Fonetikanıń áhmiyeti hám til biliminiń basqa tarawları menen baylanısı

Sózlerdi grammatikalıq baylanısqa túsirip, gáp quraw arqalı adam óz oy-pikirin bildiredi. Sóz hám gáp máni bildiretuǵın til birlikleri boladı. Ses jeke turıp semanstikalıq máni bildire almaydı, biraq sózlerdiń ózi seslerden quraladı. Sonlıqtan sóz hám gáp penen seslerdi bir qatarǵa qoyıp, olardıń úshewin teńdey qatnastaǵı til birlikleri dewge bolmaydı. Til birlikleri ortasında seslerdiń tutqan ornın belgilewde, ásirese, prof. L.R. Zinderdiń mına pikiri itibarǵa ılayıq: «Tilde traditsiyalıq túsinik bolǵan hár qıylı úsh element bir-birinen ayırılıp turadı: sesler, grammatika hám sózlik degen pikir qayta qarawdı talap qıladı. Seslik tárepi bul tildiń úshinshi bir elementi emes, al sózlerdiń hám grammatikalıq usıllardıń jasawınıń zárúrli forması. Sózlik hám grammatikalıq qurılıs tildiń mazmunın qurasa, al seslik tárepi tildiń materiallıq negizin, onıń fizikalıq formasın quraydı desek boladı. Solay etip sesler sózlerdiń, grammatikalıq formalardıń, ulıwma tildiń ómir súriwin támiyin etiwshi eń zárúrli til birligi bolıp sanaladı.

Fonetika ámeliy jaqtan da úlken áhmiyetke iye boladı. Mekteplerde sawatlılıqqa úyretiw - durıs oqıtıw, durıs jazdırıw metodikasınıń kóp ǵana máseleleri fonetikaǵa baylanıslı sheshiledi. Tildiń awızsha hám jazba tárepleriniń óz-ara baylanısı menen ayırmashılıqların esapqa alıw oqıwshılardı sawatlılıqqa úyretiw úlken áhmiyetke iye boladı.

Burın jazıwı bolmaǵan xalıqlardıń álipbesi menen jazıwın dóretiw, burın jazıwı bar xalıqlardıń jazıwın taǵı da jetilistiriw sıyaqlı ámeliy jaqtan úlken áhmiyetke iye bolǵan máseleler fonetikaǵa tiykarlana otırıp sheshiledi. Tildiń awızeki sóylew qádelerin tolıq bilgende ǵana kópshilikke arnalǵan bayanatlardı, radio xabarların durıs oqıw múmkin. Ádebiy tildiń imla qádelerin belgilew bolsa, fonetikanıń ámeliy jaqtan baslı máseleleriniń biri bolıp esaplanadı.

Fonetika, leksikologiya, morfologiya, sintaksis házirgi qaraqalpaq til biliminiń bólek-bólek tarawları bolıp, olar bir-birinen úlken ózinshelik ózgesheliklerine, keskin ayırmashılıqlarına iye bolıw menen bir qatarda óz-ara tıǵız baylanıslı da boladı. Óytkeni bul tarawlardıń báriniń de izertleytuǵın birden-bir ob`ekti - házirgi janlı qaraqalpaq ádebiy tili. házirgi qaraqalpaq til biliminiń joqarıda kórsetilgen hár bir tarawı qaraqalpaq tiliniń belgili bir tárepin jan-jaqlı tereń izertleydi. Bul izertlewde tutas tildiń basqa tárepleri de názerden sırtta qalmawı tiyis.

Leksikologiya, morfologiya hám sintaksiste tildiń fizikalıq (seslik) tárepine ayrıqsha itibar berilmesten-aq, onıń máni ańlatıwshılıq tárepi názerde tutıladı; bul tarawlardıń izertlew ob`ekti tildiń dara turǵanda máni bildiretuǵın birlikleri - sóz, sóz dizbegi, gápler boladı. Fonetika bul tarawlar ortasında ayrıqsha orın tutadı. Óytkeni fonetikanıń izertlew ob`ekti bolǵan ses óz-ózinen semantikalıq máni bildirmeydi. Al sesler sózlerde jumsalıp, sózlerdiń mánisin hám formasın ózgertiwge tikkeley qatnasadı. Sonlıqtan fonetika tildiń sotsiallıq tárepi menen bir qatarda onıń fizikalıq - akustikalıq jaǵın da izertleydi.

Fonetika óz aldına ilim sıpatında grammatikaǵa da, leksikologiyaǵa da qarama-qarsı qoyılatuǵın tildiń ayrıqsha tarawı ekenligine kópshilik ilimpazlar óz waqtında úlken dıqqat awdarǵan edi. Sonıń menen birge fonetika leksikologiya, morfologiya hám sintaksis penen tıǵız baylanıslı boladı. Fonetikanıń leksikologiya menen baylanıslı ekenligi sonda - leksikologiyanıń negizgi izertlew ob`ekti bolǵan sózler bir-birinen sesler arqalı, seslik ózgeshelikleri arqalı ayırılıp turadı. Tek tildegi omonim sózler ǵana seslik ózgesheliklerisiz-aq hár túrli máni bildiredi. Mısalı : tal-atlıq sóz mánisinde, tal-feyil sóz mánisinde: at-atlıq, at-feyil mánisinde hám t.b. Sózlerdiń seslerden quralatuǵınınıń ózi fonetika menen leksikologiyanıń baylanıslı ekenligin kórsetedi.

Fonetika morfologiya menen baylanıslı boladı. Sózlerge hár qıylı morfologiyalıq formalar qosılıw arqalı seslerdiń ózgeriwleri, almasıwları, túbirdiń sońǵı buwınınıń juwan ya jińishkeligine qaray qosımtalardıń juwan, jińishke bolıp keliwi hám taǵı basqalar fonetika menen morfologiyanıń tıǵız baylanıslı ekenin kórsetedi: Mısalı: kitap-kitabı, shanaq-shanaǵı, balalı-bilimli, jetker-atqar hám t.b.

Fonetika sintaksis penen de baylanıslı boladı. Xabar, úndew, soraw, buyrıq sıyaqlı gáplerdiń hár bir túri ózlerine tán bolǵan intonatsiyasına iye boladı. Olar aytılıwda intonatsiyalıq jaqtan bir-birinen ayrılıp turadı. Sonday-aq bir túrli gáplerdiń ózi hár qıylı jaǵdaylarǵa, ortalıqqa baylanıslı túrlishe intonatsiya menen aytılıwı múmkin. Kerekli sózlerge tıńlawshınıń dıqqatın awdarıw ushın pát qoyıp, kóterińki aytıw, ayırım gáp aǵzalarınan keyin pauza islew, tutas gáptegi sózlerdiń melodikalıq jaqtan qubılmalı (bálent-pás, sozımlı-qısqa) bolıp aytılıwı - mine, bulardıń bári oy-pikirdiń anıq hám túsinikli bolıwın támiyin etedi. Frazalıq pát, pauza, melodika - intonatsiyanıń ajıralmas sıńarları. Al intonatsiya bolsa, seslik qubılıs bolıp sanaladı. Bunnan fonetikanıń sintaksis penen baylanıslı ekeni ańlanadı.

Fonetika lingvistikalıq emes ilimler menen de baylanıslı boladı. Fonetika bárinen burın akustika hám fiziologiya menen baylanıslı. Fonetika sonday-aq meditsinanıń ayırım tarawları menen de baylanıslı boladı.