Qaraqalpaq tili 9-kl
.pdf
§2. Qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdi baylanıstırıwshı qurallar
14-shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıń. Qospa gáptiń jay gápleriniń qalay baylanısıp kelgeni tuwralı túsinik beriń.
1. Erte kelgen gúzdi quwalap, waqtınan burın boranlı qıs baslandı, jer betine dizeden qar jawdı. (Sh.S.) 2. Kempir aqlıǵın jubattı, al Gúlayım atızda isledi. (X.S.) 3. Bizler dúnyadaǵı eń baxıtlı balalarmız, sebebi kosmonavt aǵaylar kosmosqa biziń jerimizden ushadı. (Sh.A.) 4. Esen sıbaylas qoraǵa ótkende, Murat ta iske qunıqqan jas shopanǵa súysinip ishke kirdi. (Ó.X.) 5. Samal qay tárepten esse de, selewler ıǵına jıǵılıp, shashaqları tógilip salbırasıp turadı. (Sh.A.) 6. Suw keliwi menen, bul jerler gúl jaynap ketedi.
Qospa gáptiń quramındaǵı jay gápler tómendegi grammatikalıq qurallar arqalı baylanısadı:
1.Dáneker hám dánekerlik xızmettegi sózler arqalı: Asqar átirapqa qaraydı, biraq heshnárse kórinbeydi. (Ó.X.) Men bul balanı húrmetleymen, óytkeni ol meniń sezimimdi oyattı. (Ó.X.) Bala úyine juwırıp kelemen degenshe, avtolavka da úylerdiń artı menen jaqınlap kelip qalǵan edi. (Sh.A.)
2.Bayanlawısh formaları arqalı baylanısadı:
a) dáslepki jay gáptiń bayanlawıshı hal feyil hám hal feyildiń tirkewishli keliwi arqalı: Ay batıp, qalıń toǵayǵa qarańǵılıq shókti. (Sh.A.) Jerdiń ústinde háreket toqtap qalǵanday, bir kese shay ishim tınıshlıq shókti. (T.Q.) Sen ketkeli beri, qashan keler dep kútip otır
edim. |
(«A».); |
|
|
|
|
|
|
b) |
dáslepki |
jay |
gápiniń |
bayanlawıshı kelbetlik |
feyil, |
háreket |
|
atı feyiliniń seplik qosımtalı |
hám tirkewishli |
bolıp |
keliwi |
arqalı |
|||
baylanısadı: Ol jańa birde qoy qorasın |
kórip kelgende, burshaq |
||||||
túwe |
lám de |
joq |
edi. (Ó.X.) |
Mektepte oqıw |
tamam |
bolǵannan |
|
keyin, Abdulla aǵasına járdem berdi. Áliy ketiwden, Begis penen Mırjıq Aydosqa alma-gezek alıp topıldı. (T.Q.) Ol kelgen waqıtta,
bizler |
jolǵa shıǵıp tur edik. (G.I.); |
|
|
d) |
dáslepki jay gápiniń |
bayanlawıshı |
-sa/-se qosımtalı shárt |
meyil |
arqalı baylanısadı: Suw |
jerdiń ústine |
shıqsa, Qızılqum ırǵalǵan |
11
egislik boladı. (K.S.) Jumagúl jıllı sózge jadırasa da, Sernazardıń júzi solǵın edi. (Ó.A.)
|
3. Qatnaslıq sózler arqalı baylanısadı. Qospa gáptiń quramındaǵı |
||
jay |
gáplerdi bir-birine baylanıstırıwshı dánekerlik xızmettegi kim, ol, |
||
ne, |
sol, sonda, |
qaydan, |
sonnan, qanday, sonday, qay jerde, sol jerde, |
qalay, qansha, |
sonsha |
hám t.b. sıyaqlı soraw, siltew almasıqları, |
|
geypara ráwishler qatnaslıq sózler dep esaplanadı. Qatnaslıq sózlerdiń soraw almasıqları arqalı bildirilgen túri qospa gáptiń baǵınıńqı gápinde, siltew almasıǵı hám ráwish arqalı bildirgen túrleri bas gápte qollanıladı: Kim jaman oqısa, sol jumıs islep te jarıtpaydı. (Sh.A.)
Balasınıń islegen erlikleri ǵarrıǵa qanday unaǵan bolsa, Aysánemge de sonday unadı. (Ó.A.) Aldınǵı arba qaydan júrse, sońǵı arba da sonnan júredi. (Naqıl)
4. Dánekersiz intonaciya arqalı baylanısadı: Gúlásen qonaq penen
sestin shıǵarıp sálemlesti, Petka kúlip iyegin qaqtı. (Sh.S.) |
Báhár |
|||
keldi, terekler bórtik shıǵarıp atır. |
|
|||
15-shınıǵıw. |
Tekstti |
oqıń. Hárbir gáptiń dúzilisine qaray qanday |
gáp eke- |
|
nin hám |
qospa |
gáplerdiń |
quramındaǵı jay gáplerdiń bayanlawıshınıń |
bildiriliwin |
anıqlań. |
|
|
|
|
Qaqsaǵan qıs ótip, báhár keldi. Kún jılıp, jer bawırı jumsardı. Qır |
||||
dógerek |
kóklep, aǵashlar jasıl lipasqa bólendi. Sáwir menen |
ala moyın |
||
qarlıǵashlar, súyir tumsıq ópepekler keldi. Qullası, báhár keliwden, barlıq
nárse ózgerdi. |
|
|
|
Baymurat |
ótken kúni kómip qoyǵan qozdıń ústine bir qosuwıs kómir |
||
salıp kórikti bastı. Oshaqtıń |
kómiri lawlap alısıp, ol háp zamatta qıp- |
||
qızıl shoq boldı. Solayınsha Baymurat jumısqa kirisip ketti. |
|||
Bul waqıtları esik áste ashılıp, |
kabinettiń ishinen Nurbayev dep sha- |
||
qırǵan birewdiń sesti shıqtı. Tereń |
oyǵa shúmip otırǵan Orazbay selk ete |
||
qaldı da, ornınan ırǵıp turıp ishke kirdi. (A.Bek.) |
|||
Toqsulıw |
esik gúzetiwge |
ketti de, Aynazar terezege kórpe tutıp qoydı. |
|
(B.B.) Jatar |
bolmay-aq, olar |
shútik shıranı óshire sala jatıwǵa qolaylasıp |
|
atır edi, birew asıǵıp-entigip |
ishke |
kirdi. (T.Q.) |
|
16-shınıǵıw. Tekstten qospa |
gáplerdi tawıp, olardıń quramındaǵı jay gápler- |
||
diń qanday grammatikalıq qurallar arqalı baylanısqanın túsindiriń.
12
Qollarına jaba uslaǵan ǵarrılar qorasına kiriwden usaq malların óriske
shıǵarıp |
atırıptı, dárhal olardıń kempirleri sút pisirip, shay |
qaynatıp atır. |
olardıń |
oshaǵınan shıqqan aqshıl tútin aspanǵa kóterilip, |
olar báhárgi |
bulttay |
bolıp jıljıp baratır. |
|
Pirjannıń malları bos júr, lekin atı joq. Pirjan maqsımnıń ushtı-kúydi joq bolıp ketiwin adamlar túrlishe jorıdı: birewler onı dúnyasına qızıqqan qaraqshılar qara jerge gúmran etti dese, ekinshi birewler óziniń islegen awır jınayatınan qorqıp, Porsıǵa ya Góne Úrgenishke qashıp ketken dep shıǵardı.
Men dárriw qız úkemdi turǵızıp dalaǵa shıqsam, aǵam álleqashan attı ertlep, qorjını menen bóktergini baylap qoyǵan eken. (A.Bek.)
17-shınıǵıw. Berilgen 1,2,3-topar gáplerdi salıstırıń. Olardıń qaysınıń jay gápleriniń mánisi bir-birine ǵárezsiz bolıp, dizbeklewshi dánekerler arqalı baylanısqan, qaysınıń jay gápleri birin-biri sıpatlap, baǵınıńqı baylanısa kelgen, qaysısı dánekersiz, intonaciya arqalı baylanısqanın anıqlań.
1. Asqar átirapqa qaradı, biraq hesh nárse kórinbedi. Boran onı nart-
tay mayıstırǵısı keledi, |
al ol bir |
qırınlaw |
menen qoy |
qoraǵa betleydi. |
|||||
(Ó.X.) 2. Ol sálem berip kirip kelgende, Temirbek gazeta oqıp otır edi. |
|||||||||
(G.Q.) Orazqul Seydaxmetti de jumıstan bosatıp |
quwıp |
jibere |
almaydı, |
||||||
sebebi |
ol |
til |
qayırmaytuǵın álpayım jigit |
|
edi. (Sh.A.) |
3. Ol dalaǵa |
|||
shıǵıp |
edi, |
sol |
waqıtta |
mashinalar |
da jetip |
keldi. |
(Ó.X.) |
Biziń |
xalıq xo- |
jalıǵımız sonday dárejege jetti, onı intencifikaciyalaw jolına túsiriw keskin zárúrlikke aylandı. («E.Q.»)
18-shınıǵıw. Berilgen gáplerden qospa gáplerdi terip, kóshirip jazıń. Olardıń
quramındaǵı |
jay |
gáplerdiń bayanlawıshlarınıń |
astın sızıp, |
qalay |
baylanısqanın |
||
aytıń. |
|
|
|
|
|
|
|
1. Ayqız |
keshegi |
teńizge |
salǵan awın |
alıwǵa jaqınlaǵanda, kún de |
|||
uyasına jetiwge |
az-aq |
qalǵan |
edi. (A.B.) 2. |
Shamday |
janǵan |
qara kózi |
|
qarańǵıǵa úyreniskennen keyin, ol tórde jayıwlı turǵan kiyiz ústine ótip
otırdı. |
3. Buwınları qaltırap, júreginiń dúrsildisi oǵan jer silkingendey |
|
bolıp |
seziledi. 4. Tozańǵıp mańlayına |
túsken shashların jıynap oraypeginiń |
astına |
tıqtı da, móltildegen kózleri |
menen músápir, jalınıshlı názerin |
bayǵa tikti. (A.Bek.) 5. Aspandaǵı ay altın zerendey jarqıraydı. Juldızlar maqpal kókti torlaydı. (K.S.) Krovatqa da kókshil tartqan ay sáwlesi tú-
13
sip, ójireniń basqa jeri ala kóleńke bolıp tur. 7. Bir yarım ay waqıt óttı, sonnan beri bir awız sóz jazılǵan joq. 8.Azanda sol jerden júrip keldim, átirap tım-tırıs edi. (M.Sh.)
§3. Qospa gáptiń bóliniw túrleri
Qospa gápler quramındaǵı jay gáplerdiń baylanısıw usılı hám mánisine qaray dizbekli qospa gáp, baǵınıńqılı qospa gáp hám
dánekersiz qospa |
gáp bolıp úsh túrge bólinedi. |
1. Dizbekli |
qospa gáptiń jay gápleri dizbeklewshi dánekerler |
arqalı óz ara teń mánili bolıp baylanısadı. Mısalı: Baǵanaǵı ızǵırıq páseyipti, lekin kún suwıq eken. (A.Y.)
2. Baǵınıńqılı qospa gáptiń quramındaǵı jay gápler biri ekinshisin túsindirip, baǵınıw jolı menen baylanısadı. Mısalı: Azanǵı shımırı ayaz kem-kem kúsheyip, kún suwıta basladı. (X.S.) Qorıqtaǵı
jalǵızaqlar adamnan qorıqpaydı, |
sonlıqtan |
olardı jaqsı |
baqlawǵa |
|
boladı. |
(V.B.) |
|
|
|
3. |
Dánekersiz qospa gáptiń |
jay gápleri |
dánekersiz |
intonaciya |
arqalı baylanısadı. Mısalı: Samal kúsheydi, átiraptaǵı hawadan shań
aralas kúyiktiń iyisi keledi. |
(Sh.A.) Usınnan keyin xatkerde tosattan |
bir ózgeris payda boldı: ol |
álle nársege quwanǵan tárizli edi. (Ó.X.) |
19-shınıǵıw. Dizbekli baǵınıńqılı hám dánekersiz qospa gáplerdi hárqaysısın bólek terip, kóshirip jazıń. Olardıń bir-birinen ayırmashılıǵın túsindiriń.
1. Sol kúnleri ayaz tartıp, gúz túsip kiyatırǵan edi. 2. Túnde |
jerdiń |
||
ústi tez |
suwıp, tańnıń aldında dalanı |
aqsha qıraw qaplap jatatuǵın boldı. |
|
3. Dúz |
haywanları ushın kewilsiz hám jartıwsız bolatuǵın máhál |
jaqın- |
|
lasıp kiyatırǵan edi. 4. Báhárde bir |
inde tuwılǵan kúshikler endi |
ósip, |
|
hárqaysısı hár jaqqa qańǵırıp ketken. |
5. Qarańǵı túsiwden-aq, túlki say- |
||
dan shıqtı. (Sh.A.) 6. Aǵısı pátli taw |
ózenleri taslardı, tawlardı buzadı, |
||
waqıt gúlli jer betin tanıp bolmastay etip túrlendiredi. («E.Q.») 7. Uzın boylı jigit azǵana oylanıp turdı da, bir heshnárse demedi hám qarızları
jazılǵan schyottı qaltasına |
saldı. |
(L.T.) 8. Ekewi qashan otırıp bolǵan- |
|
sha, |
Dáwletxan kózin ayırmadı. |
(S.Arıs.) 9. Asxanada ıdıslardı juwıstırıp |
|
atır |
edim, bir waqları ol |
tuw |
sırtımnan kelip qapsıra qushaqlap aldı. |
10. Kóldiń qutı qashsa, aldı menen qutanı ketedi. (Naqıl) 11. Kún batqan, lekin átirap ele jaqtı. (Á.Y.)
14
20-shınıǵıw. Gáplerdi oqıń. Olardıń qospa gáptiń qaysı túri ekenin aytıń.
1. Atız basında házil sózler baslanıp, qosıqlar jańladı. 2. Sóytip, jumıs páti kem-kemnen háwij alıp, dáslepki jeńisler kózge kórindi. 3.Háp zamattıń arasında keshe ǵana shańǵıtıp jatqan taqır dalanıń shırayı ózgerip, aynaday tegis atızlar payda boldı. (A.Bek.) 4.Akaciyalardıń arasınan taslardan qalastırıp salınǵan páskeltek jaylar aǵarıp kórinedi, olardıń kóp-
shiligi urıs waqtında bombalardan qıyraǵan. 5. Buǵaz |
betten |
jıllı samal |
||
esip tur, bul samaldan da |
eki teńizdiń nápes alıp turǵanı seziledi. 6. |
|||
Qırım quyashı menen eki |
teńizdiń |
samalı qańıltır |
kestedegi háripler- |
|
diń reńin ketireyin depti |
hám bizler |
de usı jazıwdı durıs |
oqıdıq pa |
|
eken degen isenim de bolmadı. (L.K.,M.P.) 7. Ǵazlar awıl ústinen óte bergende, bir ǵaz bólinip shıǵıp tómen qaray sırǵıdı. 8. Boris motordı dúzetip bolaman degenshe, Aysánem heshqanday adım atpastan qasında quwanıp turdı. (J.A.) 9. Taw dáryasınıń suwı birdeyine suwıq bolǵanlıqtan, shomılǵanda dáslep deneń juwıldaydı. (Sh.A.)
TIL ÓSIRIW
( jazba hám awızsha)
21-shınıǵıw. Ózlerińiz tábiyat haqqındaǵı baqlawlarıńız hám tómendegi berilgen qosıqlardan paydalanıp, «Altın gúz» degen temada shıǵarma jazıń.
Joba:
1.Gúz — molshılıq máwsimi.
2.Gúzdegi tábiyat kórinisleri.
3. |
Gúzdiń |
«Altın gúz» dep atalıwın súwretlew. |
4. |
Gúzdegi |
daqıllar, jıyın-terim mapazındaǵı awıl diyqanları hám fer- |
merlerdiń háreketleri hám táshwishlerin bayanlaw.
GÚZ
Tınıp aqtı japta suwlar,
Kún rayı salqın tartıp.
Baǵda jasıl japıraqlar,
Sarǵaydı. Gúz keldi qaytıp.
15
Ǵaz, tırnalar ushıp ótti, |
Gúz deydi: Mine, alıńız, |
|
|
Kárwanday dizilip qatar. |
Qushaǵım tolı zúráát. |
|
|
Sesleri jańǵırtıp |
kókti, |
Jıynawǵa ǵayrat salıńız, |
|
Ózlerinshe qosıq |
aytar. |
Miynetten kóriń ráhát. |
(B.Q.) |
Gúz, demek, bul — qırman tolı átirap,
Gúz, demek, bul — jemis tolı baǵ.
Gúz, demek, bul — daqıl toyın toylamaq,
Bir jıldıń bir kúnshe bolǵanı yańlı.
Saqıy gúziń kewliń yańlı ashılar,
Dasturqanǵa jemis bolıp shashılar.
Bul pasılda diyqan kún-tún asıǵar,
Asaw dárya tasıp tolǵanı yańlı.
|
|
|
|
|
(T.S.) |
|
|
|
|
GÚZ KELDI |
|
Gúz |
keldi! |
Kesekke |
súrnigip |
||
Gúz |
keldi! |
Kúliser |
qızlar. |
||
Altın |
gúz keldi! |
Shójelerin ertip |
|||
Gúzdiń |
sulıwlıǵın |
Túyetawıqlar. |
|||
Gúllán |
kóz kórdi. |
Kekili qızara bórtip |
|||
Salqın |
samal esip, |
Jayılıp sharıqlar. |
|||
Hawa ózgerdi... |
Jılqılar |
kisnesip |
|||
Japıraqlar sarǵaydı, |
Alıs-alısta. |
||||
Ashıldı |
paxta. |
Torǵaylar dizilisip |
|||
Jazdaǵı ájayıp |
Quwraq qamısqa... |
||||
Kórk joq baǵlarda. |
— Altın gúz keldi! — dep |
||||
Suwlar |
hám azayıp |
Sıbırlap japıraq. |
|||
Qalǵan |
japlarda. |
Saǵan haq jol tilep |
|||
Aspanda |
dúrligip |
Turǵanday átirap. |
|||
Ushıp júr |
quslar. |
|
(M.Q.) |
||
22-shınıǵıw. Shayır Ibrayım Yusupovtıń «Jaqsı adamlar» degen qosıǵın oqıp, mánisin sóylep beriń. Bul qosıqtıń qanshelli dárejede kewilge unaytuǵınlıǵın hám haqıyqıy turmıstan alınıp jazılǵanlıǵın dálillep aytıń.
16
JAQSÍ ADAMLAR
Jaqsı adamlarǵa jolıqqan kúni
Uyqıń pútin bolar, waqtıń xosh bolar.
Kewliń kóterińki, ilham-yosh bolar Jaqsı adamlarǵa jolıqqan kúni.
Azanda avtobus bándirgisinde «Juwır-juwır!» deser seni kóriwden.
Olar sóytip kútpegende eger de
Jumıstan keshigip qalar ediń sen.
Sálemlesip, basqılasıp alarsań,
Dúnyanıń kemligin tez umıtarsań. Ómirdi sonshelli súyip qalarsań Jaqsı adamlarǵa jolıqqan kúni.
Olar uyıtqı bolıp miynet ústinde,
Bekkem semya dúzer «kollektiv» atlı.
Olar menen jaqsı-jaman kúninde, Bólisip jegen nan paldan da tatlı.
Eger sen dúnyanı tirep tursań da,
Ǵáletlik isleseń ańbay kózińe. Máselen, profkomnıń jıynalısında Ayamastan aytıp salar júzińe.
Biraq, bir kún basqa is túser bolar,
Qayǵı bultı qabaǵıńnan arılmay. Seniń raboshıy namısıńdı olar
Qaytpay qorǵar sonda óz hújdanıńday.
Sen sonda ózińdi sudlap ishińnen,
Ózińdi kerekli adam sezerseń.
Seni ózińnen de jaqsı túsingen
Bul adamlar jan ber dese, bererseń.
2—Qaraqalpaq tili, 9-kl. |
17 |
Jaqsı adamlar — bul dúnyanıń tiregi,
Hasla sen olardan burma júzińdi.
Haq niyet, hadallıq tolı júregi,
Sen olarǵa qarap dúze ózińdi.
Olarǵa hár kúni jolıqsań payda,
Olar kóp ushırasa kewliń pitedi.
Jumısta ya jolda, quwanısh-qayǵıda
Múshkil islerińdi ańsat etedi.
Olar hesh waqıtta seni satpaydı,
Otırıspada orın alıp yadlaydı.
Tolqında qayıǵıń suwǵa batpaydı
Jaqsı adamlarǵa jolıqqan kúni.
Ómiriń uzaq bolsın, lázzetli bolsın,
Avtobustı irkip azanda hár kún. «Juwır, juwır!» — desip shaqırıp tursın, Jaqsı adamlarǵa jolıqqan kúni.
ANAMNÍŃ HÁSIRETI
Urıs!... Ápsheriń ábeshiy!... Ne degen atı shuwlı jıyınsań! Saǵıyranıń
júregine |
hásiret |
salasań!... |
Al, kelinshek shaǵındaǵı analardıń miyizdey |
||||||
qara |
shashlarınıń |
mezgilsiz |
buwrıl tartqanına kim gúnalı? — Sen! |
|
|||||
Biygúna náresteniń atasın, atanıń botasın miyrimli |
qushaǵınan julıp |
||||||||
alıp, |
ıssı |
bawırın |
sholan |
etken, — sen! |
Qaralı |
tóbeń |
kórinse |
altın ay |
|
tutılıp, kúlip turǵan |
kúndi |
hásiret basadı. |
Jerdi |
qırq párshe, eldi |
toz-toz |
||||
etip, jaralap, tınıq suwdı bılǵaysań!... Adamzattıń ólshewli kóz jası menen qırmızı qanın siber teńiz qılǵan — sen zalım, seniń qashan nápsiń toyar eken!... Al, kerek bolsa jańǵızımdı!... Naymıt!... Qarıq bola ǵoy!... Hásseniy!...
Jańǵızınıń qanlı maydanǵa atlanar aldı altı qanatlı úyge bir ózi sıymay poshalap, ingendey qayısıp, botaday bozlap otırǵan Nazlı kempir júregindegi dártine usınnan basqa shıpa taba almadı ma, kim bilsin, qıza kele aytınıp jıladı. Qarshaday shaǵında jetim etip, atasın Qanmaqsım juttı. Endi jalǵızımdı...
(K.S. «Aqdárya» romanınan úzindi.)
18
DIZBEKLI QOSPA GÁPLER
§4. Dizbekli qospa gáp haqqında túsinik
23-shınıǵıw. Oqıń. Qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdiń baylanısına ser salıń. Olar dánekersiz intonaciya arqalı baylanısqan ba yamasa dánekerli me, eger dánekerler arqalı baylanısqan bolsa, sol dánekerlerdiń qanday dáneker ekeni tuwralı túsinik beriń.
1. Turmıstıń óz zańları bar, ol |
aynalada bolıp atırǵannıń barlıǵına |
itibar berip otıradı. (Ó.A.) 2. Bul |
kitap hár beti sayın derlik hújjet |
hám ol fotosúwretler menen, qol jazbalar menen dálillenedi. 3.Jaylardıń sırtqı terezesine bir elidey muz qatqan, lekin internattıń jataqxanasında temperatura jazdaǵıday. (A.Bek.) 4. Tawdıń ańǵarınan qádimgidey kúshli
samal |
esip, |
páskeltek stanciyanıń arjaǵındaǵı |
jardı qırıp aǵıp |
atırǵan |
|||||
dáryanıń ústi |
qaynawıtlap |
tur. |
(Sh.A.) 5. Al endi, sol |
tuqımlar |
jónin- |
||||
degi |
gúmanlı |
isti meniń |
ózim |
anıqlap shıǵayın, sonnan |
keyin |
ekewimiz |
|||
taǵı |
da |
sóylesemiz. (T.N.) |
6. Men bul qosıqtı |
biletuǵın |
edim, |
biraq bul |
|||
tap házir birinshi ret esitilgendey bolıp seziledi. («E.Q.») 7. Qápestiń úshewinde sarı shımshıqlar tınımsız sekirip júr, al bir qápeste juwan
tumsıǵın |
shıbıqlardıń artınan sırtqa shıǵarıp turǵan iri ementumsıq |
kórinedi. |
(L.K.M.P.) |
Quramındaǵı jay gápleri dizbeklewshi dánekerler arqalı óz ara teń mánili bolıp baylanısqan qospa gápke dizbekli qospa gáp delinedi.
Dizbekli qospa gápler dizbeklewshi dánekerlerdiń baylanıstırıw xızmeti hám mánisine qaray, biriktiriwshi mánili dánekerli dizbekli qospa gáp, qarsılas mánili dánekerli dizbekli qospa gáp, awıspalı mánili dánekerli dizbekli qospa gáp hám gezekles mánili dánekerli dizbekli qospa gáp bolıp tórt túrge bólinedi.
24-shınıǵıw. Tekstti oqıń. Dizbekli qospa gáplerdi tawıp, olardıń neshe jay gápten dúzilgenin, sol jay gáplerdiń qalay baylanısıp turǵanın hám baylanıstırıwshı dánekerlerdiń mánilerin túsindiriń.
Balalar kún uzaqqa qızǵısh gúlli úrpek bas qálwen ósetuǵın tóbeshiklerdiń basında juwırısıp júredi. Olar juwırısıp Kamısh-Burunnıń
19
balıqshılarına baradı, ózleri de bıshok hám barabulek shabaqların awlaydı, al onnan keyin bujır-bujır taslardan qalap salınǵan Gricenko aǵaydıń ap-
paq jayına qaytıp keledi de, tabıslarınıń bir |
qazanǵa túsiwin talap etedi. |
|||||
Anası |
qara jún oraypegin basına jamıldı. Valentinaǵa jalpaq bel- |
|||||
lik qoyıp |
tigilgen kóylegin kiygizdi, al Volodiya bolsa Stariy Karantinge |
|||||
baratuǵın bolǵanlıqtan matras gúrteshesin kiyip aldı. |
|
|
|
|||
Vanya |
ayaǵınıń astına qaraǵan edi, artındaǵı balanıń |
eki ayaǵın |
kózi |
|||
shalıp ketti. Artınan uslap turǵan balanıń |
boyı kelte |
bolsa |
kerek, |
ol |
||
Vanyanıń |
basın uslap turıw ushın kóterilip |
tur. Artındaǵı bala dárhal |
||||
qolın jazdırdı da, atalas inisin kórdi. |
Volodiyanıń kózi |
jaynap ketejaq |
||||
bolıp edi, biraq ol dárhal ózin ózi bastı. |
|
|
|
|
||
Vanya |
dárhal kóndi de, qutını oǵan |
berdi. Volodiya albırańqırap |
||||
qaltıraǵan |
qollarına qutını aldı da, |
onıń |
túbindegi |
sınaptı |
ári-beri |
|
sırǵanata |
basladı. (L.K.M.P.) |
|
|
|
|
|
25-shınıǵıw. Tekstten dizbekli qospa gáplerdi terip, kóshirip jazıń. Dizbekli qospa gáptiń jay gápleriniń bayanlawıshınıń astın sızıń hám olardıń qanday sóz shaqapları arqalı bildirilgenin anıqlań.
Abat penen Turdımurattıń úyleri mektepke eki kilometrdey qashıq turadı. Olar mudamı oqıwǵa birge keledi hám ekewi birge qaytadı. Mektepten bir kilometrdey qashıqlaǵannan keyin, joldıń eki boyında qalıń toǵay baslanıp ketedi.
Keshegi demalıstan sońǵı kúni oqıwdan qaytıp kiyatırǵanda toǵaydıń ishinde bir nárseniń ayanıshlı sesti shıqtı. Ekewi irkilip qulaq saldı, tımtırıs. Olar taǵı da júrip edi, jańaǵı dawıs anıqlana tústi. Olar kishkene soqpaqqa talastı, bir-birin aldına túsiriwge asıǵıp, joldıń batıs tárepine burıldı. Anıqlap bilgisi kelip, olar aldına bir-eki adım atlap edi, anaw jatırǵan málshi iri aq qoy eken. Bular jaqınladı, qoy ornınan turıwǵa
ıńǵaylastı.
Aradan kóp waqıt ótpey-aq, jas tóllerdiń dawısı shıqtı. Olar juwırıwı
menen qoydıń qasına keldi: ana |
qoy egiz qozı |
tuwıptı, ol qozılardı |
jalap |
|
atır eken. Kún ayaz edi, qozılar shóptiń ústinde qalshıldasıp jatır. |
|
|||
Turdımurat qolına jińishke |
shıbıq alıp bir qozınıń qarnına |
túrtip |
||
jiberip edi, qozı ayaqların bawırına tıqtı. Onı |
Abat |
eskergen joq, |
sebebi |
|
ol paltosın sheship atır edi. |
|
|
|
|
Hárqaysımız birewin paltoǵa |
orap aparamız |
dep, |
Abat paltosın |
jerge |
jayıp jiberdi. |
|
|
|
|
20