Мелиоративтік мақсаттағы өзен су қоймасының су тораптарын жобалау
1-сұрақ. Су қоймасының мақсаттары және жіктелуі
Су қоймасы дегеніміз суды сақтау және ағынды реттеу үшін жасалған жасанды су айдыны. Табиғи ағындарды аңғарларда су іріккіш ғимаратттар (бөгет, шлюздер және сол сияқтылар) салу арқылы жасалған су қоймалары кеңінен таралған. Су іріккіш ғимараттардан (бөгеттер) жоғары учаскелерде судың деңігейі көтеріледі және үлкен көлемде су жиналады. Кейін ол шаруашылық мақсаттарына жұмсалады. Су қоймасының ұзындығы бөгетке тірелген судың таралу қашықтығына тең.
Су қоймасын бірқатар белгілерімен жіктейді және бес негізгі типтерге бөледі: жазықтықтағы, тау алдындағы, таудағы, көлдік және құймалы.
Жазықтықтағы су қоймасы мынадай белгілерімен сипатталады: су бетінің ауданы өте үлкен, максималды тереңдігі 15-25 м, орташа 5-9 м және суды тастауы аз (2-7м). Бұл су қоймасы кешендік мақсатқа пайдаланылады.
Тау алдындағы және жалпақ таулы облыстардағы су қоймалары үлкен тереңдіктерімен 70-100 м және онан да көп, 10-20 м-ге дейін су тастауларымен сипатталады. Жағалауларының бұзылу қарқыны аз. Аумақты су басуы елеусіз.
Таулық су қоймаларына үлкен тереңдіктер 100 м-ден астам, 100 м-ге дейін және онан да көп су тастаулары тән. Ауданды судың басуы, жағалаулардың мүжілуі және су қоймасынан сүзілуі өте аз. Тау өзендерінің аңғарларының көлденең қимасы арнамен сәйкес келеді. Олардың түрі тар шатқалдар тәрізді. Жаға баурайлары тік, кейде баспалдақты. Арнасы болар болмас иректі, жайылмалары жоқ. Су қоймасынан суды тастаған кезде су бетінің ауданы жәймен өзгереді.
Көлдік су қоймасын көлден шығатын өзенге бөгет салу арқылы жасайды. Бөгетке тірелген су көлге қарай жайылады. Мұндай су қоймаларының жетістігі су шамалы тірелгенде және суға бастырылған жердің ауданы кішкене болғанда оларда көп су көлемін жинақтауға болады.
Құймалы су қоймаларын көбіне табиғи шұңқырлар мен өзенге жақын аумақтағы ой жерлерді пайдалану арқылы жасайды. Оларды негізінен егістікті суландыру және су жинақтағыш электростанциялар салу үшін пайдаланады.
Сондай-ақ су қоймалары су бетінің ауданы және көлемі бойынша жіктеледі (кесте 2.1).
Кесте 4.1.
Су қоймасының өлшемдері бойынша жіктелуі.
Су қоймасының категориясы |
Толық көлем, км3 |
Су бетінің ауданы, км2 |
Ең ірі |
50-ден астам |
5000-нан астам |
Өте ірі |
50-10 |
5000-500 |
Ірі |
10-1.0 |
500-100 |
Орташа |
1.0-0.1 |
100-20 |
Азғантай(кішкене) |
0.1-0.01 |
20-2.0 |
Кіші |
0.01-ден аз |
2.0-ден аз |
Су бетінің ауданы 1.0 км2 – ден аз кішкентай мөлшердегі жасанды су айдынын тоған деп атайды.
Су қоймасының тереңдік пішіні, термикалық режимдері және сол сияқты басқа да жіктеулері бар.
2-сұрақ. Көлемнің негізгі құраушылары және су қоймасының нормативтік деңгейлері
Су қоймасының мөлшерін анықтайтын параметрлерді су шаруашылық есептеулерінің негізінде белгілейді [6-9]. Бұл жағдайда су қоймасындағы судың көлемін өлі және пайдалы деп ажырату қабылданған (сурет 2.1).
