.

Техникалық ережені қабылдау үшін арнайы рәсім құрылған. Техникалық ереженің міндеттері: Біріншіден тауар тізімі, өндірістік процессі, сақталуы, пайдалануы, тасымалдануы,сатуы және кәдеге жаратылуы, жалпы алғанда өңдеулі, оған қойылған талаптардың сәйкес болуы. Екіншіден, техникалық ережеде нысанның барлық талаптарын орындау, техникалық ережені реттеу ережелері сақталуы тиіс. Техникалық ереженің негізгі бағыттары, «Техникалық ережелерге» сәйкес болуы тиіс.

1) Тұтас өлшеу

2) Тапсырманың қауіпсіздігі, жұмыс құрылғылары мен жабдықтарды енгізу және электромогниттік үйлесімділік.

3) Радиациялық қауіпсіздік

4) Жарылыс кезіндегі қауіпсіздік

5) Биологиялық, өрт, термикалық, химиялық, электрикалық, ядролық және радияциялық қауіпсіздік.

Сондай ақ, техникалық ережеге тағы да басқа талаптар, ережелер енгізілуі мүмкін. Мысалы, бірінші талапқа сәйкес:

1) Жоғарыда айтылған қауіпсіздік ережелері.

2) Тұтас өлшеу принципі бойынша қызмет көрсетуге ықпал етеді.

3) Ерекше талаптар терминге, орамасына, этикетке және таңбасына сондай-ақ оның қолдану ережелеріне қойылады.

Екінші талапқа сәйкес, ең бірінші , ережелерді атау, нысанды анықтау және сәйкестікті бағалау шарттары.Осы талаптар санатына « әр нысан түзетулердің сәйкестікті жаңалау мерзімдері» тұжырымдалады. «Техникалық ережелер» заңына сәйкес тауарға қойылған талап, өндірістік процесі, сақталуы, сатуы және кәдеге жаратылуы, техникалық ережеге енгізмелген ережелер міндетті емес.

Жоғарыда айтылған заңдарға сәйкес техникалық ережелердің келесі негізгі мақсаттары пайда болады.

1) Адамдардың өмір қауіпсіздігі, сондай-ақ құқықтық тұлғалардың жеке меншік мүлігі, коммуналдық және мемлекеттік меншігі.

2) Қоршаған ортаны, жануарлардың денсаулығы мен өмірі және өсімдіктерді қорғау.

3)Жаңылысқан тұтынушыларға ескерту беру.

Техникалық ережелер кез-келген басқа мақсаттарда болмауы кер

Бірақ «Техникалық реттеу туралы» заңының техникалық регламенттінің 8–бабында тұжырымдамасы мен ауқымын түсіндіру құрметіне ол жалпы және нақты техникалық регламенттер екі түрлі анықтамасың ұсынады. Сонымен, техникалық регламентің жалпы талабы, міндетті турде ретімен кез-келген тауар түрлері мен қзметтерде,сонымен қатар оларды дайындау процесі сақтауда, тасымалдау және пайдалануда қолдануы тиіс. Ал, сәйкесінше арнай техникалық регламентің талаптары өз назарларына технологиялық тауарларды ерекшеліктерін, олардың пайда болуын, сақталуын, тасымалдануын, қолдануын, сатылуы мен пайдаланылуын арнайы техникалық регламентті қажет етпейді. Арнайы техникалық регламенттің көп түрлілігі сирек кездеседі де, арнайы техникалық регламенттің ерекше көптүрлілігі сирек кездеседі де, арнайы техникалық регламенттің макробөлімшелері біртекті обьектілердің бірнеше топтарын қамтып алады. Мысалы, келтірілетін болсақ, ас қоспаларымен ас болғыштарын тұжырымдайтын арнайы макробөлшектердің регламенттері де бар. Бірақ та көптеген реттеушілердің ойынша бұл техникалық регламенттің түрін арнайы регламент деп айту қиын. Жалпы ереже ретінде, ол бірнеше жекеленген санаттарға техникалық реттеу субьектілеріне бөлнеді.

1. Бизнес негізгі сәтте қатысушылар нақты анықталған ережелер мемлекеттік бақылау нарықтағы ойындар.

2. Тұтынушылар олардың мүдделері мен құқықтарын қорғау шарасы болып табылады.

3. Ұзақ мерзімді перспективада барлық қалыптастыру тактикасы және экономикалық даму стратегиясы мемлекеттік органдардың міндеті болып табылады. Сонымен қатар олар экономикалық процестердің леверенді түрі ретінде шетелдер мен өзіміздің елімізде техникалық стандартты пайдаланады.

4. Бақылау органдары, өзіндік пайдасы мен қызығушылығы жоқ. Олардың негізгі бағыты электрондық қызмет мәсеелесі бойынша тұтынушылардың құқықтарын қорғалуы мен кез-келген техногендік апаттардан қорғауды қамтамасыз ету керек.

Оптикалды шешімді қамтамасыз ету мақсатында ҚР президентінің экономикалық басқаруда мемлекеттік мәселелерді шешу, жалпы және арнайы техникалық регламенттерді әзірлеу мен айналысатын сарапшы-кеңесші құрылды. Олардың жасалу процесі және ұсақталуы транспорттың қолдануы, сату және кәдеге жарату, кез-келген өндірілген талаптарға қатысты жоғарыда аталғандар жатады:

Сонымен қатар барлық нысандарды анықтау үшін жалпы ережелерді реттеу үшін техникалық регламентті ескеру қажет.

Сонымен қатар техниқалық регламент өзіне келесі анықтамаларды қамтиды,мысалы:

1) Қауіптілік деңгейінің ережесімен дәрежесінің сәйкес келу бағасы.

2) Әрбір нысаң үшін белгілі уақыттағы техникалық реттеудігі сәйкестікті бағалау;

3) Қаптауға, маркерлеуге және терминология міндетті турде қойылатын талаптар, сонымен қатар керекті олардың шығарылуы ережелері;

Заңға сәйкес «техникалық реттеуге» қосылмайтын техникалыққа қойылатын міндетті талаптарды қажет етпейді. Сонымен қатар техникалық регламент өзіне тауарға қажетті талаптарды қосад, олардың өндірілу үрдісі, сақтау,қолдану,тасымалдау, іске асыру және қайта өңдеуді қамтиды, бірақ ол өзіне тауардың конструктивті ерекшеліктерін, егер конструкцияда қауіп-қатердің туындауы мүнкін болса қоса алмайды. Бұл жағдайдан шығатыны, техникалық регламент талаптар тізіміне арнайы талаптар маркерлеу, таңба белгісі, қаптау терминологиясы, сонымен қатар ережеге кіргізу, ол болашақта азамат топтарының қорғаныс деңгейінің артуына септігің тигізеді,мысалы:балалар, кәмелетке толмағандар, жүкті әйелдер емізуші аналар,мугедектер, зейнеткерлер.

Одан бөлек, техникалық регламентте қауіпті аймақтан және мемлекеттен кіргізілетін импортық айналымда біздің мемлекетпен қарым-қатынаста кішігірім керекті іс шаралар ветеринария мен фитосанитория жағынан талаптар қойылады.

Ветеринария мен фитосанитория қауіпсіздік берілген шаралар ғылыми мәліметтер тізімінен өнделеді,және сонымен қатар Халықаралық уйымдармен ұсынылған құжаттарды ескере отырып берілген шаралар қалыптасады.

Бұл жерде , ең алдымен Халықаралық стандарттар, ұсыныстар және тағы басқа.Бағалау критерми сапасы ретінде халықаралық стандарттар бағалау критерилерін қолданады,сонымен қатар халықаралық ұйымдардың ұсыныстарың қатарына кіретін ресей өкілдер,кең таралған аурулар мен зақымдаушылар, зиянкестер мен ауралардың таралуына қолданылатын шаралар, экологиялық жағдайы,(макроэкотикалық зардаптары)зиян келтіру мүмкіндіктеріне байланысты макроэкономикалық сандары, келтірілген зардап масштабына қарай керекті профилактика шығыны. Техникалық регламент негізі жобасының құрылуына халықаралық және ұлттықандарттар қызмет ертеді.

9- дәріс тақырыбы. Қауіпті өндірісті нысандар

Қауіптілігі жоғары жұмыстарды ұйымдастыруға қойылатын жалпы талаптар

Өндіріс әрекетінде әдеттегі қауіпсіздік шараларынан басқа, нақты бір жұмыс түріне, тіпті операцияларға қосымша жасалатын қауіпсіздік шаралырың орындалуын талап ететін жұмыс түрлері де бар.

Қауіптілігі жоғары жұмыстарға, орындау кезінде жасалған жұмыстың сипатына байланысты қауіптілік туындайтын жұмыстар жатады. Мысалы отпен байланысты жұмыстар – әуе кеңістігі, тұтану. Биіктіктегі жұмыстар - жоғарыдан төменге құлау. Траншеялардағы жұмыстар – отыру, зақымдану. Резеовуарлар (сұйық қойма) мен жабық сыйымдылықтардағы жұмыс – жарылыс, тұншығу, жалындау.

Қауіптілігі жоғары жұмыстарды жүргізу орыныдарына қойылатын талап

Жұмысты ұйымдастыру кезінде қауыпты және зианды өндірісті факторлар пайда болуы мүмкін және әсер ететін, адамдарға қауыпті аймақтар анықталады. Мұндай аймақтарға төмендегі жағдайларда, орналасқан жұмыс орындары және оларға баратын жолдар мен өткелдер жатқызылуы керек.

• Электр қондырғыларының оқысауланбаған тан жүретін бөліктеріне, ЭБЖ (электр беріліс желілері) жақын;

• 1,3 м жіне одан жоғары биіктіктегі қоршалмаған өткелдерде 2 м жетпейтін қалықтықта;

• Салынып жатқан ғимараттар мен құрылыстар маңында;

• Құрылымдарды және техникалық жабдықтарды құрастыру, бөлшектеу және жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқан ғимараттар мен құрылыс қабаттары;

• Машиналар, мехонизімдер жабдықтар, сондай-ақ тараптары мен бөлшектерінің орын ауыстру аймақтары;

• Жүк көтеру мехонизімдермен жүктің орын ауыстыру жұмыстары жүргізіліп жатқан аймақтарда;

• Қауыпті заттары бар жабдықтардың орналасу аймағы, сондай-ақ қызметтер қауіпті және зиянды өндірістік факторлардың жерінде қалуы мүмкін басқа да аймақтар және т.б.

Қауіпті аймақтарда жұмыс басталғанға дейін жұмысшылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін ұйымдастыру және техникалық іс-шараларды жүзеге асырып және жұктелік – шегі мен қарыстырылған шараларды есепке ала отырып жұмысты орындаған жөн. Қауыпты аймактарда жұмыс орындармен байланыссыз тұлғалардың кіруі болдырмау үшін, жұмыс басталғанға дейін МЕСТ 23407-78 талаптарына сәйкес қорғаным және дабылдық қоршауларда орнату қажет. Қауіптілік тұындауы мүмкін қауіпті аймақтардың шекарасы жұмыс жүргізу жобаларында(ЖЖЖ) және техналогиялық қарталарда (ТҚ) орнатылады, және оларды нысанадағы жұмысты ұйымдастыруға және жүргізуге жауапты тұлғалар анықтайды.

Қауіптілігі жоғары жұмысты жүргізуші жұмысшыларға қойылатын талаптар. Қауіптілігі жоғары жұмыстарды дербес орындауға төмендегі сипаттағы тұлғалар жіберіледі:

• 18 жастан асқан;

• Медициналық куәландырудан кейін өндіріске жарамды деп танылған;

• Ұсынылған жұмыстарда кемінде 1 жылдық өндірістік жұмыс өтіліне ие

• Еңбек қорғау бойынша оқудан және нұсқаулықтарды, нормаларды, ережелерді білімдерді тексеруден өткендер;

• Осы жұмыстарды жүргізу құқұығын беретін куәлігі (рұқсат) бар

• Жұмысты орындауға еңбек қауіпсіздігі бойынша жұмыс орнында арнаулы нұсқаулықтан өткен

Қауіптілігі жлғары жұмыстарға бірінші рет жіберіліп отырған жұмысшылар, басқарушының бұйрығымен тағайындалған тәжіибелі жұмысшының тікелей қадағалауында жұмыстарды орындау керек [бір жыл бойы].

Қауіпті жұмыстарды орындау құжаттамаларына қойылатын талаптар. Қауіптілігі жоғары жұмыстар тек жүктегіш – шегі, рұқсаты және жергілікті актілер мен нормативтік құқықтың құжаттар негізінде рәсімделетән арнайы құжаттар болған кезде ғана орындалады.

Қауіпті жұмысты орындау кезінде бақылауға және басшылыққа қойылатын талаптар

Жүктелім- рұқсатын беру құқығы ұйым басшысының бұйрығымен сол іске өкілетті мамандарға жүктеледі.

Жүктелім – рұқсатын беруші тұлғы:

• Жұмыс колымі мен қажеттілігін, олардың орындалу уақытым алықтайды

• Осы жұмыстардың қауіпсіз орындасу жағдайым амақтайды

• Жұмыс жүргізу қауіпсіздігін қамтамасыз ету байынша

• Шаралардың орындалуыл бақылауды жүзегу асырады

• Жұмысқа жауапты басшылық, жауапты орындаушылық, бригада мериелерінің (жұмысшылардың) біліктілілік алықтайды

Жүктелім рүқсатылсы қарастырылған жұмыстың қауіпсіздігін қамталасыз ететін іс-маралардың орындалуына жүктелім рұқсатын беруші, сондай – ақ жұмысқа жауапты басшыларға және жауапты орындаушыларға жауапкершілін артылады. [ұйым басшысының бұйрығымен тағайындалған]

Өндірістік үрдістердің және өндірістік жабдықтарды қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қойылатын жалпы талаптар.

«Техникалық реттеу жайлы» ҚР заңымен, республикалық заңдар мәртебесіне ие балатын техникалық регламенттерді енгізу қарастырылған. Техникалық регламент - техникалық реттеу нысандарына қойылатын қолдануға және орындауға мінетті талыптарды, сонымен қатар минималды қажетті талаптарды орнатушы құжат. Зайдетті талыптарды, санымен қатар шасилалды қажетті талаптарды оркатушы құжат. Минималды қажетті талаптар қамтамасыз етеді: сәулелену қауіпсіздігін, механикалық, өнеркәсіптік, өрт, термиялық, электрлік, химиялық, биологиялық, ядролық ж/е радиациялық қауіпсіздікті, жарылыс қауіпсіздігін, өлшеме бірлігі, жабдықтар мен аспаптар жұмысымен қауіпсіздігін қамтамысыз етуші электромагниттік үйлесімділікті. Бұл заңды күшіне енгізу 7 жылы есептелген. Техникалық регламенттер негізінде мұндай талаптар өндіру процесіне, өнімдерге, пайдалануға, сақтауға, тасымалдауға, жүзеге асыруға ж/е кәдеге жаратуға, жұмысты орындауға ж/е қызмет көрсетуға қайылады.

Қазіргі кезде өндірістік жабдыққа қайылатын қауіпсіздік талыптары стандартар қатарылда бандалған.

Өндірістік жабуықтың қауіпсіздік талаптарын қамтамасыз ету бойынша жұмыс берушінің міндеттері.

Өндірістік процесстер мен жабдықтардың қауіпсіздігін қалталасыз ету үшін жұмыс беруші төлендегі жағданіларды қамтамасыз ету керек:

• Өндірістік нысанның жобасын (қайта қүру), технологиялық үрдістерді, машина жасау жабаларын, технологиялық соның ішінде ерекше жабдықтарды сараптауды (РДС 11-201-95 «Құрылыс жобаларына сараптама жүргізу тәртібі жайлы» «Құрылыс жобаларындағы еңбек жағдайына мемлекеттік сараптама жүргізу жайлы» РФ еңбек министригінің хаты 17.05.95 жылды №888-ВК)

• Құрылысы ж/е қайта құрылымы аяқталған өндірістік нысандарды белгілі тәртіпте комиссиямен ресми түрде қабылдағаннан кейін пайдаланға беруді;

• Деңгейі мен концентрациясы шекті рұқсат етілген нормадан аспайтын қауіпті ж/е зиянды өндістік фактарлардың пайда болуымен байланасты өндірістік процестерді жүргізуді ж/е ұйымдастыруды;

• Отандық сәйкестік сертификаттарына ие ж/е еңбек қорғаудың ережелері мен нормаларына ж/е стандарттардық талаптарына жауап беретін өндірістік жабдықтарды пайдамынуға беру.

Жұмыс беруші бақылауды ұйымдастыру керек.

• Мемлекеттік қадағалаудың бақылауыңдағы органмен нысанның қауіпсіз пайдалануын ж/е жөнделген күйде ұсталуын, дұрыс пайдаланумен жұмыстың жүруін,ғимараттар мен құрылыстардың ж/е жеке үй жайлардың дер кезінде жөнделуі мен сақталуын;

• Өндірістік жабдықтар мен аспаптардың ,жеке ж/е ұжымдық қорғаныс құралдарын сынау мерзімдерінің сақталуын;

• Нұсқаулықтарды, жұмыстардың қауіпсіз әдістері мен тәсілдерін, жұмысшылардың оқуын уақытында жүргізілуін ж/е сапасын, ұйымдастырылуын;

• Нұсқаулықтарды, жұмыстырдың қауіпсіз әдістері мен тәсілдерін, жұмысшылардың оқуын уақытында жүргізілуін және сапасын, ұйымдастырылуын;

• Еңбек қорғау бойынша іс – шараларға бағытталған қаражатты дұрыс игеруді.

Өндірістік жабдыққа қойылатын қауіпсіздік талаптары

Өндірістік жабдық құрылымының материалы барлық жұмыс тәртібінде (режимінде) ж/е қарыстырылған пайдалану жағдайында адам ағзасына қауіпті ж/е зиянды жер тигізбеу керек, сондай-ақ өрт-жарылыс қауіпті жағдай туындатпады қажет.

Өндірістік жабдық құрылымы қарастырылатын барлық жұмыс тәртібінді жұмысшыларға қауіптілік келтіретіліндей бұзылулар алып қалуы мүмкін құрыстырма бірліктер мен бөлшектердегі жүктемені болдырмау керек.

Жарақат қаупінің мүмкін көзі болып табылатын өндірістік жабдықтардың жылжымалы бөлігі қоршалу керек немесе жұмысшының жанасу мүмкіндігі болмайтындай орналасуы не жарақатты болдырмайтын басқа құралдар қолданылуы қажет. Қорғаныс құрылғыларына ж/е қоршауларына, соның ішінді блоктаушы, қоршауыш, тежеуіш, дабылдық құрылғылар мен қашықтықтан баскару құралдарына қойылатын талаптар МЕСТ 12.4.125-83 ж/е МЕСТ 12.2.067 – де баяндалған.

Жабдықтың жылжымалы бөліктерімен қалыптасқан қауіпті аймақтар қоршалуы керек, сондай-ақ арнайы бояулар мен қауіпсіздік белгілеріне ие болу керек ( сығу, кесу, қоршау, созу аймағы).

Жүктерді ауыстыру, көтеру және қаптап тастау бойынша жұмыстарды жүргізу кезіндегі қауіпсіздік талаптары

Өнеркәсіп аумағындағы материалдар, бұйымдар және басқа да жүктер арнайы тағайындалған орындарда сақталады. Жүктерді түсіру және қалау басқаруымен бекітілген нұсқаулыққа сәйкес жүргізілуі керек. Темір жол қатынас жолын жағалай қаптап тасталатын жүктер биіктігі 1,2 м-ге дейін болғанда ең жақын орналасқан рельстің бас жиегінен 20 м қашықтықтан, ол одан жоғары биіктікте болса 2,5 м-ден жақын болмауы керек.

Материалдар мен жабдықтарды қалау келесі тәртіпте жүзеге асырылуы керек:

а) ірі гибритті және ауыр салмақты жабдықтар – бір қатарға;

б) диаметрі 300 мм-ге дейінгі құбырлар – сүйеніш құрылғылары бар төсемдер мен аралықтарды биіктігі 3 м-ге дейінгі қабаттарға;

в) диаметрі 300 мм -ден артық құбырлар – сүйеніш төсемдері жақ ауытта 3 м-ге дейінгі қабаттарға;

г) қара жұқартатын металлдар – төсемдер мен аралықтары 1,5 м биіктікке дейінгі қабаттарға;

д) пакеттер мен тұғырықтардағы кірпіш – 2 қабаттан артық емес, контейнерлерде – бір қабатқа, контейнерсіз – биіктігі 1,7 м көп емес.

Материалдар мен құрылымдарды дуалға және уақытша құрылыстарға сүйеп қоюға тыйым салынады.

Жүктерді матауда ұйым бойынша бұйрықпен тағайындалған жүк ілдіруші жүзеге асыру керек. Белгі берушілер тек аттестатталған жүк ілдірушілердің арасымен тағайындалуы мүмкін. Жеке талаптар жанғыш сұйықтықтарды, күйдіргіш және улы заттары бар сыйымдылықтарды, сұйытылған газды баллондарды тасымалдауға қойылады.

Жұмыс беруші ұйымның меншігіндегі жүк көтергіш крандардың, алынбалы жүк қармауыш құрылғылардың, кран асты жолдарының жөнделген күйде ұсталуын және тиісті қадағалау қызмет көрсетуді ұйымдастыру жолымен олардың қауіпсіз жұмыс жағдайын, сондай-ақ дер кезінде куәландырудан, техникалық күтім мен жөндеуден өтуін қамтамасыз ету керек.

Өнеркәсіптегі крандардың қауіпсіз пайдаланылуын және олардың техникалық куәландырылуын қадағалауды жүзеге асыру үшін жүк көтергіш крандарды қадағалау бойынша сәйкес біліктілікті инженерлі техникалық қызметкер тағайындалады.

Барлық жүк көтергіш машиналар механизмдер және құрылғылар ( соның ішінде блоктар мен жүк қармауыш құрылғылар) тіркелуі, тексерілуі, сынақтан өтуі керек және қажетті құжаттарға (құжат, техникалық сипаты, пайдалану бойынша нұсқаулық, сертификат) ие болу керек. Әр жүк көтергіш механизм көрінетін жерінде максималды қауіпсіз жүктемесі көрсетіліп жаңалану керек.

Орнатылған жұмыс жүктемесінен асыра жүк көтеруге рұқсат етілмейді. Механизмдер рұқсат берілген массадан асыра жүк көтеруді болдырмады сондай-ақ қуат көзінен ажырағанда жүкті құлап кетуден сақтайтын алдын-ала сақтандырғыш құралдармен жабдықталуы керек.

Техникалық куәландырудан өтпеген жүк қармауыш құрылғылар мен ыдыстар қолданысқа берілмейді. Жүк ілмектері алдын-ала сақтандырғыш тұйықтаушы құрылғылармен жабдықталуы керек. Жүк көтеретін механизмдерді қолданып, адамдардың кез- келген орын ауыстыруына рұқсат берілмейді.

Қызметкерге қойылатын талаптар

Көтергіш көлік құралдарына қызмет көрсететін тұлғалар, басқару құқығын беретін куәліктері болуы керек. Қауіпті және аса қауіпті жүктерді тиеп-түсіруге жіберілетін тұлғалар кезекті аттестациялы қауіпсіз еңбек әдістеріне арнайы оқытудан өту керек. Жүктерді матауға жіберілетін тұлғалар, жүк ілдіруші мамандығы бойынша оқытылып, аттестациядан өту керек. Жанғыш сұйықтықты улы және күйдіргіш заттарды, сұйылтылған газдарды тасымалдауды арнайы дайындықтан өткен қызметкер басқару керек.

Жүк көтергіш крандарды қадағалаушы инженер 3 жылда 1 реттен кем болмайтын білімін тексеруден өту керек. Жүк көтергіш машиналарды басқаруға арнайы дайындықтан өткен және сәйкес куәлігі бар 18 жасқа толған тұлғалар жіберіледі. Жүк көтергіш машиналарды жерде тұрып басқаруға (радио арқылы басқарылатын крандардан басқа) сондай-ақ олардың ілмегіне жүктерді ілуге жылына бір реттен кем болмайтындай өткізілетін нұсқаулықтан кейін ( бұл машиналарда қолданылатын) басқа мамандық жұмысшылары жіберілуі мүмкін.

Биіктікте жұмыс істеу кезіндегі қауіпсіздік талаптары

Мұндай жұмыстар категориясына жатады:

• Биіктіктегі жұмыстар – бұл жұмысты орындау кезінде жұмысшы биіктігі 1,3 м және адам жоғары болатын қоршалмаған деңгей айырымдарынан 2м-ден кем қашықтықта болатын жұмыстар. Биіктіктегі жұмыстар орындалуы мүмкін: тасымалды жиылмалы басқыштардан (жеңіл басқыш), ағаштардан, төсеніштерден, алаңдардан және қоршауы бар басқа да уақытша құралдардан; сақтандырғыш белдіктерді міндетті түрде қолдану арқылы жабдықтар мен құрылымдардың қоршалмаған беттерінде;

• Жоғарыға өрмелеу жұмыстары – бұл жер бетінен (жабындар , төсеніштер) 5 м-ден жоғары биіктікте орындалатын жұмыстар.

Қауіпті өндіріс нысандары және өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету

Биіктіктегі жұмыстарды дербес орындауға келесі тұлғалар жіберіледі:

• Жұмыс сипатына сәйкес кәсіби дайындығы бар;

• 18 жасқа толған;

• Биіктікте жұмыс орындауға қарсы көрсетімсіз медициналық тексеруден өткен;

• Жұмыстың қауіпсіз әдістерімен тәсілдерін оқудан өткен;

• Сәйкес куәлікті алған;

• ЕҚ бойынша ережелерді нормалар мен нұсқаулықтар оқудан және тексеруден өткен.

Жоғарыға өрмелеу жұмыстарында әйел адамның еңбегін қолдану рұқсат етілмейді. Жоғарыға өрмелеу жұмыстарын дербес орындауға, осы жұмыс бойынша жұмыс өтімі 1 жылдан және тарифтік разряды 3 жылдан кем емес тұлғалар жіберіледі.

Жұмысында 1 жылдан артық үзіліс болған қызметкерлер дербес жұмыс істеуге рұқсат алу үшін еңбек қорғау бойынша талаптарды оқудан және тексеруден өтуі керек.

Жұмыс орнына қойылатын қауіпсіздік талаптары

Жұмыс орны тазалықта ұсталуы керек. Өндіріс ғимаратынан тыс орналасқан жұмыс орындарына оларға кіре берістерін қоса алғанда, қысқы уақытта қар мен мұздан тазартылып, құм, күл, ағаш жаңқалары себіліп шығуы керек. Жұмыс жүргізу алаңдары қоршалуы керек. Жұмыс жүргізу орнының астында, қауіпті аумақтар шекарасында қорғаныш қоршаулары, потенциалды қауіпті аймақтар шекарасында белгі беретін қоршаулар ( қауіпсіздік белгілері) орнатылады.

Тікелей екі істі қатар атқару кезінде төмен орналасқан орындар одан төмен орналасқан жұмыс орындарымен 6 м-ден аспайтын қашықтықта орнатылған, қорғаныс құралдарымен (төсемдермен, торлармен, күнқағарлармен) жабдықталуы керек.

Ашық аландарда желдін жылдамдығы 15м/с жоғары болған жағдайды көп тайғақта, найзағайлы кезде м/с көру мумшілігін төмендететін тұман басканда биіктікте жөндеу жумыстарын орындауға жіберілмейді. Куші алты болады жоғарғы найзағай м/с жел соғып турған кезде, содан қатар қараңғы тускен кезде (жасанды жарықтандыру болмағанда) саты ағаштармен жумыс, сондай – ақ олады желдеу (бөлшектеу) жургізілмейді.

Жеке қорғаныс қоралдарынақойылатын қаупсыздык талаптары

Сақтандырғыш белбеулер. Беубеулерде сапалылық болуы керек. Беубеулер пайдалануға берілмей турып ж/н әр алты ай сайын статистиқалық жуктенемен сыналуы керек. Жук арқанының карабині жылытылған қолғаптар киіп істегенде бір қолмен тез әрі сенімді бекітуді (апсыратуды ) камтамасыз етуі (КЕЗЕҢ 3 секунтан аспау керек )ж/е сақтандырғыш құрылғысы болуы керек. Құлып пен сақтандырғыш автоматты түрде жабылуы керек

Сақтандыру арқандары. Өндіруші өнеркәсіптік техникалық шарттарының Т Ш талаптарына жауап беру керек ж/е оларды бекіту қурылғыларымен жобдықталуы керек, қылаулар, тесіктері, откір жиектері, сызаттар болмау керек

Құрылыс коскасы 6 айда 1 реттен кем болмайтын мезгілдін сылаудан өтеді

Отпен жұмыс жүргізуді бақылау және басқару. Отпен жұмыс жургізуді уйымдастырады және қауіпсіздік талаптарының сақталуына жаулапты болады:

- ұйым басшысы (бас инжинер) отпен жұмыстан дайындығына ж/е жүктелім руқсатқа жауапты тұлғалардын тізімін бекітеді;

- құрылымдық бөлімшенің басшысы (өрт қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жауапты) отпен жұмыстың дайындығына ж/е жургізілуіне жауапты тұлғаларды тағайындайды , жұктелім – руқсатын береді (сәйкестендіреді, қол қояды);

• отпен жұмысынын дайндығына жауапты (тек бөлімше маманы) отпен жұмыс жургізудін қауісіздігін қамтамасыз ету боыйнша іс-шараларды (сонын ішінде әуе ортасының жай - күйін бақылауды) жузеге асырады, отпен жұмыс жургізу үшін жабдықтар мен орын береді, жуктелім-құжатқа қол қояды;

• отпен жұмыс жургізуге жауапты бөлімшенің (ИТҚ – рі) орын мен жабдықтарды қабылдап алады, жұмысты орындаушыларды ірістеруді (нұсқаулық, руқсат) іріктеуді жузеге асырады, орындаушылардың жұмысын бақылайды ж/е әуе ортасының жай күйін қадағалайды;

• аусым (смена) бастығы қызметкерді хабарландырады және техникалогиялық үрдістің қауіпсіз жүруін қамтамасыз етеді, жұмыс аяқталғаннан кейін орынды тексереді;

• жұмысты орындаушылар.

10-дәрістің тақырыбы: Электр қауіпсіздігін қамтамасыз ету

Электр тоғымен зақымдану қауіпі көптеген басқадай қауіптерден адам оны қашықтықта байқай алмайтындығымен және де одан аман қалу үшін, арнайы құралсыз шара қолдана алмайтындығымен ерекшеленеді. Мысалы үшін, егер машиналардың қозғалатын бөліктерін, жабдықтарды, отты, балқыған металды және т.б. адам көреді және де өз әрекетін реттей алатын болса, ал электр тоғының әсерін адам сезінген сәтте қандай да бір әрекет жасауға тым кеш болады.

Ресейдегі электрмен зақымдану статистикасы көрсетіп отырғандай, электр тоғымен өлім қауіп-қатерін тудыратындай зақымдану өлім жағдайларының жалпы санының 2,7% құрап отырғандығы жалпы зақымдануға қатысты көбіне пропорциалды емес. Бұл электрмен зақымданудың артықшылығы – ол өлім қауіпін тудыратындығында болып отыр.

ПУЭ сәйкес, барлық электр құрылғыларын екі топқа бөлу қабылданып отыр:

- 1000 В дейінгі кернеулі қондырғылар;

- 1000 В жоғары кернеулі қондырғылар.

1000 В кернеулі электр қондырғыларындағы жазатайым жағдайлардың саны 100 В жоғары кернеулі электр қондырғыларына қарағанда 3 есе жоғары екендігін атап кету керек.

1000 В дейінгі кернеулі қондырғылар кеңінен қолданылатындығымен, сонымен қатар электр жабдықтарымен қағида бойынша, электротехникалық мамандығы жоқ адамдардың көбісі байланыста болатындығымен түсіндіруге болады. 1000 В жоғары электр жабдығы аз тараған, және де оған қызмет көрсетуге жоғары білікті электр мамандарына ғана рұқсат беріледі.

Электрмен зақымданудың едәуір көп тараған себептері:

- қалыпты жағдайда болуы мүмкін емес жерде кернеудің пайда болуы (жабдықтардың корпустарында, құрылыстардың металл конструкцияларында және т.б.);

- оқшаулаудың бүлінуі салдарынан жиі болады;

- сәйкестендірілген қоршаулардың жоқтығы кезінде оқшауландырылмаған тоқ өткізгіш бөліктеріне тию мүмкіндігі;

- егер де адам ток өткізгіш бөліміне тікелей жақындықта болып қалған жағдайда ток өткізгіш бөлігі мен 1000 В жоғары кернеулі желідегі адаммен арасындағы пайда болатын электр доғасының әсері;

- басқадай себептер; оларға жатқызылатындар: келісілмеген және қызметкердің қате әрекеті, адамдар жұмыс жасап жатқан жердегі қондырғыларға кернеу беру, кернеулі қондырғыны бақылаусыз тастап кету, қадағалаусыз кернеуі бар қондырғыны тастап кету, кернеудің бар жоқтығын тексермей, сөндірілген электр жабдықтарына жұмысқа рұқсат ету және т.б.

Адам ағзасына электр тоғының зақымдаушы әсері. Электр тоғы тін (ткань) арқылы өтіп, қыздыратын, электролиздік және биологиялық әсер етеді. Бұл тіндер мен ағзалардың жергілікті зақымдануына да, сонымен қатар ағзаның жалпы зақымдануына да жол беріп, ағзаның әртүрлі бұзылуларына әкеп соқтырады.

5 мА дейінгі шағын ток тек жағымсыз әсер қалдырады.10-15 мА жоғары тоқта, адам өз бетінше тоқ өткізгіш бөлімдерден босана алмайды, және де тоқтың әсері ұзаққа созылады (босатпайтын тоқ). Мұндай тоқтардың ұзаққа созылған әсері кезінде адам әртүрлі электр зақымдарын алады.

Электрмен зақымданудың әртүрлі жағдайларын қарастырайық.

Электр соққысы – бұл адам ағзаларының зақымдануы.

Бірнеше ондаған миллиампер шамасындағы токтардың ұзақ әсер етуі кезінде және 15-20 секунд әсер ету уақытында тынысының тоқтап қалуы мен өлімге әкеп соқтыруы мүмкін.

50-80 мА көлеміндегі тоқтар ретсіз қысқаруымен жүректің бүлкілдеуіне және жүректің бұлшықет талшықтары әлсіреп, нәтижесінде қан айналымы тыйылып, жүрек тоқтап қалады.

Тыныстың дәрменсізденуі кезінде де, сондай-ақ жүректің әлсіреуінде де ағзалардың қызметі өз бетінше қайта қалпына келмейді, бұл жағдайда алғашқы көмек көрсетілуі қажет (қолдан дем алдыру мен жүректі уқалау).

Үлкен тоқтың қысқа мерзімді әсері тыныстың дәрменсізденуін де, жүректің бүлкілдеуін де болдырмайды. Жүрек бұлшықеттері мұндай жағдайда бірден жиырылады және де осындай жағдай туындағанда токқты сөндіргенге дейін осы күйде болады, содан кейін ары қарай жұмыс жасайды.

2-3 секунд аралығында 100 мА шамасындағы тоқтың әсері өлімге әкеп соқтырады (өлімге жетелейтін тоқ).

Адам денесі арқылы өткен тоқтың ысыту әсерінің салдарынан немесе электр жабдықтарының қатты ысыған бөліктеріне жанасуының әсерінен, сонымен қатар электр доғасының әсерінен күйіп қалады. Едәуір қатты күйіктер 35-220 кВ және 6-10 кВ желілердегі үлкен сыйымдылығымен электр доғаларының әсер етуінен болады. Бұл желілерде күйіктер зақымданудың негізгі және едәуір ауыр түрлері болып табылады.

1000 В дейінгі кернеулі желіде электр доғасымен күйіп қалуы мүмкін (үлкен индукциялық қуат болған кезде ашық ажыратқыштармен тізбекті өшіру).

Электр белгілері – бұл домалақ немесе сұр, немесе ақ-сары түсті қатал сызылып қойылған шектеулермен қоршалған эллипстік пішінді электродтармен жанасқан жеріндегі терінің зақымдануы (Д=5-10мм). Олар токтың механикалық және химиялық әсерін тудырады. Кейде электр тоғының өтуінен кейін лезде байқалмайды. Белгілері ауыртпалықсыз, оның айналасында ісіп қызару процестері байқалмайды. Зақымданған жерде ісік пайда болады. Шағын белгілер ойдағыдай жазылады, белгілердің үлкен мөлшерінде дененің жансыздануы жиі болады (қолдарда жиі).

Терінің электрметалдануы – бұл теріге металдың өте ұсақ бөлшектерінің сіңуі, оның салдарынан бүркуі мен тоқтың әсерінен булануы мысалға алғанда, доғаның жануы кезінде. Терінің зақымданған аумағының бетіне қатты бұдыр қабыршық пайда болады, ал зақымданған адам зақымданған жерде бөтен заттың барлығын сезінеді. Зақымдану нәтижесі күйіп қалған кездегі сияқты дененің зақымданған аумағына байланысты. Көптеген жағдайда металданған дене қайтады және іздері де қалмайды.

Қарастырылғандардан басқа келесі зақымданулар мүмкін: доғаның әсерінен көздердің зақымдануы; тоқтың әсерінен және т.б. құлаған кезде соғып алу мен сүйектерін сындырып алу.