biologiya_qq

Biogen zatlar – tiri organizmlerdiń iskerligi ónimleri yamasa olardıń organikalıq qaldıqlarınan payda bolǵan zatlar jıyındısı. Olarǵa neft, taskómir, háktas hám atmosfera gazların mısal qılıw múmkin (40-súwret).

Biogen hám abiogen payda bolıwshı zatlar – bir waqıttıń ózinde tiri organizmler iskerligi hám abiogen procesler nátiyjesinde payda boladı. Mısalı, topıraq, suw háwizleriniń túbi (41-súwret).

Radioaktiv zatlar – radioaktiv elementler hám olardıń tarqalıwınan payda bolǵan zatlar.

Tarqatıwshı atomlar – ayırım elementlerdiń atomları bolıp, tábiyatta tarqalǵan halda ushıraydı.

Kosmik zatlar – kelip shıǵıwı kosmos penen baylanıslı, biosferada kosmostan kirip keletuǵın zatlar: meteoritler, kosmik shań bólekleri mısal boladı.

Solay etip, «Biosfera» kelip shıǵıwı jaǵınan áyyemgi, dúzilisi jaǵınan quramalı, kóp komponentli, ózin-ózi basqara alatuǵın, energiyanıń úlken resursların toplaytuǵın hám bólistiretuǵın, óz quramı hám dinamikasın belgileytuǵın sistema.

Dápterińizge atamalardıń mánisin jazıp alıń: biosfera, tiri zatlar, qattı zatlar, biogen zatlar, biogen hám abiogen payda bolıwshı zatlar, radioaktiv zatlar, tarqatıwshı atomlar, kosmik zatlar.

141

Bilimlerińizdi qollań.

1.Biosfera qanday komponentlerden dúzilgen?

2.Biosfera quramına kiriwshi zatlardıń túrlerin aytıp beriń.

3.Biogen zatlar qalay payda boladı?

4.Tiri zat Jer sharınıń qaysı qabıqların iyeleydi?

5.Qay jerde tiri zat eń kóp muǵdarda ushıraydı? Ne ushın? Bunıń biosfera ushın qanday áhmiyeti bar?

Óz pikirińizdi bildiriń.

Biosferanıń komponentleri bir-biri menen óz ara qanday baylanısqan? Juwabıńızdı mısallar menen túsindiriń.

27- §. BIOSFERADAǴÍ TIRI ZATTÍŃ QÁSIYETLERI HÁM

FUNKCIYALARÍ

Tayanısh bilimlerińizdi qollań. Tiri organizmlerge tán qásiyetlerdi aytıp beriń.

Tiri zat – qaysı sistematikalıq birlikke tiyisli ekenligine qaramastan biosferanıń barlıq tiri organizmleri jıyındısı. V.I. Vernadskiydiń biosfera haqqında táliymatında tiri zat túsinigi hám tiri zattıń biosferadaǵı roli haqqında pikirler tiykarǵı orında turadı.

Tiri zattıń qásiyetleri. Tiri zat tiri emes zattan parıq qılıp, bir neshe ózine tán qásiyetlerge iye:

1.Tiri organizmler qozǵalıw, ósiw hám kóbeyiw arqalı ortalıqta tez tarqalıw hám ortalıqtıń jasaw múmkin bolǵan barlıq boslıqlardı iyelew qásiyetine iye. Qozǵalıw arqalı tiri organizmler organikalıq zatlar hám energiyanıń bir jerden basqa jerge kóshiwin támiyinleydi. V.I. Vernadskiy tiri zattıń aktiv hám passiv háreketin parıqlaydı. Organizmlerdiń energiya jumsawı esabına ǵárezsiz qozǵalıwı aktiv háreket esaplanadı. Mısalı, balıqlar suw aǵımına qarsı júzedi, quslar Jerdiń tartıw kúshin jeńip ushadı. Tábiyǵıy kúshler (Jerdiń tartıw kúshi, gravitaciya) tásirinde qozǵalıwı passiv háreket esaplanadı.

2.Tiri organizmlerdiń tirishilik procesleri, ximiyalıq reakciyalar tártipli túrde ámalge asadı, reakciyalar tezligi úlken bolıp, bul proceste qatnasatuǵın fermentlerdiń aktivligi menen baylanıslı.

3.Tiri zat evolyucion rawajlanıw qásiyetine iye.

142

4.Tiri zat adaptaciya qásiyetine iye, yaǵnıy sırtqı ortalıq shárayatlarına joqarı dárejede biyimlesedi.

5.Tiri zatta payda bolatuǵın ximiyalıq baylanıslar ózinde úlken energiya saqlaydı. Sonıń ushın da tiri zat quyash energiyasın transformaciya qıladı hám ózinde toplaydı.

6.Tiri zat morfologiyalıq hám ximiyalıq hár qıylılıǵı menen táriyiplenedi, kóbeyiw qásiyeti sebepli áwládlar almasadı, yaǵnıy jańalanadı.

7.Tiri zat óz aldına individlerden ibarat, individler populyaciyalardı, hár qıylı populyaciyalar bolsa biocenozlardı payda etedi (42-súwret).

Tiri organizmler biosferanı ózgerttire alatuǵın aktiv kúsh.

Tiri zattıń funkciyaları. V.I. Vernadskiy tiri zat biosferanı ózgerttiriw-

shi kúsh sıpatında tiykarǵı rol atqaradı dep esaplaydı.

Topıraqta jasawshı organizmler

Úńgirde jasawshı organizmler

Jer astı suwlarındaǵı mikrorganizmler

42-súwret. Biosferada tiri organizmlerdiń tarqalıwı.

143

Ol óziniń belgili «Biosfera» shıǵarmasında tiri zattıń funkciyaların kórip shıǵadı. Házirgi waqıtta biosferanıń tómendegi funkciyaları parıqlanadı.

Energetikalıq funkciya tiri organizmlerdiń quyash energiyasın ózlestirip, onı organikalıq zatlardıń ximiyalıq baylanıslar energiyasına aylandırıwı hám azıq shınjırı boylap ótkeriwinde júzege keledi. Tiri zat Jer hám kosmostı fotosintez procesi arqalı baylaydı. Energetikalıq funkciya sebepli ekosistemalarda jumsalǵan energiya ornınıń qaplanıwı hám biosferada tirishilik dawamlıǵı támiyinlenedi. Tiri zatta toplanǵan energiya esabına Jer júzindegi barlıq tirishilik procesler ámelge asırıladı. Energiya az ǵana ıssılıq kórinisinde tarqalsa, az ǵana qazılma kórinisinde toplanadı (torf, neft, taskómir h. b).

Konsentraciyalaw funkciyası tiri organizmlerdiń tirishilik proceslerinde ayırım zatlardı toplaw qásiyetinde payda boladı. Bul funkciya sebepli tiri organizmler sırtqı ortalıqtan biogen elementlerdi ózlestiredi hám toplaydı. Tiri zat quramında vodorod, uglerod, azot, kislorod, natriy, magniy, kremniy, kúkirt, xlor, kaliy, kalciy muǵdarı anorganikalıq tábiyatqa qaraǵanda joqarı boladı. Tiri organizmlerde uglerod muǵdarı kóp. Metallar arasında muǵdarı jaǵınan kalciy birinshi orındı iyeleydi. Háktas kánleri haywanlardıń hákten ibarat skeleti qaldıqları esaplanadı. Bulutlar, diatom suw otları, nur tárizliler kremniy toplaydı, qońır suw otlarında yod, omırtqalı haywanlar skeletinde bolsa fosfor kóp muǵdarda toplanadı.

Destruktiv funkciyası nabıt bolǵan organizmler quramındaǵı organikalıq birikpelerdiń tarqalıwı hám minerallasıwı, taw jınıslarınıń jemiriliwi, payda bolǵan mineral zatlardıń bioximiyalıq aylanıwǵa – biogen migraciyaǵa qatnasıwı sıyaqlı proceslerde payda boladı. Nátiyjede biogen zatlar jáne biogen hám abiogen payda etiwshi zatlar payda boladı. Taw jınıslarınıń jemiriliwi áhmiyetli process esaplanadı, sebebi tiri zattıń destruktiv funkciyası sebepli litosferadan ajıralǵan mineral zatlar dáwirlik aylanısqa qosıladı. Bakteriyalar, kók jasıl suw otlar, zamarrıqlar, lishaynikler taw jınısların ximiyalıq zatlar járdeminde jemiredi. Organikalıq birikpelerdiń minerallasıwı sebepli payda bolǵan kalciy, kaliy, natriy, fosfor, kremniy sıyaqlı biogen elementler zatlardıń bioximiyalıq aylanısına qosıladı.

Ortalıq jaratıw funkciyası ortalıq (litosfera, gidrosfera, atmosfera)tıń fizi- ka-ximiyalıq qásiyetlerin ózgerttiriw arqalı tiri organizmler jasawı ushın qolay shárayat jaratıw menen belgilenedi. Usı funkciya joqarıda kórip ótilgen energetikalıq hám destruktiv funkciyalar menen baylanıslı. Usı funkciya nátiyjesinde tómendegi áhmiyetli qubılıslar júz bergen: birlemshi atmosferanıń gaz qura-

144

mı hám birlemshi okean suwınıń quramı ózgerdi, litosferada shógindi jınıslar qatlamı, qurǵaqlıqlarda bolsa ónimdarlı topıraq qatlamı payda boldı.

Gaz almasıw funkciyası tiri organizmler tárepinen gaz tárizli zatlardı ózlestiriliwi hám ajıratılıwı arqalı atmosferanıń gaz quramı turaqlılıǵın saqlap turıwda kórinedi. Kislorod fotosintez procesinde, karbonat angidrid bolsa dem alıw procesinde ajıraladı. Jer astında payda bolatuǵın metan gazı metan payda etiwshi bakteriyalar tárepinen organikalıq birikpelerdiń tarqalıwı nátiyjesinde payda boladı. Tiri zattıń gaz almasıw funkciyasına destruktiv hám ortalıq jaratıw funkciyalarınıń jıyındısı sıpatında da qaraw múmkin.

Oksidleniw qaytarılıw funkciyası tiri organizmlerde júz beretuǵın ximiyalıq zatlardıń oksidleniwi hám qaytarılıwı proceslerinde júzege keledi. Mısalı, fotosintez procesinde karbonat angidrid gazı uglevodqa shekem qaytarılsa, dem alıw procesinde bolsa uglevodlar karbonat angidrid hám suwǵa shekem oksidlenedi. Xemosintezlewshi temir bakteriyaları iskerliginde temir atomınıń oksidleniw dárejesi ózgeredi. Oksidleniw-qaytarılıw funkciyası tiri zatqa tán ortalıq jaratıw funkciyasınıń bir kórinisi.

Transport funkciyası zatlardıń awırlıq kúshine qarsı hám gorizontal baǵdarda bir orınnan basqa orınǵa kóshiwi. Belgili bolǵanınday, planetamızda zatlardıń qozǵalısın Jerdiń tartıw kúshi belgileydi. Anorganikalıq zatlar qıyalıq boylap óz-ózinen joqarıdan tómenge háreketlenedi. Dáryalar, muzlıqlar, qar kóshkileri sonday qozǵaladı. Tiri zat bolsa tómennen joqarıǵa, okeanlardan qurǵaqlıq tárepke qozǵala aladı. Aktiv háreket sebepli tiri organizmler qatnasında túrli zatlardıń hám atomlardıń migraciyası júz beredi. Tiri zat járdeminde ximiyalıq zatlardıń migraciyasın V.I. Vernadskiy atomlardıń biogen migraciyası dep ataǵan.

Sonday etip, tiri zat biosferadaǵı barlıq proceslerde qatnasadı, ortalıqtı túpten ózgerttire aladı.

Dápterińizge atamalardıń mánisin jazıp alıń: tiri zattıń funkciyaları: energetikalıq, gaz almasıw, konsentraciyalaw, oksidleniw-qaytarılıw, ortalıq jaratıw, destruktiv, transport.

Bilimlerińizdi qollań.

1.Biosferada tiri zattıń qásiyetlerin túsindiriń.

2.Tiri zatlardıń biosferadaǵı funkciyaların aytıp beriń.

3.Tiri zattıń energetikalıq funkciyası biosferadaǵı qanday proceslerde júzege keledi?

4.Tiri zattıń konsentraciyalaw funkciyasına mısallar keltiriń.

5.Tiri zattıń destruktiv hám ortalıq payda etiw funkciyalarınıń áhmiyeti nede?

145

Óz pikirińizdi bildiriń.

1.Biosferadaǵı tiri zatınıń funkciyalarına insanlardıń biogeoximiyalıq iskerligin kirgiziw múmkinbe? Bul funkciyanıń mánisi hám biosferadaǵı áhmiyetin nede dep oylaysız?

2.Sizge belgili bolǵanınday, suw temperaturasınıń kóteriliwi sebepli suwdaǵı kislorod muǵdarı azayadı? Lekin ekvator jaqınında okeanlardıń betinde kislorodtıń muǵdarı bárha joqarı boladı. Bul halattı qanday túsindiriw múmkin?

Óz betinshe orınlaw ushın tapsırmalar.

Biosferadaǵı tiri zat hám onıń áhmiyetin kestede kórsetiń.

Energetikalıq funkciya

Konsentraciyalaw funkciyası

Destruktiv funkciya

Ortalıq jaratıw funkciyası

Gaz almasıw funkciyası

Oksidleniw-qaytarılıw funkciyası

Transport funkciyası

28- §. BIOSFERA BIOMASSASÍ

Tayanısh bilimlerińizdi qollań. Geografiya oqıw páninen polyuslardan ekvator tárepke qarap Jerdiń geografiyalıq tábiyǵıy zonalarınıń jaylasıwın esleń. Fotosintez procesiniń mexanizmi hám kosmik áhmiyetin eske alıń. Qanday organizmler fototroflar dep ataladı?

Biosferadaǵı barlıq tiri organizmler: haywanlar, ósimlikler, mikroorganizmlerdiń ulıwma massası biomassa dep ataladı. Jer planetasınıń biologiyalıq massası ortasha 2423 millyard tonnanı quraydı. Qurǵaqlıq hám okeanlar biomassaları bir-birinen parıq qıladı (5-keste).

146

Kesteden kórinip turǵanınday, tiri organizmlerdiń tiykarǵı bólimi qurǵaqlıqta, yaǵnıy materikte jámlengen (98,7% ten kóbirek). Okean biomassası úlken emes, 0,13% ke teń. Qurǵaqlıqta ósimlikler biomassası úlken bolsa (99%), okeanda bolsa haywanlar biomassası 93% ten kóbirekti quraydı. Eger haywan hám ósimliklerdi óz ara salıstırsaq 2400 mlrd t ósimlik hám 3 mlrd t haywanat álemine tuwra keledi. Bunnan kórinip turıptı, Jer júzindegi tiri biomassanı tiykarınan jasıl ósimlikler quraydı. Geterotrof organizmler biomassası ortasha 1% ti quraydı.

Qurǵaqlıq biomassası. Polyuslardan ekvatorǵa qarap barǵan sayın qurǵaqlıq biomassası artıp baradı. Sonıń menen birge ósimlik túrleri sanı da artadı. Moxlar hám lishayniklerden ibarat tundra (500 ge jaqın túr) iyne japıraqlı hám keń japıraqlı toǵaylar menen, olar bolsa óz náwbetinde shóller (2000 ǵa jaqın túrler), subtropik toǵaylar (3000 nan kóbirek túrler) menen almasadı. Tiri zattıń eń kóp biomassası tropik toǵaylarda toplanǵan bolıp, olar biosfera materik bóliminiń eń ónimdar jámáátleri esaplanadı (8000 nan kóbirek túrler).

Haywan túrleriniń hár túrliligi ósimliklerdiń biomassasına baylanıslı bolıp, ekvator tárepke haywan túrleri sanı artıp baradı. Túrler sanı kóp, yaǵnıy tirishilik tıǵız bolǵan orınlarda birgelikte jasawǵa beyimlesiwler payda boladı. Túrler bir-biri menen azıq shınjırları arqalı baylanısqan biocenozlarda tirishilik tıǵızlıǵı artıp baradı. Azıq shınjırları bir-biri menen tutasıp, zat hám energiyanıń bir buwınnan basqasına ótiwin támiyinleytuǵın quramalı azıq torların payda etedi. Qurǵaqlıq biomassasına insan kúshli tásir kórsetedi. Bul tásir nátiyjesinde biomassa payda qılıwshı maydanlar qısqarmaqta. Bul da jer hám suwdan islep shıǵarıw, awıl xojalıǵında racional` paydalanıwdı talap etedi.

Dúńya okeanı biomassası. Dúńya okeanı Jer júziniń 2/3 bólimin iyeleydi. Okeanlarda biomassa tegis emes tarqalǵan bolıp, onı tiykarınan suwdıń betindegi plankton organizmler quraydı. Qurǵaqlıqtaǵı ósimlikler biomassası okeandaǵı tiri organizmler ulıwma biomassasınan kóp bolsada, biraq dúńya okeanında biomassanıń payda bolıw ónimdarlıǵı joqarı. Bul fitoplankton hám zooplanktonnıń tez pát penen kóbeyiwine, ósiwine jáne qısqa tirishilik cikline iyeligi menen baylanıslı.

Okeanda fotosintez procesi 100 metrge shekem bolǵan joqarı qatlamlar-

147

da ushıraytuǵın producentler qatnasında júz beredi. Fotosintezdiń 3/2 bólimi okeanda ótedi. Okeanlardaǵı haywanlardıń azıqlanıwında planktonlardıń áhmiyeti júdá úlken. Suw otları hám ápiwayı organizmler menen mayda shayan tárizliler azıqlanadı. Shayan tárizliler bolsa óz náwbetinde mayda balıqlarǵa azıq boladı. Mayda balıqlardı jırtqısh balıqlar hám quslar awlaydı. Murtlı kitler de tek planktonlar menen azıqlanadı.

Okeanlarda, ásirese okean túbinde organikalıq qaldıqlardı anorganikalıq zatlarǵa tarqatıwshı bakteriyalar kóp. Ósimlik hám haywan qaldıqları ás- te-aqırın okean túbine shógedi. Olardıń kópshiligi kremniy, hák zattan ibarat qabıq penen yamasa hák baqanshaq penen qaplanǵan bolıp, okean túbinde shógindi jınıslardı payda etedi. 100 mln jıl aldın teńiz benen qaplanǵan Oraylıq Aziyadan hák hám por kánleri tabılǵan. Olar quramında qádimgi mikroskopiyalıq haywanlar (tamırayaqlar)dıń baqanshaqların tabıw múmkin. Teńiz hám okeanlardan neft qazıp alıw, onı tankerler arqalı tasıw sıyaq-

lı insan iskerligi dúńya okeanınıń pataslanıwına sebep bolmaqta. Teńiz hám okean suwlarınıń pataslanıwınıń aldın alatuǵın shara-ilájlarǵa ámel qılıw zárúr.

Topıraq biomassası. Topıraq tek ǵana ósimlikler ósiwi ushın zárúr ortalıq esaplanadı, bálkim hár túrli tiri organizmlerge iye biogeocenoz. Topıraq biomassasın topıraqta jasawshı tiri organizmler quraydı hám ásirese solar topıraqtıń qáliplesiwinde úlken áhmiyetke iye. Hár bir topıraqtıń ózine tán biocenozları bar. Bul biocenozlardı ósimlik tamırları, mikroorganizmler, qurtlar, shıbın-shirkeyler hám olardıń lichinkaları, górtıshqanlar hám balpaq tıshqanlar quraydı. Olardıń iskerligi sebepli topıraq ónimdarlıǵı artadı, olardıń qaldıqları bolsa bakteriyalar ushın organikalıq zat deregi bolıp xızmet qıladı. Mısalı, jawın qurtları 1 ga maydanda 25 t topıraqtı óz ishekleri arqalı ótkerip, 0,5 sm qalıńlıqta ónimdar topıraq payda qıladı. Topıraqtıń ústińgi qatlamlarında bolsa bir kletkalı jasıl suw otlar hám sianobakteriyalar jasap, fotosintez procesinde topıraqtı kislorod penen bayıtadı.

Topıraq biomassası polyustan ekvator tárepke artıp baradı. Jawın suwları, erigen qarlardan payda bolatuǵın suwlar topıraqtı kislorod hám mineral duzlar menen toyındıradı. Erigen zatlardıń belgili muǵdarı topıraqta qalsa, kóbirek bólimi bolsa dáryalarǵa, olar arqalı bolsa teńiz hám okeanlarǵa shıǵarıp taslanadı. Topıraq arqalı jer astı suwları bárha puwlanıp turadı, topıraqta

148

toqtawsız gaz almasıwı júz beredi. Túnde temperatura páseygende atmosfera gazları qısılıwı sebepli hawanıń bir bólimi topıraqqa ótedi. Topıraqqa ótken kislorod ósimlik hám haywanlar tárepinen dem alıw procesine jumsalsa, azot gazı azot fiksaciyalawshı bakteriyalar tárepinen ózlestiriledi. Kúndizgi temperatura artqanda topıraqtıń ısıwı nátiyjesinde topıraqtan atmosferaǵa angidrid, vodorod sulfid, ammiak sıyaqlı gazlar ajıraladı. Topıraqta júz beretuǵın barlıq procesler biosferada zatlar aylanısın támiyinleydi.

Insannıń xojalıq iskerligi, pesticidler (ósimlik zıyankesleri, kesellik qozǵatıwshılarına qarsı qollanılatuǵın ximiyalıq qural) biosferada zárúr quram bólegi bolǵan topıraq organizmleriniń barlıǵınıń nabıt bolıwına sebep boladı. Topıraq penen abaylap qatnasta bolıw ham onı qorǵaw lazım. Házirgi kúnde insanlar million jıllar dawamında qáliplesken úlken ekosistema nızamlıqların buzbaǵan halda jáne biomassanıń qısqarıwına alıp kelmeytuǵın iskerlik júrgiziw lazım.

Dápterińizge atamalardıń mánisin jazıp alıń: qurǵaqlıq biomassası, okean biomassası, topıraq biomassası.

Bilimlerińizdi qollań.

1.Qurǵaqlıq biomassasın táriyipleń.

2.Ne ushın qurǵaqlıq biomassası poyaslardan ekvatorǵa qarap artıp baradı?

3.Topıraq biomassasın ne quraydı?

4.Dúńya okeanı biomassası qanday bólistirilgen?

5.Insan iskerligi Jer biomassasına qanday tásir kórsetedi?

Óz pikirińizdi bildiriń.

Dúńya okeanı maydan jaǵınan qurǵaqlıqtan úlken bolıwına qaramay, onıń biomassası qurǵaqlıq biomassasınan júdá az. Okean biomassasınıń tiykarǵı bólimin haywanlar (93, 7%) quraydı, ósimlikler úlesi bolsa 6,3% ten ibarat.

149

29- §. BIOSFERADA ZAT HÁM ENERGIYANÍŃ DÁWIRLIK AYLANÍSÍ

Tayanısh bilimlerińizdi qollań. Ekosistemadaǵı zatlardıń dáwirlik aylanısında producentler, konsumentler, reducentlerdiń ornın anıqlań. Ne ushın zatlardıń dáwirlik aylanısı ekosistemanıń turaqlılıǵın támiyinlewshi tiykarǵı shárt esaplanadı?

Zat hám energiyanıń dáwirlik aylanısı haqqında túsinik. Biosferadaǵı zat hám energinıń aylanısı biosferanıń quram bólekleri – taw jınısları, tábiyǵıy suwlar, gazler, topıraq, ósimlikler, haywanlar, mikroorganizmlerdiń tınımsız dáwirlik aylanıs procesi bolıp esaplanadı.

Dáwirlik aylanıs biosferanıń bar ekenligin támiyinlewshi, onıń pútinligin hám turaqlılıǵın saqlawshı áhmiyetli faktor. Biosferanıń rawajlanıwı hám jetilisiwi dawam etiwi Jerdegi biologiyalıq áhmiyetli zatlardıń dáwirlik aylanısı menen baylanıslı. Bul bolsa zatlar bir márte paydalanılǵannnan soń basqa organizmler tárepinen ózlestiriliwi múmkin bolǵan halatqa, formaǵa ótiwi esaplanadı. Pútkil Jer planetası kóleminde quyash energiyası esabına júz beretuǵın biologiyalıq áhmiyetli elementlerdiń bir buwınnan ekinshisine ótiwi zatlardıń geologiyalıq dáwirlik aylanısı delinedi. Zatlardıń geologiyalıq aylanısı abiotikalıq faktorlar tásirinde ámelge asırılatuǵın zatlar migraciyası esaplanadı. Waqıt ótiwi menen quyash nurı, atmosfera, jawıngershilik tásirinde taw jınıslar jemiriledi, samal tásirinde unıraydı hám dúńya okeanına aǵızıp ketiledi. Olar okean túbinde toplanıp shókpe jınıslardı payda etedi. Tektonikalıq qozǵalıslar sebepli materiklerdiń ayırım bólekleri shógedi hám suw astında qaladı, ayırım bólimleri kóteriledi, yaǵnıy taw payda bolıw procesleri toqtawsız dawam etedi. Nátiyjede okeanlardıń túbinde jıynalǵan taw jınısları qurǵaqlıqtıń betine kóterilse, kontinentlerdiń betinde toplanıp barǵan taw jınısları bolsa suw astında qaladı.

Tiri zattıń payda bolıwı menen geologiyalıq aylanıs tiykarında organikalıq zatlardıń dáwirlik aylanısı, yaǵnıy biologiyalıq dáwirlik aylanıs júzege keldi. Tiri organizmlerdiń rawajlanıwı nátiyjesinde geologiyalıq aylanısta qatnasıwshı elementler tirishiliktiń tiykarı esaplanatuǵın jáne toqtawsız dawam etetuǵın biologiyalıq dáwirlik aylanısqa qosılıp baradı. Biosferanıń rawajlanıwı hám ondaǵı proceslerdiń júz beriwi biogen elementlerdiń úzliksiz túrde dáwirlik aylanısı menen baylanıslı. Tiri organizmlerdiń tirishilik iskerligi ushın ayırım elementler kóp, ayırım elementler bolsa az muǵdarda zárúr. Sonıń ushın biologiyalıq dáwirlik aylanısta qatnasıwshı biogen elementler makroelementler hám mikroelementlerge ajıratıladı.

150