7. Көру қабілетінің мотовациялық компонентінің бұзылуы.

 

1.Көру    қабілетінің  бұзылуы туралы түсінік.

Қабылдау  қабілеті  процесінің  бұзылу  жолдары.

2.Т.Фиткин ұсынған бағыттары.

Т.Фиткин  ұсынған   бағыты  адамның  қабылдау  (көру)  қабілетімен  оның  жеке  ұйымдастыруы  қатынасы туралы түсінік. 

 

Басында  айтып  өткендей  көру  қабылдауды  қызмет  ретінде  қарау  оның  әртүрлі  мінездемелерінің  шығуына септігін  тигізеді.  Олардың  бұзылуына  жауапты  болып  табылады.  Жоғарыда ішкі  және сыртқы  анализаторлыр  қызметінің  өзгеру  жағдайы  сезімнің  алдануына,  агнозияға  алып  келетінің  жазғанбыз.  Бұл  мотивациялық   компоненттің  өзгеруі  науқастың  персептивті  қызметінде қалай  көрініс  табатынына  тоқталар  еді.  1946 ж.  С.Л. Рубенштейн  жазғандай  қабылдау  жеке  тұлғаның  бүкіл  өмірі  көрінетіні  жазған,  жеке тұлғаның  өзгеруі  персептивті  қызметтің  өзгеруіне  әкеледі.  Жеке тұлға    компоненттің  өзгеруі  әр  түрлі  жолдармен  жүзеге асады:

А) қабылдау  қабілеті  процесінің  бұзылу  жолдары:

В) қабылдау  мотивінің  функциясын  өзгертіп  арнайы  тәжірибелі  қабылдау  жасау.

    Персептивті  қызметтегі  жеке тұлға     факторының   маңызы туралы, мынандай  синдромымен  ауыратын  науқастарды  зерттеу барысында  ашылған  олардың  бақылау  қабілеті  бұзылған,  олардың  коррекциясы  жоқ  іс-әрекеті  шарт-пұрт  болғанмен  ерекшеленген.  Бұған  біз  9-бапта  толығымен   тоқталамыз,  ал  бұл  жерде  топтағы  науқастардың  қабылдау  қабілетінің  ерекшелігін  көрсеткіміз  келеді.  Б. есімді  науқас  1940 ж.  А.М. Дубининмен  бірге  сол жақ  маңдай  бөлігінен  алған  ауыр  соққы  салдарынан,  заттарды әрен таныды.  Екі  суреттің  маңызын  айта  алмаған  суретте  екі  бала  шөп  үйіндісінің  жанында  темекі   шегіп  тұр,  екінші  суретте  олар  жанған шөптің  жанынан  қашқанын  суреттеген  бұл жерде  екеуі  отыр  екеуі  қашып  бара  жатыр  науқас   ненің  салдарынан  болғанын  әлі  түсінген  жоқ.  Келесі  бір  науқас  әйгілі  Н.Я.Яройнконның  «барлық  жерде  өмір»  туындысының  маңызын түсінбеді.  Мына  жерде  адам  тұр,  мына  жерде  шымшық  ол  оларға  қарап  тұр.  Дәл  сол  сияқты  науқас  бір-бірінің   үстіне  қойылған  заттарды  суреттен  тани  алмаған  (В. Попилевтер  фигурасы).

  Танудағы  қиындық  псевдоагностика  екеніне  дәлел  «науқасқа  зейін  салып  қара  десен  болды  ол  адекватты  жауап  беретін»  а  шынында датор  ішінде  сотталған  кісі.  Сонымен  танудағы  қиындық  бұл  науқастарда  агностикалық  күйзеліске  емес,  бұл  науқастың  іздеу  процесіне  белсенді  қатысуының  салдары,  олар  өз  әрекеттерімен  жауаптарын  қорытындамен   саралай  алмады.  Неміс  психиатры  А. Пиканның  (1907)  клиникалық  қорытындылары  бұл  псевдоагнозия  екеніне  дәлел. Пик  «оперцептикті  көңіл-күй  соқырлығы»  деп  атаған.  Қабылдау  патологисын  бақылаған   Пик  науқасы  бұндай  потологимен  заттардың  бөлігін байланыстыра  алмайды.  Тұтас  бір  бүтінде  көреді.  Бұны  прогресивті  параны  науқастарда  байқағанбыз.  Науқастар  үшін  соңында  бір  скомет  беретін  үзік  суреттерді  тану  қиынға  соғатын.  Науқас  бөлек  картинканы  айтумен  шектелмейтін.  Маңдай  ми  бөлігінің  базальды  бөлімі  зақымданған  науқасқа  ормандағы қарсы  алаңда  қасқырдың  баланы қуғаны  жайында  бес  картинкадан  тұратын  серия  береді.  Бір  суретте  беле  талдың  төбесінде отырған  астында  қасқырлар  жүрген  көрінісі.  Суретке  қараған  науқас  қарап   бұны  алма  аламын  деп  талдың  төбесіне  шығып  кеткен  дейді  тәжірибешілер  тәжірибесінің  науқасқа  зейін салып  қара  деуінің  арқасында  сол  сюжетті  дұрыс  айтады.  Келтірілген  көрсеткіштер  гностикалық  ауытқудың  басты  рөлін  өзін  басқару  қабілетінің  бұзылуы  атқаратының  дәлелдей  түспек.  Басқа  сөзьен  айтқанда  псевдоагностикалық  ауытқуға  коррекция  мүмкін  емес  екендігі  жауапты. Бұл  науқастарда  фигурамен  көрініс  өзгермейді.  Рубиннің  қайта  оралу  қалыпқа  түсу  фигурасында ұзақ  уақыт  көріністі  көздеу  фигурамен  көріністің  өзінен-өзі  өзгеру  процесіне  әкелері  анық.  Науқастарда  фигура және  фон  (көрініс)  процесінің  өзгеруі  өздігінен  болмайды.  Дәл  солай  Роша  тағы  ұсынғанда  олар  гипотез  тулайды.  Сонымен  маңдай  синдромымен  ауыратын  науқастардың  псевдоагнозиясы  жеке  тұлғалық  қабілетінің  нақты  бір  формасынынң  ауытқуы   салдарынан  тұратынын  дәлелдейді.  Америка  психологтары  арасында    жеке  тұлға  тезесі   даму  тапты.  Бұған  келесі тенденцияларды  бөліп  қарауға  болады. 

    Бірінші  қабылдау  (көру)  стимуляция  сапасының  объективті  қарым-қатынасын  анықтйтын  және  ішкі мативициялық  факторды  анықтайтын  семктивті  процесс  ретінде  қарастырады.  Д.Ж.Брунер  және Я.Постмен  аутохонды  және  дерективті  қабылдау  фактілерін  айырады.  Біріншісі  адам   сенсорикасын  қабілетімен  анықталады,  нәтижесінде  объктінің  сапасы  жайында  түсінік  қалыптасады.  Дерективті  қабылдау  (көру)  факторы  адамның  бұрыңғы тәжірибесі,  оның  эмоционалдық жағдайын  қажеттілігін  көрсетеді.  Авторлар  ұсінған  конгнетивті теорияда  ішкі,  дерективті  фактордың  қабылдау  (көру)  рөлін  гипотеза  атқарады.  Мысалы  ретінде  Шофера  және  Мороридің  тәжірибесіне  келтіруге  болады.  Рубиннің  әйгілі  фигурасы  такоскопия  ретінде  ұсынылған  ол  екі  шартты  ойдан  тұрады.  Оның  әрбірі фонда  тұрған  фигураның  профилі  ретінде  көрінетін. 

    Тәжірибе  ойын  сияқты құрылған: тәжірибеге  алынғандар  біржақты  көргенде  сыйлық  алған  ал  екінші  жағын  көргенде  жазаланған.  Соңында  екі  мағыналы  фигураны   ұсынғанда  сипалаушы  сияқты  алатын  жағын  таңдаған. 

    Басқа  бағыт,  Т.Фиткин  ұсынған  (138)  адамның  қабылдау  (көру)  қабілетімен  оның  жеке  ұйымдастыруы  қатынасы жайында  сұрақ  қояды.  Бұл  бағыт  өкілдерінің  ойынша  сынаушылар  әртүрлі  перцептивті  тапсырмасын  орындау  барысында  қабылдау  (көру)  қабілетінің  әдіс-тәсілдері  байқалған.  Сонымен тапсырманы орындау  барысында  персептивті  алаңның  қандай  да  бір  элементті  дұрыс  көруде,  сынаушылар  өз  денесінің  проприоцептивті  сезінуінің  «есеп»  нүкте  ретінде  алған.  Басқалары  алаңда сырт  көзбен  бейімделмеген.  Бұл  көру  қабылдау  ерекшелігін  Винкин  алаңға  тәуелді,  тәуелсіз  деп  атаған.  Автордың  ойынша  ол  жеке  тұлғаның  нақты  бір  құрылысымен байланысты.

    Үшінші  бағытқа  шетел  авторларының  еңбегін  жатқызуға  болады.   Олардың  ойынша  қабылдау  (көру)  адамның  сыртқы  әлемге  бейімделуін  қамтамасыз  етеді.  Мұндай  түсінік  америкалық  психологтардан  жеке  тұлға  концепциясынан  шыққаш.  Американдық  психологтар  жеке  тұлға  термині  энтегротивті  жүйе,  ол  жеке  тұлғаның   іс-әрекетінің  тұрақтылығын  тұтастығын  қамтамасыз  етеді.  Ол әрдайым  сыртқы  инстиктивті  тосқауылдармен  бұзылады  немесе  сыртқы  әлем  талабының  салдарынан  бұзылады.  Бұл  жағдай  қорқыныштың  нақты  бір деңгейін  тудырады. Олар  күшейген сайын  психологиялық  қорғаныс  механизмі  іске  қосылады,  мақсатты  тағатсыз  қорқынышты  жойып  жеке  тұлғаны  жайдары  қалпына  келтіру.  Зерттеушілердің  назарын  аударған  перцептивті  қорғанысқа  тоқталайық.  Перцептивті  қорғаныс механизмінің  әрекет  етуі   перцептивті  материалдық құрылыс  дәрежесіне  байланысты.  Анықталмаған,  белгісіз  жағдай  қарым-қатынас  жағдайына  бейімделу,  қорқыныш  деңгейінің  өсуіне  әкеледі. Анықсыздықтан   көтере  алмау  перцептивті  қорғаныс  шақырады.

    Аздап  келтірілген  зерттеулердің  басты  жетіспеушілігі  авторлардың  элективті  әдістемелік  позициясы,  олар  гештальтпсихологиямен  психоанализ  түсінігін  синтездеу  ұмтылған.  Бұл    авторлар  үшін  жеке  тұлғаның көру  агрсивті  тенденциясымен   бекітіледі,  қорқынышы  дискомфорт  сезімі.  Психологиялық  қорытындылардан  шығатынысубъектінің  қызмет  маңыздылғы   жеке  тұлғаның  белсенділіктегі  басты  формасы  болып  табылуында.

    Психологиялық  мотивацияның  маңыздылық  тудыру  фукциясы қабылдау  (көру)  процесінде  рол  атқарады.  Монтьва  және  Квинчик  еңбектері  көрсеткендей,  сыналушы  үшінмаңызы  бар  қосымша  күш  енгізу  реакция  (әсер  ету)  уақытына  әртүрлі  әсер  етеді. Қабылдау   қызметіне  адам  психикасының  басты  «құштарлық»  мінездемесі  кіреді.  Міне  сондықтан   қабылдау  процесі сыналушының  қызметі  қай  бағытта  қандай  мотивпен  қоздырылғаннан тыс,  анық  науқас  кей  сау  адамның перцептивті  қызметінің  құрылысы  түрленуінің  көруге  болар  еді. 

    Мотивациялық  компонент  ролін  арнайы  бір  бағыттағы  тәжірибелік зерттеуден  анықтауға  мүмкіндік  туды.  Зерттеудің  мақсаты:

1. тәжірибелік  қызмет  мотивациясына  қабылдаудың  тәуелділігін  көрсету;

2. мотивтің  маңыздылығын  құру  функциясының  бұзылуыменбайланысты  қабылдаудың  ерекшеліктерін  көрсту.

    Тәжірибелік  әдістеме  келесідей.  Сюжетті  түсініксіз  картинкалармен  күрделі  сюжеттегі  картинкалар  ұсынылды,  мативациялық  шарттарыда  әртүрлі,біріншіден  әртүрлі  инструкциядан  құралған,  екіншіден  әртүрлі  деңгейдегі  анықталмаған  көрініс  тәжірибеде  қолданылмаған  картинкалар  әртүрлі  күрделі  жағдайларда  көрініс  алған  (анасы  баласын  шомылдарып  жатыр,  уайымдаған  бір  топ  әйелдер)  түсініксіз  объектілер  (гүлдер,  рормах  дақтары т.б.)  әртүрлі  инструкциялар  келесідей  болған. А вариантында  картинкада  түсініксіз  инструкция  көрсетілген,  В вариантында  тәжірибеде  көрсетілген  ойдағы  құрылысты  зерттеу.  В  Варлонтонда  сынаушыларды  ескертеді.  Зерттеудің  мақсаты  олардың  ақыл-ой  қызметімен  анықтау  болып  табылатындығы  жайында.  Тапсырма  мотивациясы  секілді  болу  үшін  тәжірибесі  зерттеушілердің  интеллектілігін  бағалауы  жайында  тапсырма  көрсету  керек.  әр  вариантты  әртүрлі  сурет  жиынтығы  ұсынылған.  Сонымен  барлық  үш  вариантта  да  зерттеу  мақсатында  тапсырманы  өзгергені  олардыңмотиві  ғана.  Перцептивті  материалдың  анықсыздығы  қоздырғыш  ретінде  шықты. Тәжірибеге    дені  сау,  элипсия,  шизофреямен  ауыратын  науқастардақатысты.  Науқасы   жайындағы  тарихымен  жалпы  психологиялық  зерттеу  қорытындысы  көрсеткендей,  науқастың  клиникалық  картасында  бірінші  орынға  жеке  тұлғаның  күйзелісі  шыққан.  Зерттеушілер  арасында  білім  және  жас  айырмашылығы  болмаған.

     Зерттеушілердің  (сынаушылардың)  басым  көпшілігі  карточка  картинаны  ұсынғанда  гипотезаны  шығарады.  Құрылыс  картиналарын  қабылдауда  (көргенде)  сынаушылар  неге  ұқсауы  мүмкін  екендігін  анықтауға  тырысады.

    А  вариантының  шартында  қабылдау  (көру)  процесі  берілген  тапсырма  мотивациясына  сай  келмеген.  Сонымен  қатар  сынаушылардың  қызметі  толығымен  картинканың  мағыналы  интерпертациясына  бағытталған  жәнегипотеза  ұсыну  процесін  жүзеге  асырған.

    Тәжірибелік  тапсырма  зерттеушілердегі  бар  қандайда бір  мотивті  өзектендіреді.  Бұған  экспертиза  мотивін  жатқызуға  болады.  Сынаушының  жеке  тұлғалық  мағына  береді.  Бұл  тәжірибелік  жағдайдың  еркшелігін  К.Левин  айтып  өткен.    Мотивті  экспертизалармен  қатар  сынаушылардыңқызметі  өзіндік  көру  мотивімен  оянған  (СВМ)-(ӨКМ).  Перцептивті  материал  қасиетінанықтай  отырып  (ӨКМ)    қабылдау  (көру)    актісіне қатысады,  ол  бейімділік  қызметін  жандандырады.

    Сонымен  сынаушылардың  қызметі  екі  мотивтің  әсерімен  анықталады – экспертиза  мотиві  және  ӨКМ.  Бұл  мотивтер иерархиялық  қатынаста:  экспертиза  қызметті  жандандырып  қана  қоймай  оған  өзіндік мағына  береді

    Өзіндік  көру  мотиві  (ӨКМ)  қосалқы  бөлшек  рөлін  атқарады.екі  мотивтің  бірігіп  әсер  етуі  картинаның  мағыналы  интерпретациясын  қамтамасыз   етеді.  Көп  жағдайда  экспертиза  мотиві  жеткіліксіз  болып  көрінетін.  Қызмет  мақсаты  мағыналы  интерпретацияның  өзіндік  жандандыру  күші  болмаған.  Бұл  құбылыс  шизифрения  науқастарында  байқалған.

    Сапалы  Б.В.  варианттарынан  алынған  мотив  кіріспесі  қызметтің  нақты бір  бағытын  жасған.

    Біріншіден  тәжірибеге  өзгеріс  әкелді. Нәтижесінде  сынаушылар  тапсырмаға  қызығушылық  танытты  және тәжіриьесінің  бағысынада  гипотеза  қүұрылысында  өзгерді  олар  ашық  эмоцияға  қанық  болады.  Картиналысюжетті  айтуда  орталық  орында  салынған  (көріністегі)  бейнені  ішкі  дүниесін  ашу  болатын.

    Эпилепсиямен  ауыратын  науқастар  үшін  инструкцияның  өзгеруі  қызметті  толығымен  қайта  құруға  әкелді.  Энтузмаземлан  ауратындар  жұмысқа  (тапсырманы  орындауға)  бірден  кірісті.  Гипотезала эмоцианалды  бола  бастайды.өз  жауаптарында  науқастар  картинканың  интерпретациясын  беріп  қана қоймай  персоналға  қатысты ойымен  бөлісуге  тырысады.  Бұл  көбіне  нақты  бір  рол  беру  арқылы  жүзеге  асады.  Гипотезелар  драмалық  көрініске  айнала бастайды.  Тікелей  сөйлесу  әндету  интонациялары,  ритмизация  жауапқа  шексіз  эмоция  береді.миысал  ретінде  науқас  гипотезаның  протокол  көшірмесін  келтірейік.

    Науқас   Г-ов  ЕК  1939 ж.  туылған  білімі  бойынша  зоотехник.  Диагнозы:  экилепсия  жеке  тұлғалық өзгерістермен.  1953 ж.  алғаш  рет  қалтырап  дірілдеп  ауырғаннан  бері  науқас.  Соңғы жылдары  есте  сақтау  қабілеттері  нашарлап,  тітіркенгіш  болып  кету  байқлған.   Сөйлеседі  зерттеуге  қызығушылықпен  қарайды,  айтуынша  ол  әрдайым қиалдауд  ұнатқан.

    Көпірдегі  анық  емес  фар  светінің  көрінісі  бар  карточканы  ұсынғанда  айтқаны:  кеш  болып  жатыр,  серуендеуге  шығып  барам  және  тек  ойлайтыным  сүйіктімді  күтп  аларда,  біз  саябаққа  билеу  үшін  барамыз.  Мен  онымен  кездесемін  сүйікті  орында,  люстралар  жарқыраған, саябақтан  алыс  емес  жерде  кезхдестік.кейбір  өзгерістер  шизифрения  науқастарының  қызметінде байқалған.  Алғашқы  варианттармен  салыстырғанда,  кейбір  науқастардың  картинаның  мағыналы  бағытын  ашуда  көмектеседі.  30%  науқаста  бас  тарту  сақталған.  Шизифрениялық  науқастарда  эмоциялық  реакциясының  комплексі  анықталмаған.

    В  вариантының  қорытындысы көрсекендей,  сау  сыналушылардың  қызметі  перцептивті  қызметтің  ашық  шешімін  қабылдайды.  Көріністің  ақператтық  элементін  іздеу  басталады. Дені  сау  зертеушінің  карточкасынан  мысал  келтірейік,  онда  уайымдаған  бір  топ  әйелдер  суреттелген.

    Бірінші  көзге  түсетіні – бұл  әйелдің  беті  ана  шығар?  Оған  бала 

Ұмтылжуда,  оның  түрі  әйелдердікіне,  анасына  ұқсайды.  Оң  жағында  егде  әйел,  мүмкін  ана.  Ол  бірдеңені  айтып  жұбатуда.  Баланың   арқасында  дақ... қан?  Ададар  не  үшін  уайымдап  жатқанын  түсінуге  болады...  Неге  бірінші  аналарда  балалармен  бірге  әйелдер  тұр  еркектер  емес.  Егер  бұл  соқтығыс  болса  неге  әйелдер  мен балалар  арасында.  Сонымен  қарат  баланың  басы  әйелдің  иығында  тұр  бұл  ой  есепке  алынбайды.  Мүмкін  бұл  адамдардың  ең  құндылығын  ашып  қойған  сәт  болар.  Мүмкін  үйінен   шығып  жатыр.  Бір  шетінен  үй  үшін  бұлай  қиналмайды  (уайымдамайды).  Мүмкін  еркектерге  бірдеңе  болған  шығар.  Ия  бұл  вогзал  еркектерді  бір  жаққа  алып  кетіп  жатыр  сондықтан  әйенлдердің    түрі  осындай.

    Бұл  науқастың  ұзағына  этаппен  талқылаған  процесінің  нәтижесі.  Бұл  қорытынды  эпилекциямен  ауыратын  науқастікімен    салыстыру  қызығушылық  тудырады.  Науқастар  тәжірибелік  зерттеулерге  үлкен  мағына  аударды,  тапсырмағы  өзіндік  азыл  ес  экспертизасы  ретінде  қарады.  Картинканы  көрсету  көріністің  қосалқылары  айтуға  тартады.  Сонымен ақпаратты  элементтер  астарында  гипотеза  құрылған  болса, бөлшектер  мағынасы  жоқ  ауыртпалыққа  алып  келеді.

    Науқас О – В 1930 ж.  туылған.  Білімі  7  класс.  Диагнозы:  жеке  тұлғаның  өзгерісімен  травматикалық  генезис  эпилекция.  Психикалық  статусы: сөзшең  инертті,  тез  ашуланшақ. 

    Алдағы  келтірілген  суретте  көрсеткенненкейінгі  науқастың  жауабы. 

    Бұл  суретте  бірнеше  адам  бейнеленген.  Сол   жақта  әйел  тұр  оның  жанында тағы  біреуішашы  қара,  оң  қолын  көкірегіне  қойып  жылап  тұр.оған  көтерген  бала  жүгіріп  келеді  жұбатқысы  келетіүн  сияқты.  Баланың  арқасында  сәби  ұстаған  әйел  немесе  ол  бірдеңеде  отыр,  оған  жақындап  оң  қолымен  құшақтап  алады.  Сол  жақ  бұрышта  тағы  екі  әйел  тұр  т.б.

    Бұл  келтірілген  мысал  картинканың  интерпретациялық  мағынасының    бөлек  фрагменттеріне  айналғанын  көрсетеді.  Кейбір  жағдайда  бұл  гипотезаның  жылжуына  кедергі  келтіреді.

    Шизифрения  науқастарында  қызмет  түрі  басқаша.  Зерттеудің  «интеллектуалды»  бағытына  қарамай,  науқастар  тапсырмаға  қызығушылық    танытады,  тәжірибеші  бағасына  әсер  етеді.  Науқастың  қызметі  бұрмаланып,  іздену  белсенділігінің    жоқтығын  көрсетеді.  Науқастардың  айтуы  аз  эмоциялы,  көбіне  картинканың сюжетін  неесе  заттық  мағынасынталқылайды.  Қандайда  бір  жайсыз   жағдай   адам  ойланып  қалады.А Б В  вариаттарының  зерттеу  қорытындылары мотивацияның  өзгеруі  әр  түрлі  қызмет  құрылысымен  негізделетінің,  және  сонмен  қатар  қабылдау  (көру)   процесінің  орнымен  мағынасы   ауысатынын  құруға  мүмкіндік  береді  мағыналы  мативті  енгіздіру,  әр  түрлі  патологиядағы  жаңа  мотивациялық  құрылысты  құрады.

      Неміс  психиатры  К.Леонгард  қалыпты  адамның  мінез-құлөқының айрықша  белгісін  мінездің екпіндеуі  деген  терминмен  белгілеген  (1968).  «Адамның  екпіндеуі»  деген  кітабында  (1981)  ол мінезі  толысып  келе  жатқан  адамның  екпіндеуі  мен  оның   мінез-құлқының  дербес  белгілері  арасын  ажырату  оңайға  түспейді  деп  жазады.  Сонымен  қатар адамның  екпіндеуі    мен  патологиялық  мінезі   (психопатия)  туралы  түсінікті  де  бір-бірінен  бөліп  қарайды.  К.Леонгард    шектен  шыққан  адамның  мінездемесін  бере  тұра,  оның  клиникалық  типтері  (шиыршық  ату,  тақуалық,  міз  бақпау,  мазасыздық,  эмоциялық  және  т.б.)  көрсетеді.  Демек  екпіндеу – адам  мінезіндегі  кейбір  блгілердің  күшеюі,  яғни  «мен  мұндалап»тұруы,  ол  патологияға  оңай  ауысатын  мінез  белгілері.  Сайып  келгенде,  екпіндеу  жеке  мінездің  патологиясы  емес.  Бұл  сау  адамдарда  жиі  кездесетін  жан  құбылысы. 

    Балалар  мен  жасөспірімдер  мінезінің  екпіндеуі  мен  психопатологиялық  түрлерін  А.Е.Лучко  тексерді  (1977).  Оның  ойынша,  екпіндеу  мінездің  қалыпты  нұсқасының  шекті  және  тұрақсыз  түрі  бола  тұрып,  психопатияның  қалыптасуына  қолайлы  негіз  қалайды. әсіресе  қалыптасып  келе  жатқан  жасөспірім  мінезіне  ықпал  ету  ұзақ  уақыт  және    қайталанған  түрде  болуы  тиіс.  Балаалр  мен  жасөспірімдерге  қамқорлық  аздығы  (не  бақылаудың  жоқтығы),  қамқорлықтың  көптігі,  «отбасының  табынушысы»,  «жетім»  ретінде  тәрбиелеу  мінездің  қалыптасуына  жағымсыз  әсер  етеді.мінездің  шектен  шығуы  қате  тәрбие  мен   психопатия  типтерінің  арасындағыбелгілі  бір  қарым-қатынастың  әсерінен  болады.

 

9.Тікелей  естің  бұзылуы.

 

1.Тікелей  естің  бұзылуы.

Қазіргі  жағдайдағы  тікелей  естің  бұзылуы туралы түсінік.

2.Корсаков  синдромы.

Корсаков  синдромының  байқалуы.

3.Үдеген  немесе  прогрессивтік    амнезия.

Үдеген  немесе  прогрессивтік    амнезия жағдайын түсініндіру.

 

Естің  бұзылуына  тек  осы  шақтағы  естің  бұзылулары   емес, сонымен  қатар  өткен  шақтағы  оқиғаларда  естің  бұзылуы  байқалады

Корсаков  синдромы.  Қазіргі  жағдайдағы  тікелей  естің  бұзылуы  ең  көп  зерттелген  түрі  болып  табылады.  Ол  естің  бұзылуын  Корсаков  синдромы  деп  атайды.  Бұл  синдромды  атақты  отандық  психиатор  С.С.Корсаков  сипаттап   берді.  Бұл  синдром  ауыр  алкогольді  интоксикациясында  сипатталады.  Естің  бұзылуының  бұл  түрі  уақыт  пен  орнынның  бағытынан  адасу  конфобуляцияларымен  тіркеседі.

Қорыта  келе,  Корсаков  синдромы  мидың  басқа  да  диффуздық  бұзылуларында  байқалуы  мүмкін  (К.Гампф,  И.Долет). Мидың  шектеулі  жүйелерінің  зақымдануынан  да  байқалады.  (В.М.Бехтерев,  Грюнталь,  Б.Миллер).  Осындай  амнестикалық  құбылыстары  байқалған аурулар,  жоғарыда  атап  айтқандай,  жуырда  өткен  шақты  есінде  сақтамай,  керісінше  қанша  жыл  бұрын  өткен  шақты  жаңғырта  алады. Осылай  ауру  адам  өзінің  балалық  шағындағы  оқиғаларды  айтып  бере  алады,  мектеп  өміріндегі,  қоғамдық  өмірдің  күндерін,  даталарын  жақсы  есте  сақтайды,  бірақ  ол  бүгін  түсте  тамақтанғанын,  туысқандарының  келген,  келмегенін,  дәрігермен  әңгімелескенін  есіне  түсіре  алмайды.  Егер  аурудан  бүгін  оған  туысқандарының  келгені  немесе  келмегенін  сұрағанда  оның  жауабы  мынандай  болуы  мүмкін:  «Менің  есімде  жоқ,  бірақ,  қалтамдағы  темекіге  қарағанда  әйелім  келіп  кеткен  болар».  Мұндай  аурулар  адамдармен  бірнеше  рет  амандасады,  бір  сұрақты  бірнеше  рет  қояды,  бір  өтінішпен  бірнеше  рет  мазалайды  т.с.с.

Корсаков  синдромының  құрылымын  талдағанда  жуырда  өткен  шақты  ұмыту  мағлұматы  есте  сақтау  мен  жаңғыртудың  дефектісі  емес  пе  деген  сұрақ  тұрды.  Эксперименттік  талдауларға  қарағанда  нашар  жаңғырту  туралы  мәселе  туып  отыр.

Сонау  1911 ж.  Э.Клапаред  осындай  ауруларда  кездесетін  қызықты  фактілерді  суреттеді.  Э.Клапаред  бір  күнде  аурумен  бірнеше  рет  амандасып,  сонымен  қатар  ауруға  білдірместен  оның  қолына  ине  тығып  отырды.    Ауру  оған  қолын  беруді  қойды,  бірақ,  Э.Клапаредті  танымады.

А.Н.Леонтьев  (1935)  осындай  ауру  адамдарда  ауруға  тітіркену  шартты  рефлексін  қалыптастырды.  Бірақ  аурулар  бұл  фактіні  есіне  сақтамады  және  сезінбеді.  Бұл  деректердің  барлығы  аурулардағы  жаңғырту  процесінің  бұзылуын  айтады.

Біздің  лабораториядағы  аурумен  жүргізілген  эксперименттен  кейін  мынадай  жағдай  болды.  Брюшной  тиф  ауруына  шалдыққан  адамда  амнестикалық   Корсаков  синдромы  пайда  болады.  Ауру  жасыл  түсті  лампочка  жанғанда  белгілі  бір  уақыт  аралығында  (кнопканы)  түймені  басу  керек  еді.  Келесі  күні  ауруды  сол  бөлмеге  алып  келгенде  ол  сол  бөлмеде  істеген  іс–әрекеттерін  теріске  шығарды,  эксперимент  жүргізген  адамды    танымады,  бірақ  жасыл  түсті  лампочка  жанғанда  түймені  басуды  бастады,  ал  басқа  түсті  жандырғанда   ол  тоқтап  қалды.  Одан  бұл  іс–әрекеттерінің  себебін  сұрағанда   иықтарын  көтеріп  «білмеймін»  деп  жауап  берді.

Осы  және  басқа  эксперименттік  факторлар  игеріп  алу  процесінің  бұзылмағандығын  көрсетті.

Корсаков  синдромында  із  қалдыру  процесінің  бұзылуы  емес,  қайта  жаңғырту  процесінің  бұзылуы  орын  алатынын  грузин  психологтарының  мектебінің  мәліметтері растайды.

И.Т.Бжаловтардың    басшылығымен  жасалған  Б.И. Бжанишвилидің   зерттеулерінде  Корсаков  синдромы  бар  аурулардың  оптикалық  бағдарламаларында  табансыздық,  дөрекілік  көрінді.  Бұл  деректер  А.Р.Лурия,  Н.К.Киященконың  қорытындыларымен  сәйкес  келеді.  Корсаков  синдромының  нейрофизиологиялық  механизмдеріне  ретроактивті  тежегіштердің  бұзылуы  жатады.

Корсаков  синдромының  естен  кетпес  ерекшелігіне  конфобуляция  жатады.  Оған  естің  сәтсіздіктерін  таңқаларлық  жағдайлармен  алмастыруды  жатқызамыз.

Осылай  бір  аурудың  айтуы  бойынша  ол  «бүгін  орманда  қозықұйрық  арқылы  жүрдім»  немесе  «оған  кеше  үйінде  керемет  кездесу  ұйымдастырды»,  осыны  суреттеу  үшін  ауру  Б-ктің   ауруының  тарихынан  көшірме  келтіреміз:

Б-к  есімді  науқас,  33 жасар  (дәрігер  Белоусованың  ауру  тарихы).  Психоневрологиялық  ауруханаға  №4 20.02.1944 ж.  Түсті,  13.05.1944 ж.  Қайтыс  болды.  Өткен  өмірінде  дені  сау  болған.  Мінезі – пысық,  жігерлі.  23.11.1941 ж.  жақ  беті  минаның  қиқымынан  жараланған.  Алғашқы  жараланған  14  күн  ішінде  жағдайы  ауыр,  санасы  адасқан.

Рентгенограмма  6.03.1943 ж.  сүйектік  дефектісі  бар  (4х3см),н екі  металлдың  қиқымы  сүйекке  енген,  тереңдігі  1 – 4  см.

Психологиялық  жағдайы.  Нақты  бағдарланбаған.  Жылдарды  дұрыс  айтады.  Ай  мен  күндерді  білмейді.  Әңгіме  барысында  алдымен  өзіне  мән  беретін  эйфория.   Науқас  әрдайым  жақсы  көңіл – күйде  болдады,  ештеңе  қынжылтпайды,  барлық  жайсыз  жағдайлар,  басынан  өткен  жарақаттар,  аурулар  оған  маңызды  емес.  Әрқашан  күлімдеп  жүреді,  дәрігерді  ілтипатпен  қарсы  алады,  өзін   жақсы  сезінетінін  айтып  отырады.  Әңгіме  айту  барысында  қатты  дауыспен  күліп  отырады.  Оның  тек  бассүйегі  жарақаттанып,  миы  ауырғанда  ұстап  жатқанын,  нан  жеуді  бұйратындарын  түсінбейді.  Сұрақтарға  бірден,  ойланбай  жауап  береді.

Бірақ  науқас  өткен  өміріндегі  оқиғаларды,  соғыстың  қашан  басталғанын,  үйленген  кезін  біледі.

Соңғы  2 – 3  аптада  әлсізденуі  күшейіп  жатыр,  неврологиялық  сиптоматикасы  жоғарылап,  екі  жақты   Кёрнинг  симптомы,  желкенің  регидтілігі  байқалуда. 

Науқас  экспериментке  қызықпайды,  тапсырмалар  орындай  алмайды,  мақалдың,  микрофлораның   ауыспалы  мағынасын  түсіндіре  алады,  бірақ  оны  3 минуттан  кейін  ұмытып  қалады.  10 сөзден  тек  2 сөзді  есінде  сақтайды.  Әңгімеден  үзінді:

Тәжірибеші:  «Ұзақ  неге  кептерлерге  ұшып  барды»?

Науқас:  «Мүмкін  ол  кптерлерде  жақсы  тамақ  бар  деп  естіген  шығар».

Тәжірибеші:  «Ал  ұядан  кім  кімді  қуа  бастады»?

Науқас:  «Ешкім  ешкімді  қумайды,  түсінбедім,  не  айтып  тұрсыз»?

Косаков  синдромы  естілген  нәрсені   қайта  жаңғыртудың  дәлсіздігінен,  көрген  нәрсенің    қайта  жаңғыртуының  дәлсіздігінен,  бағдарланудың  дәлсіздігінен  байқалады.  Кейде  өтірік  айтулар  да  орын  алады,  бірақ  аурулар  өз  есіндегі  кемшіліктерді  кей  жағдайда  түсіне  алады,  оны  түзетуге  тырысады,   бірақ  оның  шешу  жолдарын  таба  алмайды.

Көптеген  авторлар  (А.Р.Лурия,  В.А.Гиляровский)  Корсаков  синдромын  ақыл – естің  бұзылуымен  байланыстырады.  А.С.Шмарьян  (1948)  кеңістік  уақыт  генезисінің  бұзылуы  Корсаков  синдромының  дамуына  әкеліп  соғады.  Корсаков  амнестикалық  синдромы  мидың  ауыр  жарақаттарында пайда  болуы  мүмкін.

Үдеген  немесе  прогрессивтік    амнезия.

Естің  бұзылуына  тек  осы  шақтағы  естің  бұзылулары   емес, сонымен  қатар  өткен  шақтағы  оқиғаларда  естің  бұзылуы  байқалады.  Науқас  өткен  өмірін  есінде  сақтамайды,  оны  осы  шақпен  шатастырады,  оқиғалар  хронологиясын  шатастырады,  уақыт  пен  кеңістікте  бағдарлама  алмау  байқалады.  Бұл  амнестикалық  бағыттан  адасушылықта  өткен  шақтағы  кәсіптік  дағдылар  байқала  бастайды. 

Мысалы,  бір  науқас  (өткен  өмірінде  даяшы – мейрамханада)  түскі  ас  кезінде  басқа  емделушілерге  қызмет  көрсетемін  деп,  олардын  ішілген  асқа  ақша  төлеулерін  бұйырып,  ол  орындалмаса    қожайынға  айтып  беретінін  жар  салатын  болған.  Мұндай  естің  бұзылуы  көбінесе  үлкен  жастағы  адамдарда  байқалады.

Біздің  зертханамызда  науқастардың  топтарын  психологиялық  зерттеу  жүргізілді  (60 жас  пен  83  жас  аралығы).  Таным  процестерін  зерттеу  мына  әдістер  арқылы  жүргізілді:  10 сөзді  жаңғырту,  А.Н.Леонтьев  бойынша  жаттау,  есте  сақтау,  метафоралар  мен  мақал – мәтелді   түсіндіру.  Ең  алдымен,  есте  сақтау  процесінің  төмендігі   байқалды.  «Жаттап  алу»  деген   сөзді  науқастар  еш  қабылдамады  (бір науқас  ешқандай  сөз айта  алмады). 

Жан – жаққа  көз  жіберу,  секндтық  пауза  сөздерді  естен  шығаруға  алып   келіп  отырады.  Науқастарда  он  сөздің  ішінен  ең  көп  дегенде  4 сөзді  ғана  есте  сақтау  байқалады.