Dawıslı ú fonemasınıń sıpatlaması

Dawıslı ú - til ortası, qısıq, erinlik fonema. Artikulyatsiyalıq jaqtan i foneması sıyaqlı tildiń ortańǵı bólimi tańlaydıń ortasına qaray kóteriliwi, tildiń artqı hám aldıńǵı bólimleriniń túsińki, til túbiniń jutqınshaq diywalınan qashıqlasıwı, solay etip tutas tildiń awız boslıǵınıń dál ortasına toplana otırıp, onı teńdey ekige bólip turıwı arqalı jasaladı. Tómengi jaq az dárejede túsińki, eziwlik i fonemasınan ayırması erinler alǵa úyriliw nátiyjesinde dóńgelek sańlaq payda etilip, awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarasın erinler quraydı. Tildiń aldıńǵı hám artqı bólimleri túsińki jaǵdayında til ortası kóterilgenlikten onıń ernekleriniń ekinshi kishi azıw tislerden baslap tiyip qaldırǵan izi palatogrammada anıq kórinedi.

Akustikalıq jaqtan ú fonemasınıń ekinshi formantı tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha birdey bolıwına qaramastan i dawıslısına qaraǵanda tómenirek jiylikke iye (1300-1550gts).Bul ú fonemasınıń erinlik, al i fonemasınıń eziwlik ekeni menen tikkeley baylanıslı. Solay etip dawıslınıń ekinshi formantına tildiń jazıq jaǵdayı tásir etiwi menen birge az bolsa da, erinniń qatnası da tásir etedi. Anıǵıraǵı, dawıslınıń erinlik bolıwı onıń ekinshi formantın tómenletedi. Dawıslı ú foneması birinshi formantınıń jiyligi boyınsha (260-550 gts) basqa qısıq dawıslılardan hesh ayırması joq .

Dawıslı ó fonemasınıń sıpatlaması

Dawıslı ó - til ortası, orta kóterińki, erinlik fonema. Artikulyatsiyalıq jaqtan ú foneması sıyaqlı tildiń ortańǵı bóliminiń tańlaydıń ortasına (jumsaq tańlaydıń aldıńǵı bólimine) qaray kóteriliwi, tildiń artqı hám aldıńǵı bólimleriniń túsińki, til túbiniń jutqınshaq diywalınan qashıqlasıwı, solay etip tutas tildiń awız boslıǵınıń ortasına toplana otırıp, onı ekige bóliw arqalı jasaladı. Biraq ú sesin aytqanda til menen jaq kóterińki, al ó sesin aytqanda túsińki jaǵdayda boladı. Sonday-aq rentgenogrammadan ó sesiniń artqa jıljıńqıraǵan til ortası dawıslısı ekenin ańlaw qıyın emes. Erinlik dawıslı bolǵanlıqtan erinler alǵa úyrilip, dóńgelek sańlaq payda etiledi, nátiyjede awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası tisler emes, al erinler boladı. Til ortası dawıslıları bolǵan i menen á, ú menen ó fonemaların óz ara salıstırıp qarasaq, i sesine qaraǵanda á ádewir túsińki ekenin, al ú sesine qaraǵanda ó shamalı túsińki ekenin kóremiz (8,9-súwretler).Tildiń tik jaǵdayı boyınsha ú hám i seslerine salıstırǵanda qısıq, al ú hám i seslerine salıstırǵanda ashıq fonema. Sonlıqtan da bunı orta kóterińki fonema dep ataymız. Akustikalıq jaqtan ó dawıslısı erinlik, onıń ústine erinlik ú sesine qaraǵanda da ashıq fonema bolǵanlıqtan til ortası dawıslı fonemalardıń ishinde eń tómen jiyiliktegi ekinshi formantına iye boladı (1290-1510 gts). Birinshi formantınıń jiyligi boyınsha ortasha orındı iyeleydi (320-500 72): ashıq dawıslılardan tómen, qısıq dawıslılardan joqarı jiyilikte boladı.

Dawıslı a fonemasınıń sıpatlaması.

Dawıslı a - til artı, ashıq, eziwlik fonema. Artikulyatsiyalıq jaqtan til artı dawıslılarınıń hámmesine ortaq jaǵday - tutas tildiń tulǵasınıń keyin sheginiwi hám til artınıń belgili dárejede artqı (jumsaq) tańlaydıń tusına kóteriliwi arqalı jasaladı. Tutas tildiń bunday jaǵdayında til ushınıń keyin sheginiwi hám til túbiniń jutqınshaq diywalına jaqınlasıwı tábiyǵıy nárse. Tildiń usınday qálipte bolıwı awız boslıǵınıń aldıńǵı bóliminde úlkenirek, al artqı bóliminde kishirek kólemdegi keńlikti payda etedi. Berilgen bul sıpatlama tolıǵı menen a dawıslısınıń jasalıwına tuwra keledi. Til tutası menen keyin sheginip, til túbiniń jutqınshaq diywalına jaqınlasıwı, til artınıń kóteriliwi, tildiń aldıńǵı bóliminiń túsińki halda bolıwı, jaqtıń keń ashılıwı arqalı a foneması jasaladı. Erinler ashıq jaǵdayında bolıp, awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası xızmetin aldıńǵı tisler atqaradı. Bul fonema eń ashıq hám til artı bolǵanlıqtan, kútilgenindey-aq, palatogrammada hesh iz qaldırmaydı. Rentgen súwretinen kórinip turǵanınday-aq tutas til awız boslıǵınıń artqı bólimine toplanıp, onıń aldıńǵı bóliminde keń kólemdi payda etken.

Akustikalıq jaqtan á sıyaqlı birinshi hám ekinshi formantlardıń aralıǵı óz ara jaqın bolıwı menen birge (570-1000 gts hám 1130-1390 gts) hár bir formanttıń tómengi hám joqarǵı shegarası kóbirek ayırmashılıqqa iye (FI diń tómengi shegarası 570 gts bolsa, joqarǵı shegarası 1000 gts; FII niń tómengi shegarası 1130 gts bolsa, joqarǵı shegarası 1390 gts). Bul jaǵday onıń ashıq dawıslı fonema ekeni menen tikkeley baylanıslı. Ekinshi formantınıń jiyligi boyınsha erinniń qatnası hám tildiń jazıq jaǵdayı jaǵınan ózi menen birdey bolǵan ı fonemasınan azǵana ayırmashılıqqa iye; al tildiń jazıq jaǵdayı jaǵınan ózi menen birdey bolsa da, erinniń qatnası jaǵınan ayırılıp turǵanlıqtan erinlik u hám o fonemalarınan kóbirek ayırmashılıqqa iye Birinshi formantlarınıń jiyligi boyınsha eziwlik, til artı bolıwına qaramastan ı menen a úlken ayırmashılıqqa iye (570-1000 gts. hám 250-660 gts). Sebebi olar tildiń tik jaǵdayı boyınsha ayrılıp turadı: ı- qısıq, a-ashıq fonemalar.

Dawıslılar	FI	FII
ee Ii áá úú óó ıı aa uu oo	260-580 250-570 500-970 260-550 320-500 250-660 570-1000 270-560 360-730	1800-2090 1640-1930 1380-1840 1300-1550 1290-1510 1160-1440 1130-1390 830-1090 800-1110