Qaraqalpaq tili 9-kl

(M.Sh.).

A.Awıspalı dánekerli dizbekli qospa gáp

B.Biriktiriwshi dánekerli dizbekli qospa gáp

C.Qarsılas dánekerli dizbekli qospa gáp

D.Gezekles dánekerli dizbekli qospa gáp.

2. da/de, hám, jáne, taǵı, al dánekerleri dizbekli qospa gáptiń qaysı túrin dúzetuǵının anıqlań.

A.Qarsılas dánekerli dizbekli qospa gáp

B.Awıspalı dánekerli dizbekli qospa gáp

C.Biriktiriwshi dánekerli dizbekli qospa gáp

D.Gezekles dánekerli dizbekli qospa gáp

3. Jumıstı ózi óndirip isledi jáne oǵan balaları da kómeklesti. Qapı qattı ashıldı da, awızdan úlken deneli adam kórindi. (T.Q.).

A.Gezekles dánekerli dizbekli qospa gáp

B.Qarsılas dánekerli dizbekli qospa gáp

C.Awıspalı dánekerli dizbekli qospa gáp

A.Biriktiriwshi dánekerli dizbekli qospa gáp

B.Qarsılas dánekerli dizbekli qospa gáp

C.Awıspalı dánekerli dizbekli qospa gáp

D.Gezekles dánekerli dizbekli qospa gáp

5. Bul sózdi óz adamlarına ya Ismayıl ayttı, ya saray adamları ayttı. (K.M.).

A.Gezekles dánekerli dizbekli qospa gáp

B.Biriktiriwshi dánekerli dizbekli qospa gáp

C.Qarsılas dánekerli dizbekli qospa gáp

D.Awıspalı dánekerli dizbekli qospa gáp

6.Onıń birese qolları kóteriledi, birese ayaqları shaltlıq háreketlerin

tastıyıqlaydı. (S.S.).

A.Awıspalı dánekerli dizbekli qospa gáp

B.Biriktiriwshi dánekerli dizbekli qospa gáp

C.Gezekles dánekerli dizbekli qospa gáp

D.Qarsılas dánekerli dizbekli qospa gáp

31

TIL ÓSIRIW

(awızsha hám jazba túrde)

45-shınıǵıw. Shayır I.Yusupovtıń «Sahra búlbúline» qosıǵın oqıń. Qosıqtıń kimge arnalǵanlıǵın hám mazmunın bayanlap awızsha sóylep beriń.

Zaman dártin dástan etip tilińde,

Xalqıńnıń ar-namısı, hújdanı boldıń.

Ayaqtaǵı qaraqalpaq elinde

Shayırlıq múlkiniń sultanı boldıń.

Sen sahra búlbúli ediń sayraǵan,

Baǵ tappaǵan jerde sheńgelge qonǵan,

Japakesh el ushın jan pidá qılǵan,

Dártli kewillerdiń dármanı boldıń.

Elim dep, jurtım dep usı elattan

Bir shayır tuwılsa,—seni jaratqan.

Xalıqtıń sóyler tili bolıp kiyatqan,

Dilwarlıqta alǵır tarlanı boldıń.

Hár sózińde danalıǵıń tanıttıń,

Mártligi bar Alakózdey alıptıń,

Kewli aq, qalpaǵı qara elattıń,

Qosıqqa aylanǵan ármanı boldıń.

Ullı Nawayıdan sawat ashqanıń,

Dańqlı Fizuwliyden dúrler shashqanıń,

Ustaz Maqtumqulınıń izin basqanıń,

Ulıqlardan úlgi alǵanı boldıń.

Dúnyaǵa dańq jayǵan Ózbekstanda,

Mustaqıllıq sheshek atqan bostanda,

Babalar ruwxı oyanǵan tańda,

El ardaqlap eske alǵanı boldıń.

32

Aytqan sózlerińdi altınǵa qaplap,

Tuwısqanlar aytar: «Assalam Berdaq» Merekeńdi Prezident qutlıqlap,

Jańa áwladlardıń ilhamı boldıń.

(I. Y )

46-shınıǵıw. Berilgen tekstlerdi oqıń. Araldıń burınǵı hám házirgi kelbetiniń kórkem ádebiyat stilinde súwretleniwine itibar beriń. Araldıń tolıp-tasıp turǵan dáwirindegi dártke dawa baylıqların hám házirgi «Aralqum» atanıp, ekologiyalıq apatshılıqqa duwshar etken kelbetin salıstırıń.

I

ARALǴA

Táńirim berdi seni bul adamzatqa,

Irıs qazanı bolıp qaynap tursın dep.

Bendelerim shaǵlap, jetip muratqa,

Bul altın jaǵısta dáwran súrsin dep.

Qádirińe jetpedik, ázizim Aral,

Gúrsingen hawazıń tur qulaǵımda.

«Úmitiń — joldasıń»’ degen de sóz bar, Tolqırsań zamanıń kelgen shaǵında.

(I. Y .)

II

Razyezd arqalı ótip baratırǵan poezdlardıń ulı-saldırlısına qulaq salıp turıp, Edige bir túrli keyipte, urıstan burın ózi tuwılıp ósken Aral teńiziniń dawıllı larsıldısın yadına túsirdi.

Qazanqap ta arallı qazaq edi. Bálki, sonlıqtan shıǵar, temir jolǵa kelgennen keyın ekewiniń araları jaqınlasıp, Sarıózek shólistanlıǵında júr-

da boladı eken. Kewilleri buzılıp qayttı. Teńiz qashıqlap ketken. Suwı tartılıp, Aral qurıp baratır eken. Ishkerige qaray tartılǵan suwdıń jaǵasına jetip baraman degenshe burın aydın-shalqar suw jatatuǵın jerler endi bolsa tap-taqır bolıp shańǵıtıp atır. Qurǵaqlıq penen on shaqırımday jol

ARALÍM—ARÍM MENIŃ

Ushan teńizdiń jaǵasınan jılıslap baratırǵan aq kemeni kórgenińiz bar ma? Jaqın adamıńızdı alıs saparǵa aq kemege mingizip, xoshlasqanda júreklerge qanday ayralıq sezimleri buwırqandı? Kemeniń súlderi teńizdiń

Aralımnıń basına túsken sawda, kókiregine emirene emip turǵan eki nárestesinen birden ayrılǵan anaday kózleri jawtańlap, kósilip jatır, jarıqlıq.

Aral—anamızdıń qabırǵasın qayıstırǵan dártke dawa taba almasaq biziń qanday perzent bolǵanımız? Burınları Araldı kórgisi kelgenler Moynaqqa, teńizde shomılǵısı kelgenler jaǵaǵa qaray juwırısatuǵın edi, házir de sonday. Biraq ótken jılı may ayındaǵı Ózbekstandaǵı Aral komitetiniń baslaması menen Aral máselesi boyınsha ótkerilgen Xalıq aralıq májilis qatnasıwshılarınıń arasındaǵı «Novıy mir» hám «Pamir» jurnalınıń wákilleri mennen másláhat soraǵanında, men teńizdi ıqtan emes, órden izlew kerekligin aytıp salıp edim. Shaması, bul kópshilikke maqul bolǵan bolsa kerek, avgust ayınıń ayaǵında Dushanbe qalasında «Aral-88» ekologiyasına qatnasıwǵa shaqırıw telegrammasın aldım... (O.A.)

34

BAǴÍNÍŃQÍLÍ QOSPA GÁPLER

§9. Baǵınıńqılı qospa gáp haqqında túsinik

47-shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıń. olardıń dúziliwi hám mánisinde qanday

ózgesheliklerdiń bar ekenligine dıqqat awdarıń. Hárbir jay gáptiń grammatikalıq tiykarı—baslawıshı hám bayanlawıshın aytıń.

4. Vertolyot kem-kem alıslaǵan sayın, samal da kúsheydi. (Ó.X.) 5. Suwıq sózler de, bári de dushpan adamnıń júregin muzlatıw ushın jumsalsa, bul orınlı hám ótkir boladı. (T.N.) 6. Men bul balanı húrmetleymen, óytkeni ol meniń sezimimdi oyattı. (Ó.X.)

Baǵınıńqılı qospa gáptiń quramındaǵı jay gápler mánilik jaqtan biri ekinshisin túsindiriw arqalı baylanısadı. Mısalı: Shapqan attıń

gáp Shamurat dalaǵa juwırıp shıǵıp ketti degen ekinshi jay gápti mánilik jaqtan túsindirip, birinshi jay gáp ekinshi jay gápti sebep

AŃLATÍW. Baǵınıńqılı qospa gáptiń quramındaǵı baǵınıńqı gápti anıqlawda úsh túrli belgi esapqa alınadı: 1) bas gáptiń baslawıshınan basqa baǵınıńqı gáptiń óz aldına baslawıshı bolıwı tiyis; 2) baǵınıńqı gáp bas gápten intonaciya arqalı bólinip aytıladı; 3) baǵınıńqı gáp óz baslawıshı hám bayanlawıshına iye bolsa da, tamamlanbaǵan jay gáp dep esaplanadı.

48-shınıǵıw. Tekstti oqıń. Baǵınıńqılı qospa gáplerdi tawıp aytıń.

Tek hawa rayınıń buzılısatuǵın túri bar. Irilep qar taslap tur. Qardıń túyirleri úyirilip áynekke soqlıǵıp, geyde ısıldap ketedi. Áynekke qıraw túsip, klass ishi gúńgirt tarta basladı. Áynektiń shet-shebirine basılǵan

35

zamazka suwıq penen kópship, teksheniń sıya tógilgen jerleri daǵallanıp qalıptı. Sultanmurattıń oń jaqtaǵı búyiri táwir-aq tońa basladı. Qattı suwıq baslanǵanǵa deyin, bul jerde burın Mırzagúl otıratuǵın edi. Onı bolsa aparıp Sultanmurattıń ornına otırǵızdı. Bul jer áynektiń tusındaǵıday bolıp húwlemeydi. Biraq Mırzagúldi basqa jerge kóshirmey-aq usı partaǵa otırǵıza bergende de bolatuǵın edi. Sonda da báribir Sultanmurat suwıq samal húwlegen jaǵında ózi otırar edi dá.

Tısqarıdan ala burqan bolıp, qar burqasınlap jawıp tur. Aspan ashıq. Bultsız kúni klasta otırıp qaraǵanıńızda, tawlar kóz aldıńızǵa kelip, ayqın-

jazıń. Baǵınıńqı gáptiń baslawıshı menen bayanlawıshınıń astın sızıń. Baǵınıńqı gápti anıqlaw belgilerin túsindiriń.

1. Aynaxan rayonnan kelmey, men sizge hesh nárse ayta almayman.

kórinedi. 4. Sultanmurattıń ayaq-qolları tońıp, jawırını muzlap, tula boyı juwılday basladı. 5. Ákesi balalardıń ortasında bir dizesine Ájimurattı, bir dizesine kishkene qızın qondırıp aldı. Dinamo-mashina elektr tok islep shıǵarǵannan keyin, toktan lampochkaları janıp, onıń sáwlesi aqlanǵan diywal ekranǵa tústi. 7. Sultanmurat usı tolqınlar arasında hallaslap juwırıp, sol bálent kók shóplerdiń ústine aspannan juldızlar ses-semirsiz úzilip túsip atırǵanday kórinedi. 8. Eki adımday bılayıraq jaqın jerde bir bódene kún shıqqansha sayraydı. 9. Biz dushpandı jeńgendey kúshke iye bolıw ushın, hám nanımız hám snaryadımız bolıwı kerek. (Sh.A.) 10. Paroxod dım alıslap ketkenshe, Aysholpan qol bılǵap baratırǵan Elmurattıń súlderin tanıp turdı. (J.A.)

§10. Bas hám baǵınıńqı gáp, olardıń orın tártibi

50-shınıǵıw. Berilgen qospa gáplerge dıqqat etiń. Olardıń neshe jay gápten dúzilgenine, bas hám baǵınıńqı gáp bolıp bóliniwine itibar beriń.

1. Ay batıp, qalıń toǵayǵa qarańǵılıq shókti. (Sh.A.) 2. Ol ketken waqıtta, bizler jolǵa shıǵıp tur edik. 3. Suw keliwi menen, bul jerler gúl

36

bas gáp hám baǵınıńqı gáp bolıp ekige bólinedi.

Mánisi túsindiriletuǵın jay gáp bas gáp, bas gáptiń mánisin túsindiretuǵın jay gáp baǵınıńqı gáp dep ataladı. Bas hám baǵınıńqı

1. Kún jılıp, jer bawırı jumsardı. (A.Bek.) 2. Suw jerdiń ústine shıqsa,

Qızılqum ırǵalǵan egislik boladı. (K.S.) 3. Ol awıldan shıqqanda, úrginli qar burqasınlap jawıp tur edi. (S.S.) 4. Sońǵı qońıraw qaǵılıwı menen, bizlerip ketemiz. (D.F.) 5. Kewil alǵa júrgisi kelse de, ayaǵı degenine júrmedi. (N.D.)

Baǵınıńqı gáp penen bas gáp qospa gáptiń quramında tómendegi orın tártipte keledi:

1.Baǵınıńqi gáp burın, bas gáp onnan keyin kelip ornalasadı.

Bunday ádettegi orın tártip, kóbinese prozalıq shıǵırmalarda qollanıladı. Mısalı: Qar kóp jawsa, biyday zor boladı. Shıǵıs tárepten samal tura baslaǵanlıqtan, olar búgin jawın jawmas-aw dep shamaladı. (A.Á.)

2.Poeziyalıq shıǵarmalarda baǵınıńqı gáp penen bas gáptiń orın tártibi stillik talapqa ılayıq orın almasıp ta qollanıladı. Bunday orın tártip inversiya dep ataladı.

37

4.Pıshaq tappay, qıyaq penen soyǵanman.

Sol sebepli haram óldi qara qoy. (I.F.)

5.Táńirim berdi seni bul adamzatqa, Irısqazanıbolıp qaynaptursın dep.(I.Y.)

6.Eger de qaynap turǵan kólden júzip ótseń, men saǵan mıń attı sıylıqqa beremen. (A.x.e.) Bultlar áste-áste kóship, aspan ashıla basladı

(Ó.X.). 7. Ol sálem berip kirip kelgende, Temirbek gazeta oqıp otır edi. (T.Q.).

53-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Qosıqlardaǵı orın almasıp kelgen gáplerdiń astın sızıń hám ne ushın orın almasıp qollanılǵanın anıqlań.

1.Heshbir masqaralıq bunnan óter me,

Ketken qurı kelse, kelgen bos kelse.

(Maqtımqulı)

2.Bir sayramay búlbúl taslap keter me,

Sarǵayıp saǵınǵan gúl duwshar bolsa.

(A. Dabılov)

3.Nawqan tuttım, xalqım jipek kiysin dep,

Dos quwanıp, dushpanlarım kúysin dep.

Máńgilik baxıttıń jipek bayraǵın,

Tań samalı talwaslanıp súysin dep.

(I.Yusupov)

4.Katelogta máńgi óshpey tursın dep,

Tiri qalǵan úyge alıp qaytsın dep.

Ján-jaǵına atımızdı jazdıq biz Sawashtaǵı kúnler este qalsın dep.

(Q. Jumaniyazov)

38

§11. Baǵınıńqı gáp penen bas gápti baylanıstırıwshı qurallar

54-shınıǵıw. Berilgen gáplerdegi qara hárip penen jazılǵan sózlerge dıqqat etiń. Olar qaysı aǵzalardıń xızmetinde kelgen hám qaysı sóz shaqabı arqalı bildirilgenin anıqlań.

1. Bult tarap, kún ashıldı. (K.S.) 2. Ol jańa birde qoy qorasın kórip kelgende, burshaq túwe lám de joq edi. (Ó.X.) 3. Gurskiy ketiwden, soldatlar tez kiyinip maydanǵa shıqtı. (Q.D.) 4. Izden eki atlı jetken soń, sóylesip kiyatırǵanlar bir bap penen júrip ketti. (T.Q.) 5. Traktor toqtamay júrse, jumıs ónedi. (Á.T.)

Baǵınıńqı gáp bas gápke tómendegi qurallar arqalı baylanısadı:

1.Baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı hal feyil, kelbetlik feyil, atawısh feyil hám shárt meyil qosımtaları arqalı bildirilip, bas gáp penen baylanısadı. (Bul tuwralı joqarıdaǵı shınıǵıwlardaǵı qara hárip penen jazılǵan sózlerge qarań).

2.Baǵınıńqı gáp bas gáp penen sebebi, óytkeni, sonlıqtan, sol sebepli, sol ushın, sonıń ushın, nege deseń, nátiyjede, eger, eger de

landırıw múmkin emes. (Ǵ.S.) 2. Begjan shayın iship bolǵansha, Seydan sóz qatpadı. (X.S.) 3. Biybixan úyine kelgende, Gúlziyra kiyinip bolǵan edi. (N.D.) 4. Ábdimurat Polatov kirip keliwi menen, bári de orınlarınan

órre turdı. (F.N.) 5. Suw jerdiń ústine shıqsa, Qızılqum ırǵalǵan egiske aylanadı. (K.S.)

39

56-shınıǵıw. Baǵınıńqı gáptiń baslawıshı hám bayanlawıshınıń astın sızıń.

Baǵınıńqı gáptiń bas gáp penen qanday qurallar arqalı baylanısqanın túsindiriń.

1. Samal da biraz tınıp, suwıq ádewir sayabırlanǵan. 2. Jerdiń júzinde háreket toqtap qalǵanday, hámmemiz bir sheshimge kele almay oylanıp

jáhán qarańǵı tartadı. (Ó.A.) 6. Jolımız alıslap, dińkemiz qurıp, mazamız qashqan sayın, barlıq nárse bizlerge jat sezilip atır. (A.Bek.)

57-shınıǵıw. oqıń. Baǵınıńqı gáptiń bas gáp penen qanday grammatikalıq qurallar arqalı baylanısqanın hám bayanlawıshınıń bildiriliwin anıqlań.

1. Biraq, onıń barlıq ziyneti, háreketi bosqa ketti, óytkeni ayıpkerlerdi tabıw qıyınlastı. (Ó.A.) 2. Al, izińizden kelip júrgen janashırlarıńız tuwralı hesh nárse bilmeymen, sebebi bulkáraǵa heshkim kirgizilmeydi. (T.Q.)

58-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Baǵınıńqı gáplerdi tawıp, olardı bas gápke baylanıstırıp turǵan qurallardıń astın sızıń hám sol qurallardıń bir-birinen ózgesheligin túsindiriń.

1. Qolım suwıq, sebebi qarda oynadım. (M.Sh.) 2. Shamurat biyge bular kár etpedi, sonlıqtan ol qarsılaspadı. 3. Úyde Asan joq eken, sol ushın ernazar kóp irkilgisi kelmedi. (T.Q.) 4. Bos waqıtlarında birdeyine kitap oqıytuǵın edi, sonıń ushın razvedchiklerimiz onı «professor» dep shaqıratuǵın edi. («E.Q.») 5. Oqlardı mergenlik penen attı, usınıń sebebinen olarda shıǵınlar ádewir kemeydi. (S.Sm.) 6.Eger ol kelmese, nambar awdara beremiz. (Ó.X.)

59-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına dáneker, tirkewish yamasa basqa baylanıstırıwshı sózlerdiń tiyislisin qoyıp kóshirip jazıń. Baǵınıńqı gáplerdiń bas aǵzalarınıń astın sızıń hám olardıń bas gápke qalay baylanısqanın, baylanıstırıwshı qurallardıń qanday kómekshi sóz ekenin anıqlań.

40