Qaraqalpaq tili 9-kl

A.Orın baǵınıńqılı qospa gáp

B.Qarsılas baǵınıńqılı qospa gáp

C.Shárt baǵınıńqılı qospa gáp

D.Maqset baǵınıńqılı qospa gáp

A.Salıstırmalı baǵınıńqılı qospa gáp

B.Sebep baǵınıńqılı qospa gáp

C.Sın baǵınıńqılı qospa gáp

D.Qarsılas baǵınıńqılı qospa gáp

8. Gúz máwsimi baslanıp dáryanıń suwı tartılǵan soń, kólge quyıp turǵan

ózektiń saǵası kesilip edi, balıqlar atawlap qaldı. (K.S.).

A.Kóp baǵınıńqılı qospa gáp

B.Teń baǵınıńqılı qospa gáp

C.Aralas baǵınıńqılı qospa gáp

D.Izbe-iz baǵınıńqılı qospa gáp

KÓP BAǴÍNÍŃQÍLÍ QOSPA GÁPLER

Quramında eki yamasa birneshe baǵınıńqı gápi bar qospa gápke kóp baǵınıńqılı qospa gáp delinedi.

Kóp baǵınıńqılı qospa gáptiń baǵınıńqı gápleri bas gápke eki túrli jol menen baylanısadı. Olardıń geyparaları bir-birine ǵárezsiz, tikkeley bas gáp penen baylanısadı da, al ekinshi birewleri bir-birine

ǵárezli bolıp, izbe-iz baǵınıw jolı menen bas gápke baylanısadı. Olar

§26. Teń baǵınıńqılı qospa gáp

115-shınıǵıw. Berilgen baǵınıńqılı qospa gáplerdi oqıń. Olardıń neshe gápten dúzilgenine dıqqat etiń. Bundaǵı bas hám baǵınıńqı gáplerdi aytıń.

1. Jolbarıs qanshelli uzaqlasqan sayın, qanshelli onıń qamıslardı jarıp baratırǵan tasırlısı semgen sayın, ol da sonshelli quwandı. 2. Ele báhárdiń ushlıǵı kórinbese de, quyashtıń jaǵımtallı shuwaǵı menen jer beti

71

puwlasqanday bolıp, tóńbektey shókken tońlar kem-kemnen mumday jibisti. 3. Sahipjamal arı-beri júrgenshe, kún kóterilip, duman tarqap ketti. (L.X.). 4. Záripbay shıǵıp ketken soń, Jumagúl qaytadan turıp, ol anası jatırǵan as úyge kirdi. (T.Q.) 5. Qarshıǵa kelgennen keyin, olar da islep atırǵan jumısların toqtatıp, hámmesi gúrrińlesip, shay iship aldı. (J.S.).

rap shuwlasıp, kóldiń ishi arpalısıp jawdıń súrenindey qulaqqa qáweterli esitiler edi. 2. Otırıspa tarqap, hámme atlanarda, Esengeldi biy irkilip, Sultanbay jekke qaldı. (K.S.). 3. Hawa rayı jıllı bolǵan soń, jer kúnnen

4. Ol ashlıqqa qansha shıdasa da, shólge shıday almay, tańlayları kewip,

6.Jaǵıslar boyında shókken nar usap,

Ízıldaǵan namań qıylı qal qusap,

Bastı bılǵaǵanıń qaldı alıslap,

Men ańlaǵan sırıń basım, torańǵıl.

(T.S.).

72

117-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Baǵınıńqı gáplerdiń astın sızıp, olardıń qaysısı birgelkili kóp baǵınıńqı, qaysısı hár túrli (birgelkisiz) kóp baǵınıńqı ekenin hám bas gápti qanday mánide sıpatlap kelgenin túsindiriń.

1.Ul-qızıń el súygen azamat bolsa,

Júreginde aqıl-parasat bolsa,

Mudam jaqsı menen jámáát bolsa,

Ata bolǵanıńa ármanıń bar ma.

(T.S.).

2.Zulım patsha márdikarǵa alǵan soń, Basımızǵa bunday bále salǵan soń, Jaslayımnan bul bálege qalǵan soń, Márdikarǵa keter boldım, yaranlar.

(M.D.)

3. Kempir bunı jaqsı kórmegen menen, basqa qarasatuǵın qáwenderi bolmaǵanlıqtan, ol Erjannıń aytqanına kóndi. (M.D.). 4. Oylaǵanları

118-shınıǵıw. Tekstten teń baǵınıńqılı qospa gáplerdi tawıp kóshirip jazıń.

Hárbir baǵınıńqı gáptiń baslawısh hám bayanlawıshınıń astın sızıń. Bayanlawıshlarınıń qanday feyiller arqalı bildirilgenligin aytıń.

túni menen seyil etip sharshaǵanday, olar sáhárge jaqın serpile baslap,

átirapqa ájayıp tınıshlıq shókken. Heshqanday háreket joq sıyaqlı. Hátteki, aralıqta jıljıp júrgen kúshsiz jeldiń ebindey aǵımı da sezilmeydi. Qır átirap kem-kemnen jaqtılanıp jasıl lipasına bólengen lalazar jerler qulpırıp, onıń tań qalarlıq tábiyǵıy sáni ashıldı. Awıl ishi oyanıp, jańa tuwǵan miynet kúniniń janlı háreketi baslandı. Qoradaǵı mallar móńiresip, ketektegi qorazlar shaqıra basladı. Usı waqta joldıń qubla túbindegi baǵlı jaydıń esigi ashılıp, ishinen uzın boylı, qıpsha belli qız shıqtı. Ol qız hádemey paxta atızına jetip kelip, qolındaǵı qap-qanarın atız basına qoydı da, eki

73

bizler kútá uyalıp qaldıq. Hár qanadan terip alǵan paxtama qolım tolıp, kózlerim shayday ashılıp, kewlim shad bolmaqta. (A.Bek.).

Ele báhárdiń ushlıǵı kórinbese de, quyashtıń jaǵımtallı shuwaǵı menen jer beti puwlasqanday bolıp, tóńbektey shókken tońlar kem-kemnen mumday jibisti. (Ó.X.) Qońıratlılar Kók ózekke taqalǵanda ǵaz qatar gezelerden mıltıqlar atılıp, xan láshkeriniń aldınǵılarınan birazı oqtan ushtı. Eger ózimiz sapta tura almasaq, alǵa qoyǵan qádemimizdi bekkemleytuǵın

1. Sol kúni kún batıp, jaǵadaǵı jigildiklerdiń uzın kóleńkesi suw betinen

jetip kelip belin siltegeni sol, ol heshteńeni ala almay patıraqlap zıp berdi (T.Q.). 3. Men, ózim iske qolım tiyip, ol kewildegidey pitse, baladay

74

kelgende, shákirt júzi tómen edi (W.A.) 6. Bizler bul jerge qozılatıw jumısı tamam bolǵannan soń, qozılar qatayıp, qoylar kógin alǵannan keyin kelemiz (J.M.).

120-shınıǵıw. Izbe-iz baǵınıńqı gáplerdiń baslawısh hám bayanlawıshlarınıń astın tallaw úlgisi boyınsha sızıń. Baǵınıńqı gáplerdiń bayanlawıshlarınıń qanday

2. Jerdiń tońı ketip, báhár jaqınlaǵanda, Turımbet Jumash bayǵa bardı.

(T.Q.). 3. Quyash batıp, átirap gewgimlene túsken gezde, terimshiler qabıl etiw punktine kúni menen tergen paxtaların tapsırıwǵa alıp kelip atır. 4. Qara úydiń shańaraǵınan gidiman tas túsip, hámme jaq quwsırılǵanday, úydiń hawası taraydı, demler qısıldı. (T.Q.). 5. Qansha shamal esip, qar borasınlasa da, ol mıńq eter emes. 6. Geyde kúnniń nurı tósin qıtıqlaǵanday, qara bult oynap shıǵıp jılıssa, shaqmaq shaqqanday, álem

1. Jas úlken sóylep otırǵan soń Aytbay iybe saqlap, ol tómen qaraǵan qáddinde otıra berdi. (T.Q.). 2. Tańnıń qarańǵılıǵı serpilip, juldızlar siyreksip, kún shıǵar bet aq tańlaqqa aylana basladı. (S.A.). 3. Aymereke bunı yadınan shıǵarǵannan keyin, Miyrigúl otırǵan ornınan turıp, ol ottı qaǵıstırıp yarım dástege jaqın aqbas tasladı. (M.D.). 4. Aydana Moskvadan alıp kelgen xalatın kiyip, ol xızmet etiwge shıqqan waqıtta, hámme duw qol shappatlap jiberdi. (Ó.X.) 5. Hárkim óz kún kórisine, mashqalasına jeterlik dárejede iye bolsa, onnan zıyatın talap qılmasın, óytkeni talaptıń shegi joq. (Aristotel).

122-shınıǵıw. Teń baǵınıńqılı qospa gápke 2 gáp, izbe-iz baǵınıńqılıǵa 2 gáp tawıp jazıń. Baǵınıńqı gáplerdiń bayanlawıshlarınıń qanday sózlerden bolǵanın hám bas gápke qatnaslı sorawların aytıp beriń.

123-shınıǵıw. «Kitap—bilim bulaǵı», «Kitap—maǵan eń jaqın keńesshi hám dos», «Miynet adamǵa abıray, ataq hám dańq áperedi» degen temalardıń birin tańlap, awızsha qısqasha sóylep beriń.

75

DÁNEKERSIZ QOSPA GÁPLER

§28. Dánekersiz qospa gáp haqqında túsinik

124-shınıǵıw. Berilgen qospa gáplerge dıqqat awdarıń. Olardıń qaysısı intonaciya, qaysısı dizbekli dánekerler, qaysısı baǵındırıwshı dánekerler arqalı baylanısqanın anıqlań.

1. Shaqalar qıymıldamaydı, japıraqlar sıldırlamaydı. 2. Shaqalar qıymıldamaydı hám japıraqlar sıldırlamaydı. 3. Jerler kókledi, átirap kók lipasqa bólendi. 4. Jerler kókledi hám átirap kók lipasqa bólendi. 5. Jerler kóklegenlikten, átirap kók lipasqa bólendi. 6. Jerler kókledi, sonlıqtan átirap kók lipasqa bólendi.

Quramındaǵı jay gápleri dánekersiz, intonaciya arqalı baylanısqan qospa gápke dánekersiz qospa gáp delinedi.

Dánekersiz qospa gápler quramındaǵı jay gáplerdiń mánilik qatnaslarına qaray dánekersiz mezgilles, dánekersiz qarsılas, dánekersiz sebep-nátiyje, dánekersiz túsindirmeli qospa gáp bolıp 4 túrge bólinedi.

125-shınıǵıw. Tekstti oqıń. Qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdiń bir-biri menen qalay baylanısıp kelgenin hám jay gápler arasındaǵı mánilik qatnasların anıqlań.

Jańa ay jadırap kóp turmadı, ol álleqashan batıp ketken. Girbińsiz kókte úmit ushqınlarınday juldızlar ǵana jıltıraydı, sholaq qumlar shókken botaday qarawıtıp kórinedi. Ya jortqan ańnıń qorsıldısı esitilmeydi, ya ushqan qus qanatlarınıń sıpsıńı esitilmeydi. Bunnan sál ǵana burın názik ayaqlarındaǵı qasań gewishtiń sıpıldısı esitiler edi, házir ol da tınǵan. Pitegene salqın tartqan qum kúndizgidey ayaqtı kúydire bermes edi, onıń ústine súrniktirer shóńge de joq. (Sh.S.)

126-shınıǵıw. Qospa gáplerdiń jay gápleriniń bayanlawıshlarınıń astın sızıp, olardıń qospa gáptiń qaysı túri ekenin hám bir-birinen ózgesheligin túsindiriń.

1. Eger Shelpekliniń átirapına mańlayǵa ursa belgisiz qarańǵı túnde kelseńiz, kóz aldıńızda úsh-qıyırı joq aq saǵım oynaydı. 2. Qansha jol

76

júrseń de, sheksiz dala jetkermey zımıray beredi. 3. Qıstıń kúni Shelpekli birde qar jamıladı, birde arqadan esken úskirik jaǵımsız samaldıń mákanı boladı. 4. Sáwir samalı esiwden, sheleklep nóser quyadı. 5. Bul átirapqa jaqınlasqan bult asıqpay-albıramay tas tóbeńde gezip júredi, áyne sáti túsken waqıtta ayamay-awımay sel bolıp quyadı. (Ó.X.)

DÁNEKERSIZ QOSPA GÁPTIŃ MÁNISINE QARAY TÚRLERI

§29. Dánekersiz mezgilles qospa gáp

1. Gúz keldi, kók shópler sarǵılt túske endi. 2. Kemeler arnanıń jaǵasına kelip toqtadı, bular da katerden tústi. (Ó.A.) 3. Kókte, kóz ilmes bálentlikte poshsha torǵaylar juǵırlasadı, taw-taslardıń panasında keklikler sayraydı. (A.Y.) 4. Aradan azıraq waqıt ótti, Gúlziyra menen Áwezmurat ishke kirip keldi. (A.B.) 5. Qıstıń qáhárli kúnleri de ótti, jarqıraǵan jazdıń ayı jáne keldi. (J.S.)

128-shınıǵıw. Gáplerdi oqıń. Olardıń dánekersiz mezgilles qospa gáptiń qaysı túri ekenin aytıń.

1. Gúljamalǵa sol kóldi kórip qaytıwǵa usınıs etip edim, ol birden kelisim bere qoydı. (A.Á) 2. Ilashıqtaǵı digirman sesti tındı, Gúlziyra kórindi. 3. Tórtkúl aspanında juldızlar jaynaydı, ay kúlip tur. 4. Topıraq

77

129-shınıǵıw. Berilgen gáplerdiń qaysısı bir waqıtlı, qaysısı izbe-izli mezgilles qospa gáp ekenin, harqaysısın bólek terip jazıń. olardıń jay gápleriniń baslawısh hám bayanlawıshlarınıń astın sızıń.

1. Elimizdiń ekonomikalıq potenciyalı ádewir kóbeydi, xalıqtıń turmıs dárejesi ádewir artıp atır. («E.Q.») 2. Bunnan keyin Murat penen Asqar vertoletti uzatıp salıp, ekewi izli-izinen úyge kirdi. (Ó.X.). 3. Kempir apam

onnan keyin arı teńizge qaray súyreydi. (S.K.).

§30. Dánekersiz qarsılas qospa gáp

130-shınıǵıw. Gáplerdi oqıp, olardıń quramındaǵı jay gáplerdiń mánilik

boldı. (Q.x.e.) 4. Altaw ala bolsa awızdaǵını aldırar, tórtew túwel bolsa tóbedegini túsirer. 5. Oqıǵan ozar, oqımaǵan tozar. (Q.n.m.)

Quramındaǵı jay gápleri mánilik jaqtan bir-birine qarama-qarsı bolǵan qospa gápke dánekersiz qarsılas qospa gáp dep ataladı.

Dánekersiz qarsılas qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdiń arasındaǵı qarama-qarsı mániler tómendegishe bildiriledi:

1. Birinshi jay gápten ańlasılǵan mazmunǵa ekinshi jay gáptiń mazmunı qarama-qarsı keledi: Bunı kórgen Dármenbay juwırıp kele sala tastı qozǵaltpaqshı bolıp edi, Awezov onıń aldın aldı. (T.Q.)

2. Hárbir jay gápte antonim sózler qollanılıp qarama-qarsı máni

78

1. Ol qısılmastan jataq jayına aqsha tóleytuǵının túsindirmekshi bolıp edi, kempir onı sóyletpedi. (L.T.) 2. Eki aǵası kishkene inisin quwıp ketedi, bala jetkermeydi. (Q.x.e.) 3. Olarǵa zaldaǵılardıń ayırımları kúldi, ayırımları ayap qala berdi. 4. Ári-beri táwelle etip edim, biziń awılǵa barǵısı kelmedi. (Ǵ.S.) 5. Bul sózge birazlar ashıwlandı, birazlar quwandı.

(S.Arıs)

132-shınıǵıw. Dáslep dánekersiz mezgilles qospa gáplerdi, onnan keyin qarsılas qospa gáplerdi terip kóshirip jazıń. Hárqaysısınıń mánilerin túsindiriń.

1. Ol joldaslarına bir nárselerdi aytıp baqıradı, joldasları oǵan qaramaydı. (A.W.) 2. Qápelimde awıldıń iytleri shabalanıp úrdi, úyler azan-qazan boldı. (K.S.) 3. Sen qozǵalmay tınısh otır, men házir janıńa baraman. 4. Onıń diywalları emal aralas aq boyaw menen boyalǵan, onda plakatlar qıstırıwlı tur. (L.K.M.R.) 5. Uzaqta hesh nárse, heshqanday qubılıs kózine túspedi, hesh nárse esitilmedi. 6. Jaqsılıq degen jolda tasırayıp jatatuǵın

§31. Dánekersiz sebep-nátiyje qospa gáp

Quramındaǵı jay gápleri biri ekinshisiniń sebep ya nátiyjesin bildiretuǵın qospa gáptiń túrine dánekersiz sebep-nátiyje qospa gáp delinedi.

Dánekersiz sebep-nátiyje qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdiń orın tártibi mánilik qatnasına qaray eki túrli ózgeshelikke iye boladı.

79

jay gápiniń qaysısınıń burın ya soń kelgenligi olardıń máni hám

keledi. Bunday jaǵdayda jay gáplerdiń arası útir, qos noqat yamasa sızıqsha arqalı bólinip jazıladı. Mısalı: Kóp keshige beriwge bolmaydı, shayıq kelgen bolsa ján-jaqqa adam jiberip izletedi. (T.Q.) Olar qorǵannan dalaǵa shıǵıwǵa erise almadı—dushpan óziniń qorǵanıw halqasın biriktirip qoyǵan edi. (S.Sm.)

133-shınıǵıw. Gáplerdi oqıń. Sebep-nátiyje qospa gáptiń jay gápleriniń qaysısı sebepti, qaysısı nátiyjeni bildirip kelgenin anıqlań.

1. Ógiz jániwardıń ayaǵın bir nárse shawıp ketken, qan sorǵalap tur.

(Q.D.) 2. Bizler soraǵan kóp aqshanı beriw múmkinshiligi joq edi, basqa jerlerde de úlken-úlken qurılıslar islenip atırǵan edi. (T.N.) 3. Hámmesiniń sharshaǵanı jekke ketken soń bilindi, jollar ónbey qaldı. (S.A.) 4.

Kún ayaz edi, qozılar shóptiń ústinde qalshıldap jatır. (T.Q.) 5. Avtobustıń kelmegenine kóp waqıt bolǵan bolsa kerek, kútiwshiler nayatiy kóp eken. (G.T.) 6. Men keshikpeymen, meniń familiyam alfavit boyınsha eń aqırında (S.S.) 7. Biraq sonnan beri ata-ana qızınıń táǵdiri tuwralı qaytıp sóylespedi, bul sóz umıt bolıp ketken edi. (T.Q.). 8. Siz meniń atamnıń qolınan kóp duz ishken adam ekensiz, men sizdi ózimniń atamday kóremen. (B.B.)

134-shınıǵıw. Berilgen gáplerdiń ishinen dánekersiz sebep-nátiyje qospa gáplerdi terip kóshirip jazıń. Olardıń hárbir jay gápiniń bas aǵzalarınıń tallaw úlgisi boyınsha astın sızıń hám sol gáplerdiń mánilik qatnasların túsindiriń.

1. Túlki burıldı da, búlkildep jortıp ketti. Jortıp baratırıp artına bireki mártebe qaradı da, ol tún qarańǵılıǵına sińip ketti. 2. Men usı jerde

kimniń haqısı joq. («E.Q.») 5. Volodiya jazıwdıń hámmesin tolıq ayıra almadı, ol ele de onday sawatlı emes edi. (L.K.M.R.).

80