biologiya_qq

Qan aylanıw sistemasınıń evolyuciyasında tiykarınan 3 basqısh kózge taslanadı.

1.Júrektiń payda bolıwı hám júrek kameraları sanınıń artıwı.

2.Qan aylanıwdıń eki – úlken hám kishi sheńberli bolıwı.

3.Júrektiń shep arteriyal hám oń venoz bóleklerge ajıralıwı. Evolyuciyanıń tómengi basqıshlarında qan kletkalarınıń hár túrliliǵı kó-

birek baqlanadı. Tábiyǵıy tańlanıw natiyjesinde sút emiziwshilerde bul hár qıylılıq azayadı hám qan kletkalarınıń eń tiykarǵı formaları ǵana saqlanıp qaladı. Solay etıp qan aylanıw sisteması evolyuciyasında qan kletkalarınıń rawajlanıwı qan formalı elementleri dúzilisi hám funkciyasınıń ózgeriwine sebep bolǵan.

Dápterińizge atamalardıń mánisin jazıp alıń: diffuziya, gemolimfa, arteriya konusı.

Bilimlerińizdi qollań.

1.Omırtqasız haywanlarda qan aylanıw sistemasınıń evolyuciyasın túsindirip beriń.

2.Balıqlardıń qan aylanıw sistemasın jer suw haywanlarınıń qan aylanıw sisteması menen salıstırıń. Rawajlanǵan belgilerin ajıratıp kórsetiń.

3.Jer bawırlawshılardıń qan aylanıw sistemasınıń ózine tán qásiyetlerin túsindirip beriń.

4.Quslar hám sút emiziwshilerdiń qan aylanıw sistemasındaǵı ulıwmalıqlar nelerden ibarat?

Óz betinshe orınlaw ushın tapsırmalar. Kesteni toltırıń.

Júrektiń dúzilisi Qan aylanıw sheńberleri

Omırtqasızlar

Balıqlar

Jer suw haywanları

Jer bawırlawshılar

Quslar

Sút emiziwshiler

222

43- §. HAYWANLARDÍŃ AS SIŃIRIW ORGANLARÍ

EVOLYUCIYASÍ

Tayanısh bilimlerińizdi qollań. Alǵan bilimlerińizge tiykarlanıp, haywanlardıń as sińiriwin aytıp beriń.

Derlik barlıq haywanlar tayar organikalıq zat esabına azıqlanadı. Azıqlanıw procesinde bul zatlar quramalı ózgerislerge ushıraydı hám organizm ushın zárúr bolǵan zatlarǵa aylanıp, qurılıs materialı sıpatında sarıplanadı yamasa aqırǵı ónimlerge shekem tarqalıp energiya payda etedi. Haywanlarda azıqtı qabıl etiw, maydalaw, as sińiriw organlar sistemasında ámelge asadı.

Bir kletkalı organizm – amyuobalar azıq zatlardı jalǵan ayaqları járdeminde qamrap alıp, citoplazmadaǵı suyıqlıqtan as sińiriw shiresi payda bolıwı nátiyjesinde as sińedi. As sińiriw shiresi quramında belok, may, uglevod hám nukleyn kislotalardı tarqatatuǵın fermentler bar. Olar olja quramındaǵı arnawlı joqarı molekulalı zatlardı aminokislotalar, may kislotası, glicerin, glyukoza hám nukleotidlerge tarqatadı. Infuzoriyalarda azıqlanıw biraz quramalıraq. Olar denesiniń qaptal tárepinde arnawlı tesikshe, tesikshe túbinde awız tesigi, átirapında bolsa kirpiksheler jaylasqan. Awız tesigi qısqa jutqınshaq penen tutasqan. Jutqınshaq túbinde as sińiriw vakuolası payda boladı. Azıqtıń sińbegen bólimi bolsa arnawlı shıǵarıw tesigi arqalı sırtqa shıǵarıladı.

Tómen kóp kletkalılarda dene boslıǵı ishek wazıypasın atqaradı. Azıq kletka ishinde sińedi, sińbegen bólimi bolsa dene boslıǵına, soń awız arqalı sırtqa shıǵarıladı.

Jalpaq qurtlarda dáslep ushı tuyıq shaqalanǵan orta ishek payda bolǵan. Azıq awız tesigi arqalı qısqa jutqınshaqqa, ol jerden ishekke ótip sińedi. Sińbegen bólimi awız arqalı sırtqa shıǵarıladı. Olardıń arqa ishegi hám shıǵarıw tesigi bolmaydı. Parazitlik qılıp jasaytuǵın taspa tárizli qurtlarda as sińiriw ápiwayılasıp, azıq dene beti boylap sorıp alınadı.

Dóńgelek qurtlarda as sińiriw sisteması awız, jutqınshaq, qızılóńesh, orta ishek hám arqa ishekten ibarat. Azıqtıń sińbegen bólimi anal tesigi arqalı shıǵarıp jiberiledi. Dóńgelek qurtlardan baslap arqa ishek hám anal tesigi payda bolǵan.

Saqıynalı qurtlarda awız, jutqınshaq, qızılóńesh, jemsek, asqazan, isheklerden ibarat. Ishek beti búrme formada batıqlıqtı payda etedi, bul bolsa ishektiń sorıw betiniń artıwına sebep boladı.

223

Mollyuskalardıń as sińiriwi saqıynalı qurtlardikine uqsaydı. Olardan baslap jutqınshaqta bulshıq etli til, tildiń ústinde mayda tissheler payda bolǵan. As sińiriwde qatnasatuǵın bezlerdiń iskerligi artadı. Bawır islep shıǵaratuǵın suyıqlıq asqazanǵa quyıladı, bir jup silekey bezleriniń jolları bolsa jutqınshaqqa ashıladı.

Buwın ayaqlılarda jaqlar iskerligi kúsheyip, olar járdeminde azıq maydalanadı. Bezlerdiń iskerligi de kúsheyedi. Mısalı, órmekshilerde záhár bezi as sińiriwde de qatnasadı. Bir jup silekey bezleriniń jolı bolsa awız boslıǵına ashıladı. Órmekshi olja tutadı hám onı záhár bezinen shıǵatuǵın suyıqlıq penen láń qıladı, suyıqlıq quramındaǵı fermentler olja denesindegi zatlardı tarqatıp, shala sińgen suyıq zatqa aylandıradı, órmekshi onı sorıydı, yaǵnıy azıq dáslep onıń organizminen sırtta sińedi. Asqazan menen orta ishek shegarasında bir neshe ushı berik ósimteler payda boladı. Sińbegen azıq bolsa anal tesigi arqalı sırtqa shıǵarıladı.

Basskeletsizlerde as sińiriw sisteması tuwrı, bólimlerge ajıralmaǵan tútik túrindegi ishekten ibarat. Ishek jutqınshaqtan baslanıp anal tesigine shekem dawam etedi. Ishektiń aldınǵı bóliminen bawır ósimtesi payda boladı.

Balıqlardan baslap as sińiriw sisteması ádewir rawajlanǵan. Jaqlarda bir qıylı dúzilgen tisler jaylasqan. Bul tisler tek azıqtı uslap turıw wazıypasın atqaradı. As sińiriw tútigi bólimlerge ajıralǵan. As sińiriw sisteması awız, jutqınshaq, qızılóńesh, asqazan, jińishke ishek, juwan ishek hám anal tesigi menen tamamlanadı. Bawır jaqsı rawajlanǵan bolıp, balıqlardan baslap ót qaltası payda bolǵan.

Jer suw haywanlarınıń awız boslıǵındaǵı tisler hám silekey bezleri jaqsı rawajlanǵan. Silekey awqáttı ıǵallaydı, lekin ximiyalıq tásir kórsetpeydi. Ishegi balıqlardikine qaraǵanda uzın hám as sińiriw bezleri de jaqsı rawajlanǵan. Balıqlardan parıqlı tárepi ishegi tuwrı sırtqa ashılmay, bálkim onıń keńeygen bólimi kloakaǵa ashıladı.

Jer bawırlawshılardıń as sińiriw sisteması jer suw haywanlardikine uqsas, olar jaqlarında tisler bolıwı hám bezleriniń iskerligi kúsheygenligi menen parıqlanadı. Záhárli jılanlarda bir jup záhár bezleri de as sińiriwde qatnasadı. Jińishke ishek penen juwan ishek shegarasında soqırishek qáliplesken, juwan ishek jolı kloakaǵa ashıladı.

Quslardıń as sińiriw sistemasında ushıwǵa beyimlesiw imkanın beretuǵın ózgerisler payda bolǵan. Tisleri joq, ishekleri úlkeygen, hátte ayı-

224

rım quslarda ót qaltası da bolmaydı. Awqattı sińiriwde qızılóńeshten payda bolǵan jemsek qatnasadı. Asqazan bulshıq etleri kúshli rawajlanǵan. Awqattıń mexanikalıq hám ximiyalıq tarqalıwı asqazanda ámelge asadı. Quslarda azıq tez sińedi. Bul bolsa as sińiriw bezleriniń iskerligi menen baylanıslı. Bawırda islep shıǵarılatuǵın ót suyıqlıǵı hám asqazan asti beziniń shiresi jińishke ishekke quyıladı. Quslardıń juwan ishegi qısqa, tuwrı ishegi bolmaydı. Sińbegen azıq kloaka arqalı sırtqa shıǵarıladı.

Sút emiziwshilerde azıqtıń hár qıylılıǵı sebepli as sińiriw sistemasında beyimlesiwler payda bolǵan. Awız boslıǵı búrmeli erinler menen oralǵan. Bul beyimlesiw balasın sút penen baǵıw esabına payda bolǵan. Awız boslıǵınıń bet bóliminde dám biliw receptorları orın alǵan kóp sorǵıshlardan ibarat til, úsh jup silekey bezi, tamırları jaq súyekleri oyıǵında ornalasqan dentinnen ibarat, sırtqı tárepten emal menen qaplanǵan tisler jaylasqan. Ásirese, qanigelesken tislerdiń payda bolıwı sút emiziwshiler as sińiriw sistemasındaǵı zárúr beyimlesiw esaplanadı.

As sińiriw sisteması awız, qızılóńesh, asqazan (ápiwayı yamasa quramalı), jińishke, juwan hám tuwrı ishekten ibarat. Isheklerdiń ólshemi úlkeygen. Ásirese, soqırishek uzayǵan. Qurt tárizli ósimte de as sińiriwde qatnasadı. Sińbegen azıq anal tesigi arqalı sırtqa shıǵarıladı.

Sút emiziwshiler as sińiriw sistemasında idioadaptaciya jolında tislerdiń qánigelesiwi, azıq deregine qaray asqazannıń ápiwayılasıwı yamasa quramalasıwı payda bolǵan. Quramalı asqazan gúyis qaytarıwshı jup tuyaqlılarda bolıp, olar azıqlanatuǵın azıq tiykarınan qıyın sińetuǵın kletchatkalardan ibarat. Gúyis qaytaratuǵın haywanlarda bunday azıqtıń sińiwi asqazanda saprofit halda jasaytuǵın óz aldına bakteriyalar hám infuzoriyalar tirishilik iskerligi esabına ámelge asadı. Yaǵnıy olar kletchatkanı jumsatıp, ashıtıp, sińetuǵın halatqa keltiredi. Asqazanda bakteriyalar hám infuzoriyalar tárepinen islew berilgen azıq awız boslıǵına shala halatta qaytarılıp, azıq tisler járdeminde maydalanadı hám qayta jutıladı. Azıq asqazan shiresi, keyin ót suyıqlıǵı hám asqazan astı beziniń shiresi tásirinde sińedi.

Solay etıp, omırtqalılar as sińiriw sistemasınıń evolyuciyası quramalı joldı basıp ótken, dáslep ishek tútiginiń qáliplesiwi, keyin ala túrli bólimlerge bóliniwi, as sińiriw jolınıń uzayıwı, ishek kóleminiń búrmeler esabına keńeyiwi, as sińiriw bezleriniń rawajlanıwı hám tislerdiń qánigelesiwi esabına ámelge asqan.

225

Dápterińizge atamalardıń mánisin jazıp alıń: as sińiriw vakuolası, qızıl óńesh, orta ishek, arqa ishek, anal tesigi, ót qaltası, bawır, entoderma, ektoderma.

Bilimlerińizdi qollań.

1.Omırtqasız haywanlarda as sińiriw organlarınıń dúzilisin túsindirip beriń.

2.Balıqlar menen jer suw haywanlarınıń as sińiriw sistemasındaǵı uqsaslıq hám ayırmashılıqlardı anıqlań.

3.Jer bawırlawshılar menen quslardıń as sińiriw sisteması arasındaǵı uqsaslıqlar hám ayırmashılıqların aytıp beriń.

4.Quslar menen sút emiziwshilerdiń as sińiriw sistemasındaǵı uqsaslıq hám ayırmashılıqlardı túsindirip beriń.

Óz betinshe orınlaw ushın tapsırmalar. Kesteni toltırıń.

Adamnıń as sińiriw sisteması

Oz pikirińizdi bildiriń.

Haywanat áleminde as sińiriw organlarınıń ózgeriwi qanday faktorlar menen baylanıslı dep oylaysız.

44- §. HAYWANLARDÍŃ BÓLIP SHÍǴARÍW HÁM JÍNÍSÍY

ORGANLAR EVOLYUCIYASÍ

Tayanısh bilimlerińizdi qollań. Ózlestirgen bilimlerińizge tiykarlanıp, tiri organizmler ushın bólip shıǵarıwdıń áhmiyeti haqqında aytıp beriń. Adamnıń bólip shıǵarıw organlarına neler kiredi? Jınısıy aǵzalardıń áhmiyeti haqqında aytıp beriń.

Organizmlerdiń sırttan qabıl etilgen azıq zatları as sińiriw sistemasında anıq mexanikalıq hám ximiyalıq ózgerislerge ushıraydı hám ózlestiriledi, olardıń zat hám energiya almasıwı procesinde qatnasıwdan payda bolǵan qaldıq zatlar bólip shıǵarıw organları járdeminde ajıratıp shıǵarıladı.

Bir kletkalı haywanlarda zatlar almasıwı nátiyjesinde payda bolǵan qaldıq zatlar hám artıqsha suw qısqarıwshı vakuolalar járdeminde sırtqa shıǵarıladı.

Infuzoriyalılarda bólip shıǵarıw organınıń dúzilisi biraz quramalasqan, hár bir qısqarıwshı vakuola – jıynawshı uzın tútik, torsıq hám shıǵarıw tútiginen ibarat. Artıqsha suw hám kereksiz zatlar jıynawshı tútik arqalı vakuola torsıǵına jıynaladı. Torsıq diywalı qısqarıp, shıǵarıw tútigi járdeminde sırtqa shıǵarıp jiberiledi.

226

Ishek quwıslılarda arnawlı bólip shıǵarıw aǵzası bolmaydı. Zatlar almasıwınıń ónimleri entoderma qabatı kletkalarınıń qısqarıwshı vakuolaları járdeminde dene boslıǵına, ol jerden sırtqı ortalıqqa shıǵarıladı.

Jalpaq qurtlarda bólip shıǵarıw sisteması protonefridiyler (ápiwayı búyrek)den ibarat. Protonefridiyler parenximada jaylasqan ushı tuyıq bir qabatlı epiteliya toqımalardan ibarat tarmaqlanǵan tútiklerden baslanadı. Tútikler iri tútikke kelip tutasadı. Dene boslıǵın toltırıp turǵan suyıqlıqtaǵı artıqsha suw hám záhárli zatlar diffuziya procesi arqalı iri tútiklerge jıynaladı hám sırtqa shıǵarıp jiberiledi.

Dóńgelek qurtlarda bólip shıǵarıw sisteması dene boylap jaylasqan eki uzın tútikten ibarat. Uzın tútikler bas tárepinde óz ara tutasıp «moyın bezler»in payda etedi hám olar bólip shıǵarıw tesigi arqalı sırtqa ashıladı. Saqıynalı qurtlarda hár bir dene buwınında bir juptan metanefridiyler jaylasqan. Tútiktiń dene boslıǵında turǵan bólimi voronka tárizli keńeygen, kirpikli boladı. Kirpiklerdiń hareketi sebepli kereksiz ónimler voronkaǵa jıyıladı hám tútikten sırtqa shıǵarıp jiberiledi.

Mollyuskalarda bólip shıǵarıw sisteması taspa tárizli búyreklerden ibarat. Búyreklerdiń dúzilisi saqıynalı qurtlardıń metanefridiylerine uqsas boladı. Kirpikler menen qaplanǵan voronka tárizli ushı júrek aldı bólmesine, ekinshi ushı bolsa mantiya boslıǵına ashıladı. Metanefridiylerdiń bir ushı júrek aldı bómesine tutasıwı qan quramındaǵı zatlar almasıwınıń qaldıqların diffuziya nátiyjesinde ajıratıp alıp, mantiya boslıǵına shıǵaradı. Mollyuskalarda bólip shıǵarıw sisteması menen qan aylanıw ortasında baylanıs payda bolǵan.

Omırtqasız haywanlar ishinde joqarı dúziliske iye bolǵan buwınayaqlılar tipiniń wákilleri ushın bólip shıǵarıw sisteması hár bir klass ushın ózine tán dúziliske iye. Mısalı, shayan tárizlilerde bólip shıǵarıw bir jup jasıl bez ham olardıń tútiklerinen ibarat. Bezlerdiń torsıq tárizli keńeygen ushı dene boslıǵında jaylasadı. Tutikler bolsa kelte murtlar tiykarında sırtqa ashıladı.

Órmekshi tárizliler bólip shıǵarıw sisteması bir jup shaqalanǵan malpigi tútiklerinen ibarat. Malpigi tútikleri ishek boslıǵına ashıladı. Bólip shıǵarıw ónimleri kristall halda arqa ishek arqalı sırtqa shıǵarıladı. Bul órmekshilerde suwdı tejep sarıplawǵa járdem beredi. Shıbın-shirkeylerde bólip shıǵarıw sisteması malpigi tútiklerinen ibarat.

Solay etip, omırtqasız haywanlarda óz aldına bólip shıǵarıw organları qáliplesken bolsa da, bul sistema funkcional jaqtan onsha bekkem emes. Sebebi bólip shıǵarıw sisteması qan aylanıw sisteması menen tutaspaǵanlıǵı sebepli bólip shıǵarıw ónimleri, dáslep dene boslıǵına, soń bolsa sırtqa ajıratıladı.

227

Nátiyjede dene boslıǵında hár dayım belgili muǵdarda qaldıq zatlar saqlanıp qaladı.

Basskeletsizlerde bólip shıǵarıw dene boylap jaylasqan metanefridiylerden ibarat. Hár bir metanefridiy dene boslıǵına hám ulıwma tesik arqalı saǵaq aldı boslıǵına ashıladı.

Omırtqalı haywanlarda ajıralatuǵın zatlar búyreklerden tısqarı, teri hám ókpeler arqalı da shıǵarıladı. Búyrekler tiykarǵı bólip shıǵarıw aǵzası bolıp, filogenezde úsh basqıshtı óteydi.

Birinshi basqıshta baslanǵısh búyrek – balıq hám jer suw haywanlarınıń lichinkasında boladı.

Ekinshi basqıshta – birlemshi búyrek yamasa dene búyregi erjetken balıq hám baqalarda ushıraydı.

Úshinshi basqısh – haqıyqıy búyrek jer bawırlawshılar, quslar hám sút emiziwshilerde ushıraydı (75-súwret).

Balıqlarda bólip shıǵarıw bir jup taspa tárizli búyreklerden ibarat bolıp, omırtqa baǵanasınıń qaptal tárepinde jaylasqan. Bul búyreklerdiń aldınǵı bólimi tek embrional dáwirde áhmiyetke iye bolıp, jetik balıqlarda rudimentke aylanǵan. Baslanǵısh búyrek ápiwayı dúzilgen, kelte kanalshalardan ibarat hám qan aylanıw sisteması menen baylanıspaǵan. Bólip shıǵarıw ónimleri dene boslıǵına hám ol jerden sırtqa shıǵarıladı.

Jetilisken balıqlarda bólip shıǵarıw wazıypasın dene búyrekleri atqaradı. Dene búyrekleri baslanǵısh búyrek esaplanıp, onda Shumlyanskiy-Baumen kapsulası hám Malpigiy túyini payda bolǵan. Sol halatta bólip shıǵarıw sisteması hám qan aylanıw ortasında baylanıs payda bolǵan. Jer suw haywanlarında erjetkende birlemshi dene búyrekleri bolıp, olar urǵashı baqada tek sidik bólip shıǵarıw wazıypasın, erkeklerde bolsa jáne tuqım jolı wazıypasında atqaradı.

Joqarı dárejede dúzilgen omırtqalılarda (quslarda, sút emiziwshilerde) baslanǵısh búyrek hám birlemshi búyrekler tek embrional dáwirde ǵana bolıp, keyin rudiment halǵa keledi. Erjetkende bolsa, ekilemshi búyrekten haqıyqıy búyrekler payda boladı. Ekilemshi búyreklerdiń dene boslıǵınan baylanısı úzilip, qan aylanıw sisteması menen baylanısı artadı. Búyrektegi nefronlar sanıda artıp baradı. Sút emiziwshilerde búyrekten tısqarı ókpe hám ter bezleri bólip shıǵarıw wazıypasın atqaradı.

Adam embrionınıń 3-hápte basında baslanǵısh búyrekler, 3-hápte aqırında birlemshi búyrek, 2 aylıǵınan baslap tuwılǵansha haqıyqıy búyrekler qáliplesedi. Adamlarda búyrekler bólip shıǵarıwdan tısqarı, gomeostazdı támiyin-

228

lewde, qan kólemin basqarıwda, qan basımın normada uslawda, may, belok, karbon suw hám vitaminler almasıwında da qatnasadı.

Solay etip, bólip shıǵarıw organlarınıń evolyuciyasında bólip shıǵarıw kóleminiń úlkeyiwi, bólip shıǵarıw ónimlerin tolıq hám tez shıǵarıp taslaw menen birge suw hám kerekli zatlardı organizmde saqlap qalıwǵa imkan bergen.

Bolip shıǵarıw sisteması filogenetikalıq jaqtan jınısıy sistema menen baylanısqan boladı. Ásirese, bul omırtqalılar evolyuciyasında kózge anıq taslanadı.

Kóp kletkalı tómen haywanlar (ishek quwıslılar)da jınısıy organlar sisteması rawajlanbaǵan. Lekin ektoderma kletkalarınan jınısıy kletkalar payda

Á. Metanefridiy: 1 – kirpiksheli voronka; 2 – kanal; 3 – sidik qaltası. B. Jasıl bezler: 1 – jasıl bezshe; 2 – kelep tárizli kanal; 3 – sidik qaltası. V. Malpigi tútikleri: 1 – orta ishek; 2 – malpigi tútiksheleri; 3 – arqa ishek; 4 – tuwrı ishek. G. Dene búyrekleri:

1 – dene boslıǵı; 2 – búyrek kesindisi; 3 – qan; 4 – kirpiksheli voronka; 5 – nefron kapsulası; 6 – bólip shıǵarıw kanalshası. Ǵ. Haqıyqıy búyrekler: 1 – dene boslıǵı; 2 – búyrek; 3 – qan 4 – nefron kapsulası; 5 – Genle saqıynası; 6 – kelep tárizli kanalsha.

229

bolıp, qolaysız shárayatta (gidrada) jınıslı kóbeyedi. Meduzalarda bolsa jınıssız hám jınıslı kóbeyiw almasıw arqalı ámelge asadı.

Jalpaq qurtlar – germafrodit. Ásirese parazit qurtlarda jınısıy sistema kúshli rawajlanǵan. Dóńgelek qurtlarda jınısıy sistema jaqsı rawajlanǵan bolıp, ayırım jınıslı esaplanadı. Olarda jınısıy dimorfizm jaqsı seziledi. Erkeklerde – bir tuqımlıq, tuqım jolı, tuqım shıǵarıw tútigi boladı. Urǵashıları irirek bolıp, olarda eki máyeklik, máyek jolı hám jatır bar.

Saqıynalı qurtlardan kóp túkliler ayırım jınıslı, jınısıy dimorfizm baqlanbaydı. Metamorfoz benen rawajlanadı. Az túkliler germafrodit (eki jınıslı), biraq eki qurt bir birin tuqımlandıradı.

Mollyuskalardan eki qaqpaqlılıar ayırım jınıslı, biraq jınısıy dimorfizm baqlanbaydı.

Buwınayaqlılar wákilleriniń barlıǵı ayırım jınıslı haywanlar bolıp, jınısıy dimorfizm anıq kózge taslanadı. Shayantárizliler hám shıbın shirkeyler metamorfoz benen, órmekshi tárizliler bolsa (kenlerden tısqarı)metamorfozsız rawajlanadı.

Basskeletsizler ayırım jınıslı haywanlar bolıp, jınısıy aǵzaları jup-juptan saǵaq aldı boslıǵında jaylasqan. Jetilgen jınıs kletkalar saǵaq aldı boslıǵınan suwǵa shıǵarıladı hám suwda tuqımlanadı.

Balıqlar ayırım jınıslı haywanlar (tek teńiz alabuǵası germafrodit). Jınıs kletkalar suwda tuqımlanadı. Ayırımlarında bolsa ishki tuqımlanıw hám tiri tuwıw baqlanadı. Jınısıy dimorfizm jaqsı rawajlanǵan.

Jer suw haywanlarınıń erkeklerinde bir jup tuqımlıq bolıp, búyrek qasında jaylasqan. Tuqımlıqlardan baslanatuǵın shıǵarıw tútigi, sidik tútigi arqalı sırtqa ashıladı. Urǵashılardıń bir jup máyeklikleri dene boslıǵında jaylasqan. Jetilgen máyekler máyek jolında shılımtal qabıq penen oralıp kloakaǵa, ol jerden sırtqa shıǵarıladı. Sırtqı tuqımlanıw hám metamorfoz benen rawajlanıw baqlanadı.

Jer bawırlawshılardıń jınıs organları erkeklerinde bir jup tuqımlıq hám tuqım tútigi, urǵashılarında bolsa bir jup máyeklik hám máyek jolınan ibarat. Olardan baslap ishki tuqımlanıw baslanadı, yaǵnıy máyek kletka hám spermatozoydtıń qosılıwı máyek jolında júz beredi. Tuqımlanǵan máyek beloklı bolıp, hák qabıq penen oralıp kloakaǵa, ol jerden bolsa sırtqa shıǵarıladı. Metamorfozsız rawajlanadı. Ayırımları bolsa tiri tuwadı. Jer bawırlawshılarda ishki tuqımlanıw embrionnıń rawajlanıwı ushın zárúr bolǵan azıqqa iye hám qalıń qabıqqa iye máyek haywanlar álemindegi aromorfozlardan biri sanaladı.

Quslardıń erkeginde bir jup tuqımlıq hám bir jup tuqım jolı bolıp, klo-

230