2 Эктерьерді бағалау

Экстерьер – малдың конституция көрсеткіштері, денсаулық жағдайы мінезі мен өнімділік дәрежесі кіретін, дене бітімнің сыртқы пішіні.

Малдың экстерьері мен өнімділігінің байланысы жөніндегі пікір байланыс (корреляция) заңы негізінде қалыптасады, ал малды әр түрлі мүшелерімен ұлпаларының құрылысы мен қызметі арасындағы белгілі бір байланыстың болуына негізделген.

Бұл байланыс кері және тура болады. Мысалы, етті бағыттағы қой тұқымы: қысқа кеудесі терең, кең, аяқтары кең және тік орналасқан, мойыны қысқа, арқасы мен белі жуан, терісі болбыр, тері асты клетчаткасы жақсы дамыған: сипаттама бойынша болбыр (босаң) малдар. Ал жүнді бағыттағы қойар осы аталған сипаттамаға керісінше мінездемеге тән, яғни , олар: ұзын аяқты, кеудесі неғұрлым ұзын, терісі тығыз, сүйегі мықты, темпераменті бойынша еті тірі.

Экстерьерді бойныша бағалау, малдың өнімділік бағыты мен типін анықтауда зор маңызға ие.

Тәжірибе жүзінде малды экстерьері, бойынша бағалаудың жай көзбен және дене өлшемдерін алу әдісі жиі қолданылады. Көзбен бағалау әдісінен қарағанда малдың әрбір дене бөліктерінің өлшемін алып бағалау әдіс тиімді әрі шықты. Дене өлшемдерді дененің индексін және экстерьерлік профильді есептеу үшін қолданады.

Көбінесе ең негізгі индекстерге: жоғары – аяқтылық, созыңқылық, өсіпкеткендік, кеуделік, тығыршықтық, сүйектілік және салмақтылық жатады.

Қойдың дене пішініне баға бергенде барлық дене мүшелерінің үйлесімділігіне, жалпы келбетінің кемістігіне, келістігіне көңіл аударады.

Қойдың экстерьерің бағалауда : жай көзбен қарау, өлшеу, балл бойынша және суретке түсіру сияқты әдістері бар.

Малдың бойын өлшеу-оның экстерьері туралы нақтылы деректер береді, сондықтан малдың түр-тұлғасын дұрыс сипаттау үшін оның рөлі өте зор. Бірақ та бұл әдіс көзбен бағалауға қосымша, көмекші әдіс деп есептелінеді. Себебі бой өлшемдері дене мүшелерінің сандық мөлшерін дұрыс көрсеткенімен, сапалық сипатын толық аша алмайды. Дегенмен де малдың бойы тұралы өлшемдер төмендегі зоотехниялық маңызы бар мәселелерді шешуге мүмкіншілік туғызады: 1) малдың жасына сәйкес өсіп-жетілуін, дене пішінің өзгеруін талдауға болады; 2) нақтылы бір малдың немесе мал тобының түр-тұлғасы бойынша бір бірімен немесе сол мал тұқымы стандартымен, әлде басқа мал тұқымымен салыстыруға болады; 3) әр түрлі ұрпақ өкілдерін, яғни атасы мен төлін түр келбеті бойынша салыстыруға болады; 4) малдың сыртқы пішінін қалаған өнімділік бағытына сәйкестігін анықтайды; 5) қажет болған уақытта бой өлшемдерін пайдаланып, малдың салмағын болжап анықтауға болады.

Малдың бойын өлшеуге үш құрал керек: 1) өлшеуіш таяқ; 2) өлшеуіш таспа; 3) өлшеуіш циркуль. Кейде бұрыш өлшеуіш (гониометр) пайдаланылады. Алғашқы үш құрал сантиметрлік шамаға бөлінген, әдетте өлшем көрсеткіші 0,5 см-ге дейінгі дәлдікпен есептелінеді.

Өлшеуіш таяқ - ағаштан не темірден жасалынады. Мал түлігінің түріне, жасына байланысты әр түрлі болады. Құрылысы біршама күрделі. Өлшеуіш таяқ негізгі тік деңгейінен және қосымша жылжымалы, көлденең тіркеліп бекітетін алмалы салмалы таяқшалардан тұрады. (сол жақта: а-жиналған түрінде; б, д-жайылған түрінде) және өлшеуіш циркуль (оң жақта 2)Оларды өзара байланыстырып, жылжыту түрлерін, осыған байланысты өлшеу көрсеткіштерін анықтау жолдары бой өлшемінің түріне (биіктігі, ені, ұзындығы) байланысты әр түрлі болады. Сондықтан студент алдын ала таяқтың құрылысымен, әр түрлі бой өлшемдеріне арналған өлшем шкаласымен танысып, оны ыңғайлы ұстап, пайдалануға машықтанады.Өлшеуіш циркуль - темірден жасалынады. Бір-бірімен жылжы-малы қосылған, ұшы жұмыр, жарты шеңберлі екі аяқшасынан және бір аяқшасы бойымен жылжитын жұқа, доға тәрізді иілген металл табақшасынан тұрады. Доға тәрізді металл табақшасынан аяқшалары ұшының ара қашықтығын миллиметр дәлдігінде көрсететін сантиметрлік бөліктерге бөлінеді. Онда қашықтықты қай жақтан бастап есептеу керектігі көрсетілген.

Өлшеуіш таспа – ұзындығы 3-5 метр, дәлдігі миллиметрге дейін көрсететін жіңішке таспа. Таспа әр түрлі заттан жасалынады. Өлшеуіш таспа негізінен дене мүшелерінің орамын анықтау үшін пайдаланады. Малдың бойын өлшеу төменде көрсетілген тәртіп бойынша жүргізіледі. Әуелі өлшеуіш құралдардың дұрыс – бұрыстығы тексеріліп, мал өлшейтін орын дайындалады. Ол орынның едені тегіс, мал еркін тұратын, біршама кең болуы шарт. Мал бойын таңертең, аш қарында немесе азықтандырғаннан кейін 3 сағаттан соң өлшеген дұрыс. Малды өлшегенде ол керіліп –созылмауы, табиғи қалыпты жағдайда еркін тұруы қажет. Бұл өлшеушіден шыдамдылықты (әсіресе ұсақ немесе қолда сирек ұсталатын малды өлшегенде) қажет етеді.

Өлшеуіш циркуль - темірден жасалынады. Бір-бірімен жылжы-малы қосылған, ұшы жұмыр, жарты шеңберлі екі аяқшасынан және бір аяқшасы бойымен жылжитын жұқа, доға тәрізді иілген металл табақшасынан тұрады. Доға тәрізді металл табақшасынан аяқшалары ұшының ара қашықтығын миллиметр дәлдігінде көрсететін сантиметрлік бөліктерге бөлінеді. Онда қашықтықты қай жақтан бастап есептеу керектігі көрсетілген. Өлшеуіш циркульмен шағын дене мүшелерінің ені мен ұзындығын өлшеу ыңғайлы.

Мал бойының өлшемдері өте көп. Олардың жалпы саны 70-ке жуық. Дегенмен әрбір мал түлігінің дене өлшемдерінің қалыптасқан саны бар. Ірі қара бойының өлшемдері. Өлшеуіш таяқпен өлшегенде: 1. Бойының (шоқтығының) биіктігі – шоқтықтың ең жоғарғы нүктесінен жерге дейін; 2. Арқасының биіктігі – соңғы көкірек омыртқасының арқа өсіндісінің үстінен жерге дейін; 3. Белінің биіктігі – соңғы бел омыртқасының үстінен сербекке жанай жерге дейін. 4. Құйымшағының биіктігі – құйымшақтың ең биіктігінен жерге дейін; 5. Кеудесінің тереңдігі – шоқтығының ең биігінен жауырын сыртын жанай төс сүйегінің ең төменгі нүктесіне дейін; 6. Кеудесінің енділігі – жауырынның сыртқы тұсынан; 7. Тұрқының қиғаш ұзындығы – жауырын мен тоқпан (қол) жіліктің қосылысы буынының алдыңғы бұдырынан жамбастың шонданай сүйегінің артқы бұдырына дейін;

Өлшеуіш таяқпен өлшегенде: 1. Бойының (шоқтығының) биіктігі – шоқтықтың ең жоғарғы нүктесінен жерге дейін; 2. Арқасының биіктігі – соңғы көкірек омыртқасының арқа өсіндісінің үстінен жерге дейін; 3. Белінің биіктігі – соңғы бел омыртқасының үстінен сербекке жанай жерге дейін. 4. Құйымшағының биіктігі – құйымшақтың ең биіктігінен жерге дейін; 5. Кеудесінің тереңдігі – шоқтығының ең биігінен жауырын сыртын жанай төс сүйегінің ең төменгі нүктесіне дейін; 6. Кеудесінің енділігі – жауырынның сыртқы тұсынан; 7. Тұрқының қиғаш ұзындығы – жауырын мен тоқпан (қол) жіліктің қосылысы буынының алдыңғы бұдырынан жамбастың шонданай сүйегінің артқы бұдырына дейін;Өлшеуіш циркульмен өлшегенде: 8. Басының ұзындығы – мүйіз аралығының ортаңғы нүктесінен мұрын айнасына дейін; 9. Маңдайының ені – көз сүйегі доғаларының ең алшақ нүктелерінің ара қашықтығы; 10. Сербегі аралық енділігі – мықын сүйектерінің ең алшақ нүктелерінің ара қашықтығы;Өлшеуіш таспасымен өлшегенде: 11. Кеуде орамы – жауырын сыртынан орап өлшейді; 12. Жіліншігінің орамы – сирақтың ең жіңішке жерінен; 13. Бөксесінің жартылай орамы – сол жақ тізе буынының бұдырынан оң жақ тізе буынының сыртқы бұдырына дейін құйрық астынан орап өлшегендегі қашықтық.Қой бойының өлшемдері: 1. Иығының биіктігі; 2. Арқасының биіктігі; 3. Құйымшағының биіктігі; 4. Кеудесінің жауырын тұсынан енділігі; 5. Сербек аралық енділігі; 6. Тұрқының ұзындығы; 7. Кеудесінің орамы; 8. Жіліншігінің орамы. Қойдың дене пішініне баға бергенде барлық дене мүшелерінің үйлесімділігіне, жалпы келбетінің кемістігіне, келістігіне көңіл аударады.

Қойдың экстерьерің бағалауда : жай көзбен қарау, өлшеу, балл бойынша және суретке түсіру сияқты әдістері бар.

Бұл әдіс негізінен субъективті. Малға есепті негізге сүйене отырып баға беру үшін өлшеу керек. Өлшеу тәсілі арқылы малдың экстерьері туралы нақты (объективті) деректер алып, баға беруге болады. Өлшеу тәсілін жүргізу үшін өлшеуіш таяқ, 1,5-2,0 метрлік таспа, циркуль қажет.

Қойдың экстерьерін бағалауда мына өлшеулер жүргізіледі:

1. Шоқтығының биіктігі – шоқтықтың ең жоғары нүктесінен жерге дейін;

2. Құйымшақ биіктігі – құйымшақтың ең биіктігіне жерге дейін;

3. Кеудені тереңдігі – шоқтықтың биігінен төсіне дейін;

4. Тұрқының қиғаш ұзындығы – жаырынмен қол жіліктің буынан жамбастың артқы төмпештігіне дейін;

5. Кеудесінің енділігі – жауырын сыртыан екі жазық;

6. Сербегі аралық енділігі – мыңнан сүйектерінің алшақтылығы;

7. Кеуде орамы – жауырының артынан кеудесін орап өлшейді( матамен);

8. Сирақ орамы – сирақтың ең жіңішке жерін сантиметрмен лентамен өлшейді.

2-сурет – Қойдан өлшем алу

АБ – шоқтығының биіктігі;

ВГ – тұрқының қиғаш ұзындығы;

ДЕ – жаурын сыртқы тұсынан кеуде орамы;

ЖЗ – сирақ орамы;

СУ – құйымшақ биіктігі.

Қойды бонтировкалағанда олардың тірі салмағы анықталады. Оләрине таразы арқыы жүргізіледі.

Малды суретке түсіру – өте жауапты жұмыс. Қойды төрт аяғын тең бастырып түзу жерге, немесе тақтайға қойып жан-жақты түсіру керек; жанынан, алдынан, артынан. Сонда ғана малға дұрыс баға беруге болады.

Дене құрлысы – таза зоотехникалық түсінік. Ол белгілі анатомиялық ұғымы бар және малдың пішінің зерттеген кезде бөлінетің ағзаның интегралды бөлігі. Дене мүшелерінің құрлысына қарап малдарың конституциялық типін, тұқымын, жасын, өнімділігін, физиологиялық жағдайын анықтауға болады. Сонымен бірге зооинженерге дене құрлымын білу тек қана биологиялық емес, инженерлік тұрғыдан қажет. Мысалы, азықтандырғыштарды құрастырған кезде малдардың көлемін, оның дене құрлымының дамуын және жасына қарай өзгеруін ескеріп отырады.

Қойлардың дене мүшелерінің құрлысын көз мөлшерімен, ұстап көру, өлшеу және суретке түсір арқылы зерттеп бағалайды. Бұл қой шаруашылығында кеңінен тараған әдіс.

Дене өлшемдерінің көрсеткіштері жануардың дене бітімінің көлемін және типін сипаттайды. Бірақ абсолютті көрсеткіштерде жекеленіп алынған өлшемдер малдың дене бітімі туралы толық мағұлмат бере алмайды.

Сондықтан да, дене бітіміне сипаттама беру үшін ағзаның даму деңгейіне, қойлардың жалпы түрі туралы талқылау жүргізу мүмкіндігін беретін, және іс жүзінде өзара байланысты дене өлшемдерінің ара – қатынасын көрсететің, пайыз арқылы дене бітімі индекстері пайданылады.

Индекстерді есептеу үшін кез келген өлемдер қолданылмайды, онда тек ағзаның және оның дене бітімінің дамуындағы арақатынасы жоғары дәрежеде сипаттай алатын өлшемдер алынады.

1-кесте – Қойдың дене индекстерін шығару

Тұлға индекстері	Өлшемдер қатынасы, %
Аяғының биіктігі ( сирақтылығы)	Алдыңғы аяғының биіктігі немесе (шоқтығының биіктігі-кеудесінің тереңдігі) Шоқтығының биіктігі
Тұрқының сипаты	Тұрқының қиғаш ұзындығы Шоқтығының биіктігі
Сүйектілігі	Жіліңшік ормы Шоқтығының биіктігі
Кеуде – бөксе қатынасы	Кеуденің ені Серьегі аралық енділігі
Дене еттілігі	Бөксенің жартылай орамы Шоқтығының биіктігі
Дене толықтылығы	Кеудесінің орамы Шоқтығының биіктігі
Дене жұмырлығы	Кеудесінің орамы Тұрқының қиғаш ұзындығы
Кеуделігі	Кеуденің ені Кеудесінің тереңдігі

Қойлардың тістері қойдың биологиялық ерекшеліктеріне қарай тағы бір маңызды міндет атқарады. Қой тісі туғаннан бастап өсіп жетілуі кезеңдеріңде әр түрлі өзгерістер болады.

4 жасқа келгенде бір-біріне тығыз жанасқан тұрақты күрек тістері түгелдей шығып болады.

5 жаста қасқа тістер езуінен өсіп шығады және олардың ұшы мұқала бастайды.

6 жата қасқа тістер арасында қуыс пайда болады, қаша тәрізді формаға келеді, сарғайып босай бастайды.

3 - сурет – Қойлардың жас шамасына қарай тістерінің өзгеруі

1-сүт тістер; 2-1 айдан 1,6 жылға дейін; 3-1,6 жылдан ,6 жылға дейін; 4-2 жыл 6 айдан 2 жыл 9 айға дейін; 5-3 жылдан 3,6 жылға дейін; 6-5 жастан жоғары.

7 жаста жұлқылар тістердің жоғарғы шеттері едәуір мұқалады, 7-8-түсе бастайды. Сөйтіп, оларды бракқа ( тіс ақауы бойынша) шығарады.

Қойлардың жоғарғы жақ сүйегінде қасқа тістердің орнына маңдай пластикасы болады. Төменгі жақ сүйегінде қосарланған күрек тістер (сыртқы орта және қосаранған шеткі жұлқылар тістер, қосарланған ішкі орта, қосарланған сыртқы орта және қосарланған шеткі жұлқалар тістер) орналасады. Жақ тістері 24, әр жақта 12-ден, жақсы жетілген, азықты шайнауға арналған. Барлығы-32. Алдымен сүт тісі шығады, содан кейін оларды тұрақты ауыстырады. Қойдың жасын күрек тістеріне қарап айыруға болады. Сүт тістерінің түсуі және олардың орнына тұрақтандыларының шығуы белгілі бір жасқа келгенде алмасады.

4- сурет – Малдың дене пішінің өлшейтің құралдар

а- өлшеуіш таяқ; в - циркуль; б - таспа.

Жай көзбен бағалау әдісі, атына сәйкес, қойдың сыртқы пішінің, әр дене мүшесін көзбен көріп, қолмен ұстау арқылы оның өзіндік сыртқы белгілері ерекшеліктерінің жақсы - жамандығын өнімдік бағытына сәйкестігіне жалпы түр - тұлғасына үйлесімділігіне баға беру жатады. Әдетте әуелі малды бүйірінен 1-2 метр жерден жалпы дене мүшелерінің үйлесімділігін, аятарының қойылымынанықтайды. Содан кейін әр дене мүшелерін ұстап көріп бағалайды.

Бұл әдіспен малдың түр - тұлғасына, дене бітімінің үйлесімділігіне, мықтылығына біршама әділ баға беріледі. Қой сұрыптағанда негізнен осы әдісті қолданады. Бұл әдістің бір артықшылығы - кез келген жерде, қосымша құралсыз - ақ атқарыла береді. Бірақ маман тәжірибиелі болуы тиіс. мал тұқымының жасына, жынысына, өскен жағдайын байланысты ерекшеліктерін жетік білуі керек.

Бұл әдіс негізінен субъективті. Малға есепті негізіне сүйіне отырып баға беру үшін өлшеу керек. Өлшеу тәсілі арқылы малдың экстерьері туралы нақты (объективті) деректер алынып, баға беруге болады. Өлшеуіш тәсілін жүргізу үшін өлшеуіш таяқ, 1,5-2,0 метрлік таспа, циркуль қажет.

2- кесте – Саулықтардың көрсеткіштері (Қ.Ұ)

Көрсеткіш	Жасы, ай					Ересек саулық
	0	4	8	12	16
Жеке нөмері №1025
Тірі салмағы, кг	5,1	35,2	41,0	42,6	51,2		64,0
Дене өлшемдері, см
Денесінің қиғаш ұзыңдығы	34,0	60,0	64,6	66,5	72,0		76,0
Шоқтықтың биіктігі	42,2	62,0	64,3	64,8	70,0		73,0
Құйымшақ биіктігі	43,0	62,9	64,6	66,0	69,6		72,6
Кеуде тереңдігі	16,0	24,0	26,8	29,8	30,0		33,1
Кеуде ені	8,5	18,0	20,4	20,8	21,0		21,5
Кеуде орамы	57,0	77,0	88,8	90,2	94,6		98,1
Жіліншік орамы	6,4	7,5	7,8	7,8	8,0		8,2
Бас ұзындығы	-	-	-	-	-		30,0
Басының ені	-	-	-	-	-		11,0
Жеке нөмері №1035
Тірі салмағы, кг	4,6	33,7	37,7	39,6	49,2		66,0
Дене өлшемдері, см
Денесінің қиғаш ұзыңдығы	33,6	62,0	65,8	67,9	74,8		80,0
Шоқтықтың биіктігі	41,0	62,0	63,0	64,5	66,8		71,0
Құйымшақ биіктігі	42,3	63,0	64,0	65,3	67,6		71,5
Кеуде тереңдігі	18,6	27,8	30,0	31,0	32,0		33,0
Кеуде ені	9,0	19,5	20,5	21,0	21,2		22,5
Кеуде орамы	59,0	82,0	93,5	96,0	100,6		105,0
Жіліншік орамы	6,8	7,8	8,6	8,8	9,0		9,2
Бас ұзындығы	-	-	-	-	-		28,0
Басының ені	-	-	-	-	-		13,5
Жеке нөмері №1045
Тірі салмағы, кг	4,2	27,0	31,0	33,0	42,0		60,0
Дене өлшемдері, см
Денесінің қиғаш ұзыңдығы	30,5	60,0	62,8	65,0	71,7		75,0
Шоқтықтың биіктігі	40,0	60,0	61,6	62,0	66,6		68,0
Құйымшақ биіктігі	44,4	61,2	62,7	63,2	67,2		69,5
Кеуде тереңдігі	15,0	23,0	26,0	27,0	28,5		30,0
Кеуде ені	8,0	17,0	17,5	18,0	18,5		19,0
Кеуде орамы	55,0	74,0	83,8	86,0	88,8		92,0
Жіліншік орамы	6,2	6,9	7,2	7,3	7,5		7,5
Бас ұзындығы	-	-	-	-	-		26,0
Басының ені	-	-	-	-	-		7,0