1.2 Қызанақтың морфологиясы

Сабағы өсіп-дамуының алғашқы кезеңінде тік өсіп, кейіннен шөптектес өсімдік болатындықтан, жемістерінің салмағымен жан-жағына жайылып жатаған болып қалады. Жуан болғанына қарамастан морт сынғыш болады. Вегетациялық кезінде жапырақтары кезектесіп өседі. Жапырақтардың қолтық қойнауынан жанама өркендері өседі, кейіннен сол жанама өркендерінде жемістер қалыптасып, өнімдерінің көбеюіне зор ықпал етеді. Жапырақтарында және сабақтарында желімтек жұққыш бөлетін түктер көп болады, түктер ылғал деңгейінің артық мөлшерде булануынан қорғайды. Гүлі кішкене, сарғыш түсті, шашақ гүл шоғырына жиналған. Гүлшоғыры – бұйра, шашақты, жемісі – шырынды. Жемісі 2 немесе 4 жəне оданда көп ұялы болып келеді. Бұл ұялар əрбір сорттың айырмашылықтарына байланысты өзгеше болып келеді. Түстерімен, үлкенді кішілі пішінімен, ерекшеліктерімен сортүлгілердің түрлері белгілі болады.[7]

Қызанақ дақылының өсіп-өну кезеңіндегі бұталарының түрлері: детерминанттты-бұтақсыз, бірінші негізгі сабағы 6-7 жапырақтан өсіпжетілгеннен кейін шоқ гүлімен тоқтайды, индетерминатты-бұтақсызорталық сабағының 8-11 жапырағы өсіп жетілген соң гүлшоғыры қалыптасады, 2-3 жапырақтан кейін келесі гүл шоғырларымен негізгі сабағы ары қарай өсе береді. Сидам бұтақсыз немесе детерминатты, бұтақты немесе индетерминатты, қарапайым бұталы түрлерге бөлінеді.Негізгі сабақтарының биіктігі – аласа қарапайым бұталы яғни 36 см, аласа , яғни 30-50 см, орташа немесе детерминатты, бұтақсыз сидам 51-90 см ,өте биік индетерминатты 150 см-ден биік .Буынаралықтары – қысқа 5 см-ден қысқа; орташа 5-10 см; ұзынырақ 10 см-ден ұзын .Жапырақтарының түрлері – қарапайым, жапырақ аралық тіксабақтыларға тəн , олар ерте пісетін сорттарда, картоп жапырағына ұқсасдөңес-ойыс болатын, кеш пісетін сорттарда болады. Жапырақтардың аумағы – кішкене 15 см, орташа 15-25 см, үлкен 25 см-ден үлке. Жапырақтардың түсі – қою жасылда сыл көкке дейін.Жапырақтардың беттері – тегіс, орташа, қалың дөңесйыс, қырты станып қат парланған.Жапырақ тарының пішіні - үлкен (кең) жұмыртқа тəріздес, не болмасасопақша, үлкен қандауырлы, ланцеты, кішіне бөлек, бөлшекжапырақшаларда құралады (ланцетная – қандауырлы). Гүлдену түрлері типі - қарапайым, жай ғана (бұтақтанбайтын), бірқайталап және аралық бұтақтанатын, күрделі (көп бұтақтанып) гүлдейді. Гүл шоғының ұзындығы – қысқасы (12 см-ден аласа), орташасы (12-15см, ұзынырағы 25 см –ден ұзын).

Гүлдердің түрлері - жан-жаққа тармақталған, тығыз, жиі тармақалмаған. Біріші гүл шоғырыың орналасуы – биік емес – 6-7 жапырқтан,орташасы (8-9 жапырақтан кейін), жоғарлауы (9-11 жапрақтан кейін).Жемістердің сыртқы пішіні – тегіс, жазық, жалпақ жемістердің индексі дегеніміз – диаметрінің биіктігіне қатынасы, индекс 0,5-0,6 жалпақ, домаақша 0,7--0,8, домлақ 0,9-1,1), эллиптəріздес 1,1-1,3, ұзынсопқша 1,2-2,3, алмұр тəрздес 1,3-1,4, цилиндр тəріздес 1,4 биік. Жемістерінің салмағы - өте кішкене , 20 грамнан аз, кішкне 21-50,орташасы 51-100, ірісі 101-200, өте ірісі 200 г-нан салмақты. Жемістрінің беттері – шырайлы қабықтары нəзік, жұқа, нəзік, нашар,орташалау, қаттыкүшті қабыршақтырақ болады. Піскен жемістердің түстері – лимон түстес – сары, қызыл сары;таңқұрай түстес, ашық қызыл, қызыл, күлгін-қызыл, күлгін, қоңыр – күлгін. Жемістер ұяларының орналасуы – түзу, түзу емес.Жеміс ұяларының сандары – аз (2-3 ұя), орташа (4-5), көп (6-10), өтеөп (10-нан көбірек). Жемістердің ішіндегі тұқымдар саны – көп емес 50-ге дейін, орташа 50-125, көп 125 дандадан да көбірек. Вегетация кезеңнің ұзақтығына байланысты сорттардың бөлінулері: өтеерте пісетіндері тұқымдары егілгеннен кейін жаппай көктеуінен жемістеріпіскенге дейін 75-100 күн, ерте (100-110), орташа ерте (111-115), ортша кеш(116-120), кеш (120 күннен де ұзағырақ).[8]

Қызанақ өнімдерін жинауда көптеген қиындықтарға байланысты бірмерзімде пісіп жетілетін өнімдерді 85% дейін пісетін сортарды жинап алатын болғандықтан, сол сорттарға қойылатын талаптардың ең бастысы жемістері комбайнмен жинағанда жарылмайтын, сабақтарынан тезжұлынатын, құрамындағы құрғақ заттарының мөлшерінің көбірек болғаны, жеке– ұйым шарушылықтрына өте ұтымды жəне тиімді сорттар шығаылсажəне олар шаруашылықтарға енізіліп пайдалануға рұсат етілгсе, өте жақсы болар еді – дейді көкөніс шаруашылығы мамандары Бірақ жылыжай кешені жағдайында қызанақты қолмен жинайды. Соның арқасында жемістердің механикалық зақымдануының алдын алуға немесе механикалық зақымдану деңгейін біраз азайтуға болады.[9].