2. Цилиндрлік бұранданың өзараалмасымдылығын қамтамасыз ету жалпы.
№ 16 емтихан билеті
№ 16 .1. Цилиндрлік беттердің пішімдерінің ауытқуы, цилиндрлктіктен ауытқу. Беткей ауытқуы деп белгілі пішінінің (белгілі пішін) номинальды беткей пішінінен (номинальдй пішін) ауытқуын түсінеді. Беткейдің кедір-бұдырлығы пішінннің ауытқуына кірмейді, толқындылық ауытқуына кіреді. Негізделген жағдайларда беткейдің кедір-бұдырлығын қосып, пішіннің ауытқуын қалыптау жіберіледі, ал толқындылық бөлек қалыптанады (немес пішін ауытқуының бір бөлігін толқындылықты қоспай қалыптайды). Жақын жатқан цилиндр – бұл белгілі ішкі беткейге кіретін ең аз диаметрдің цилиндрі. Дөңгелектіктен ауытқуды дәл өлшеу үшін дөңгелек өлшегіш аспабымен анықтайды, бұл аспап айналмалы ұштығымен қайта түзгіні және тексерілетін бөлшекті орнататын айналмалы үстелмен аспап болып бөлінеді.
2. Метрикалық бұранданың шақтама және қондыру жүйесі.Саңылау мен бұрандалы тетіктің қондыруын алу үшін сыртқы үшін 5 негізгі және ішлі бұрандалар үшін 4 ауытқулар қарастырылған.Бұл ауытқулар d(d1,d2) және Д (Д1,Д2) үшін бірдей.Ауытқу бұранда осіне ┴ перпендикуляр бағытта бұранданың номиналды профилінен бастап саналады.Негізгі ауытқуларды H/h теру кезінде 0 ге тең ең кіші саңылаумен қондыру H,Q,F,E,D мен терілуі ,сонымен қатар G,E,F h,q,f,e,d мен терілуі кепілді саңылаумен қондыру түзілуі мүмкін.Сыртқы бұранда үшін көрсетілген негізгі ауытқу жоғарғы ауытқуды,ал ішкі төменгі ауытқу бұранда диаметрді анықтайды.2-шекті ауытқуды бұранданың дәлдік қабылданған дәрежесі бойынша анықтайды.Негізгі ауытқу шамалары H және h 0 ге тең.Басқа ауытқу шамалары келесі формулалармен анықтауға болады.Бұрандама үшін
esq=-(15+11p); esf=-(30+11p); ese=-(50+11p); p<=0.75mm басқа ; esd=-(80+11p); Сомын үшін
EIg=+(15+11p); EIf=+(30+11p); EIe=+(50+11p); p<=075
мұнда еs –бұрандаманың жоғарғы ауытқуы мкм EI сомының төменгі ауытқуы, мкм,Р –бұранданың қадамы ,мм.
Бұранданың орташа диаметрінің шақтамасы суммалық болып табылады.ISO талабымен сәйкес барлық диаметрлер үшін шақтамалардың регізгі қатары 6 дәлдік дәрежесі бойынша қабылданған. Бұрап шығарудың орташа ұзындығы кезінде 6 дәлдік дәрежесі үшін бұранданың диаметр шақтамасы мына формуламен анықталады:
d2 үшін 
d үшін 
D1 үшін
D2 үшін
Мұнда P милиметрмен алу қажет; d-номиномды
диометрлер интерволының орташ мәні ;
T- микрометрмен алынады.
№ 17 емтихан билеті
№ 17.1. Цилиндрлік беттердің пішімдерінің ауытқуы, бойлық қима профилінің ауытқуы .
2. Бұрандалы біріктірулерге қойылатын негізгі экплуатациялық талаптар.Бұрандалық қосылыстар машинажасауда кең тараған ( қазіргі уақыттағы көптеген машиналардың 60 % барлық тетіктерінің бұрандасы болады . Пайдалануға тағайындалуы бойынша бұрандалар жалпылай қолдану, арнайы және белгілі механизмнің тетіктерінің бір типін қосу үшін тағайындалған болып бөлінеді. Бірінші топқа келесі бұрандалар жатады:а ) ажырау қосылысы үшін қолданылатын және ұзақ пайдалану процесінде жіктің тығыздылығын сақтайтын бекітпелік (метрикалық, дюймдік);б ) жүріс бұрамасы, суппорт бұрамасы және өлшеуіш прибор үстелдері үшін қолданылатын кинематикалық (трапециялық және тікбұрышты), басты талаптар – ең аз үйкеліс кезіндегі дәл қозғалуды қамтамасыз ету және де процестерде тік сызықты айналмалы қозғалысты түрлендіру үшін домкраттардың қозғалыстың бірқалыптылығын және жоғарғы жүктеме қабілеттілігі талаптарын қамтамасыз ету. в) құбырлар және әртүрлі тағайындалуымен арматуралар үшін қолданылатын құбырлық және арматуралық (құбырлық цилиндрлік және конустық, конустық метрикалық), негізгі талап – қосылыстардың қамтылуын қамтамасыз ету. Бұрамаларға пайдаланылатын талабы бұранда қосылыстарының тағайындалуына тәуелді. Барлық бұрандалар үшін жалпы талап қосылыстардың пайдалану сапасын сақтау кезіндегі қандай тетіктің бұрандамасыдайындамасы оның сенімділігі
№ 18 емтихан билеті
№ 18 .1. Беттердің орналасуының ауытқулары, жазықтықтардың перпендикулярлықтан ауытқуы.
2. Тісті берілістерге қойылатын негізгі эксплуатациялық және дәлдік талаптары. Тісті берілістер машиналарда, аспаптарда кеңінен қолданылады. Пайдаланудағы жағдайын бөлуге болады: Есептеу, жылдамдықты, күштік және жалпы тағайындалумен. Есептеуге өлшеуіш аспаптардың тісті берілістердің металл кескіш аспаптармен болу машиналарының қасына механизмдері , есептеу-шығару механизмдер және т.б. жатады. Көп жағдайларда бұл берілістердің деңгейлері аз модульді болады ,және де аз жүктеме және жылдамдықпен жұмыс істейді. Басу және басқа да есептеу берілістерінің негізгі пайдалану көрсеткіші жоғарғы кинетикалық дәлдік, демек берілістің жетекші және қосымша дөңгелектерінің бұру бұрышына келісілген болып табылады. Жылдамдықты басып құбыр бұрама ұшақтарыны қозғалыстарының құбырлық редукторларының тісті берілісі табылады .Мұндай берілістің тісті дөңгелегінің айналу жылдамдығы үлкен берілу күнімен салыстыру кезінде (40 мың кВт дейін ) 60м/с жетуі мүмкін. Оның негізгі пайдалану көрсеткіші жұмыс істеудің бір қалыптылығы, демек дөңгелектің айналуындағы көп қайталанылатын циклдік қателіктерінің болмауы. Айналу жылдамдығы өскен сайын жұмыс істеудің бірқалыптылығына талап та жоғарылайды. Беріліс шешімінің ең аз қателігімен және тістердің өзара орналасуымен жетілуге болатын дыбыссыз және дірілсіз жұмыс істеуі қажет. Күштікке мәнді айналмалы момент беретін және аз сонымен жұмыс істейтін тісті берілістер жатады.(прокаттау станының тістігерішті қапасын көтеру тасымалдау механизмдерінің және т.б тісті берілістері ). Мұндай беріліс үшін дөңгелектер үлкен модулмен дайындалады.Оларға негізгі дәлдік талап –тістердің бүйір активті беткейлерін толық пайдалануды қамтамасыз ету,демек тістердің ең үлкен контакт дағын алу.
№ 19 емтихан билеті
Беттердің орналасуының ауытқулары, ортақ өске қатысты өстестіктен ауытқуы
Беткей ауытқуы деп белгілі пішінінің (белгілі пішін) номинальды беткей пішінінен (номинальдй пішін) ауытқуын түсінеді. Беткейдің кедір-бұдырлығы пішінннің ауытқуына кірмейді, толқындылық ауытқуына кіреді. Негізделген жағдайларда беткейдің кедір-бұдырлығын қосып, пішіннің ауытқуын қалыптау жіберіледі, ал толқындылық бөлек қалыптанады (немес пішін ауытқуының бір бөлігін толқындылықты қоспай қалыптайды).
Пішіннің ауытқуын қалыптау және сандық бағалау және беткейдің орналасу негізіне жақын жатқан түзу, беткей және пішін принциптері жатады. Жақын жатқан түзу–бұл белгілі пішінмен жанасқан және бөлшек материалынан белгілі пішіннің алыс нүктесінің қалыпты участкесі ең аз мәнінің ауытқуымен орандасқан түзу (1,а-сурет). Жақын жатқан шеңбер–бұл айналудың сыртқы беткейінің белгілі пішіннің жан-жағында көрсетілген ең үлкен шеңбері (1,б-сурет) немесе айналудың ішкі беткейінің белгілі пішініне кіретін ең үлкен шеңбер (1,в-сурет). Жақын жатқан жазықтық –бұл белгілі беткеймен жанасатын және бөлшектің материалы белгілі беткейдің ең алыс нүктесінің қалыпты участкесі ең аз мәнінің ауытқуымен орналасатын жазықтық. Жақын жатқан цилиндр – бұл белгілі ішкі беткейге кіретін ең аз диаметрдің цилиндрі.
Жақын жатқан беткей және пішіндер нөлдік саңылаумен қондыру кезіндегі бөлшектің түйісу жағдайымен сәйкес келеді. Жақын жатқан беткеймен өлшеу кезінде бақылау плиталарының, интерференциялық шынылар, қисық және тексеру сызғыштарының, калибрлер, бақылау құрал біліктерінің жұмыстық беткейлері алынады. Пішіннің сандық ауытқуы белгілі беткейден (пішіннің) соңғы нормаль арасынжағы ең үлкен арақашықтықпен Δ бағаланады
(А)
(Б)
(В).
19,2 Цилиндрлік тісті берілістер үшін шақтама жүйесі.
Тісті берілістер машиналарда, аспаптарда кеңінен қолданылады. Пайдаланудағы жағдайын бөлуге болады: Есептеу, жылдамдықты, күштік және жалпы тағайындалумен.
Есептеуге өлшеуіш аспаптардың тісті берілістердің металл кескіш аспаптармен болу машиналарының қасына механизмдері , есептеу-шығару механизмдер және т.б. жатады. Көп жағдайларда бұл берілістердің деңгейлері аз модульді болады ,және де аз жүктеме және жылдамдықпен жұмыс істейді. Басу және басқа да есептеу берілістерінің негізгі пайдалану көрсеткіші жоғарғы кинетикалық дәлдік, демек берілістің жетекші және қосымша дөңгелектерінің бұру бұрышына келісілген болып табылады. Жылдамдықты басып құбыр бұрама ұшақтарыны қозғалыстарының құбырлық редукторларының тісті берілісі табылады .Мұндай берілістің тісті дөңгелегінің айналу жылдамдығы үлкен берілу күнімен салыстыру кезінде (40 мың кВт дейін ) 60м/с жетуі мүмкін. Оның негізгі пайдалану көрсеткіші жұмыс істеудің бір қалыптылығы, демек дөңгелектің айналуындағы көп қайталанылатын циклдік қателіктерінің болмауы. Айналу жылдамдығы өскен сайын жұмыс істеудің бірқалыптылығына талап та жоғарылайды. Беріліс шешімінің ең аз қателігімен және тістердің өзара орналасуымен жетілуге болатын дыбыссыз және дірілсіз жұмыс істеуі қажет. Күштікке мәнді айналмалы момент беретін және аз сонымен жұмыс істейтін тісті берілістер жатады.(прокаттау станының тістігерішті қапасын көтеру тасымалдау механизмдерінің және т.б тісті берілістері ). Мұндай беріліс үшін дөңгелектер үлкен модулмен дайындалады.Оларға негізгі дәлдік талап –тістердің бүйір активті беткейлерін толық пайдалануды қамтамасыз ету,демек тістердің ең үлкен контакт дағын алу.
Сонымен, берілістің дәлдік талаптарын қызмет атқаруына тағайындаудан бекіткен жөн. Бастапқы орнығуы МЕСТ 1643-72 ,ал 1977 жылдан бастап СТСЭВ 641-77 безендірілген эвольвентті цилиндрлік тісті беріліс үшін шақтаманың жаңа жүесін өңдеуді қолданған.Бұл жүйе тәж немесе жартылай шырша тіс ені 1250мм-ге дейінгі модул 1-55 мм-ге дейінгі бөлік шеңбердің диаметрі 6300мм ге дейінгі тік ,қисық және шырша тісті ішкі және сыртқы ілінісумен дөңгелектерді қамтиды. Ол ISO 1328 "эвольвентті ілінісу цилиндрлі тісті берілісінің дәлдігі" талабына сәйкес.
1ден 12-ге дейін төмендеу қатарымен белгіленетін тісті дөңгелек және берілістің 12 дәрежелі дәлдігі бекітілген. 1 және 2 үшін ауытқу дәрежесі стандартты берілмеген (олар келешекте дамуда қарастырылады). Келтірілген нормалар сщңғы дайын тісті дөңгелектер мен берілістерге қатысты.Әрбір дәреже үшін дөңгелектер мен берілістердің кинематикалық дәлдігін анықтайтын беріліс тістерінің жұмыс істеуі және контактының бірқалыптылығын анықтайтын параметрлердің шақты ауытқудың тәуелсіз нормалары бекітілген, бұл пайдаланудағы тағайындалу мен қатысты беріліс үшін әртүрлі нормаларын және қамтамасыз етудегі технологиялық тәсілдердің айырмашылығымен санасады
№ 20 емтихан билеті