Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:

biologiya_qq

.pdf
Скачиваний:
16
Добавлен:
23.07.2024
Размер:
4 Мб
Скачать
☆

akaǵa ashıladı. Urǵashılarında bir máyeklik hám máyek jolı bolıp, máyek kletka máyek jolında túqımlanadı. Máyek jolında hák qabıq penen oralıp, kloaka arqalı sırtqı ortalıqqa shıǵarıladı. Máyek kletkasında sarıwızdıń muǵdarı kóp, metamorfozsız rawajlanadı hám jınıslı kóbeyiw menen baylanıslı bolǵan instinktler jaqsı rawajlanǵan.

Sút emiziwshilerdiń erkeklerinde bir jup tuqımlıq, urǵashılarında bir jup máyeklik, máyek jolı hám jatır boladı. Tómen dárejeli sút emiziwshilerde jatır rawajlanbaǵan, qaltalılarda bolsa tómen rawajlanǵan yamasa rawajlanbaǵan boladı.

Tuqımlanǵan máyek kletka ana qarnında – jatırda rawajlanadı. Hámiledarlıq múddeti hámileniń sanına jasaw ortalıǵına baylanıslı. Barlıq sút emiziwshilerde jınısıy dimorfizm kúshli rawajlanǵan bolıp, urǵashıları balasın sút penen baǵadı.

Solay etip, evolyuciyada bólip shıǵarıw hám jınısıy sistema qaldıq zatlardı hám jınısıy ónimlerdi bólip shıǵarıw funkciyasın atqarıp, embrional rawajlanıw dáwirinde mezodermadan rawajlanadı.

Dápterińizge atamalardıń mánisin jazıp alıń: qısqarıwshı vakuola, ishek quwıslılar, «moyın bezleri», protonefridiy, metanefridiy, nefron, mezoderma, Shumlyanskiy-Baumen kapsulası, Malpigi túyini, jınısıy dimorfizm, ayırım jınıslı haywan, germafrodit, jatır.

Bilimlerińizdi qollań.

1.Omırtqasız haywanlarda bólip shıǵarıw organlarınıń dúzilisin túsindirip beriń.

2.Balıqlar menen jer suw haywanlarınıń bólip shıǵarıw sistemasındaǵı uqsaslıq hám ayırmashılıqlardı anıqlań.

3.Jer bawırlawshılar menen quslardıń bólip shıǵarıw sisteması ortasındaǵı uqsaslıqlar hám ayırmashılıqlardı aytıp beriń

4.Quslar menen sút emiziwshilerdiń bólip shıǵarıw sistemasındaǵı uqsaslıq hám ayırmashılıqlardı túsindirip beriń.

5.Omırtqasız haywanlar jınısıy organlarınıń dúzilisin túsindirip beriń.

6.Balıqlar, jer suw haywanları, jer bawırlawshılar, quslar, sút emiziwshilerdiń jınıs sistemasındaǵı uqsaslıq hám ayırmashılıqlardı anıqlań.

Óz betinshe orınlaw ushın tapsırmalar.

Organizmler

Bólip shıǵarıw organlarındaǵı

Jınıs organlarındaǵı ózine

ózine tán qásiyetler

táń qásiyetler

 

 

 

 

Balıqlar

 

 

 

 

 

Jer suw haywanları

 

 

 

 

 

231

Jer bawırlawshılar

Quslar

Sút emiziwshiler

Óz pikirińizdi bildiriń.

Organikalıq álem rawajlanıwında bólip shıǵarıw hám jınıs organlarınıń evolyuciyasına neler túrtki bolǵan dep oylaysız?

5-laboratoriyalıq jumıs.

Tema: Omırtqalı haywanlar mısalında aromorfoz, idioadaptaciyanı úyreniw. Laborotoriya jumısınıń maqseti: evolyuciyanıń túrli baǵdarların úyreniw arqa-

lı haywanat dúnyasındaǵı aromorfoz, idioadaptaciyalardı jáne olardıń áhmiyetin anıqlaw.

Laborotoriya quralları: balıq, jer-suw haywanlarınıń hól preperatları, jer bawırlawshı, qus, sút emiziwshi haywanlardıń mulyajları.

Jumıstıń barısı.

1.Balıqlar, jer-suw haywanları, jer bawırlawshılar, quslar, sút emiziwshilerdiń dúzilisin úyreniw. Olardaǵı aromorfoz hám idioadaptaciyalardı anıqlaw.

2.Baqlaw nátiyjeleri tiykarında tómendegi kesteni toltırıń.

Haywan tipleri

Aromorfozlar

Balıqlar

Jer-suw haywanları

Jer bawırlawshılar

Quslar

Sút emiziwshiler

3. Hár bir tipke tiyisli qanday da haywan túri mısalında ioadaptaciyalardı anıq-

lań.

Haywan túrleri

Idioadaptaciyalar

Elektr skat

Jasıl qurbaqa

Orta Aziya tasbaqası

Aq láylek

Kók kit

4. Orınlanǵan jumıs tiykarında juwmaq jazıń.

232

ATAMALAR TÚSINDIRMESI

Abiotikalıq faktorlar (yunan tilinde – «a» qosımshası, «bios» – tirishilik) – tiri organizmlerdiń jasaw hám tarqalıwına tásir etetuǵın anorganikalıq tábiyat quram bólekleri.

Agroekosistema (yunan tilinde – «agros» – dala) insan tárepinen awıl xojalıq ónimlerin jetistiriw maqsetinde jaratılǵan jasalma ekosistemalar.

Adaptaciya (lat. «adaptatio» – beyimlesiw) – tiri organizmlerdiń anıq jasaw ortalıǵında jasawı hám kóbeyiwin támiyinlewshi belgi yamasa belgiler jıyındısı.

Aerenxima (yunan tilinde – «aer» – hawa, «knchyma» – toqıma) – suw hám batpaqlıqta ósiwshi ósimliklerdiń kletkaları arasında hawa toplaytuǵın toqıma.

Azıq shınjırı – bir buwın (derek)nan ekinshisi (paydalanıwshı)ne zatlar hám energiya ótetuǵın organizmlerdiń sızıqlı izbe-izligi.

Allogenez (yunan tilinde – «allos» – ózgeshe, basqa, «genezis» – rawajlanıw) organizmlerde sırtqı ortalıq shárayatına beyimlesiw procesinde jańa belgi qásiyetler tiykarında jeke beyimlesiw (idioadaptaciya)di payda etetuǵın evolyucion baǵdar.

Amensalizm – óz ara biotikalıq qatnas túri bolıp, bul qatnasta bir túrdiń iskerligi ekinshi túrge keri tásir kórsetedi. Keri tásir kórsetip atırǵan organizmniń ózi bolsa bul qatnastan payda da, zıyanda kórmeydi.

Antropogen faktorlar – adam hám onıń xojalıq iskerliginiń ósimlik, haywan hám basqa tábiyat komponentlerine tásiri menen baylanıslı faktorlar toparı.

Biologiyalıq progress (latın tilinde – «progressus» – aldıǵa háreket) – organizmlerdiń belgili sistematikalıq toparlarınıń sırtqı ortalıq shárayatlarına beyimlesiwi menen baylanıslı jetilisiwdi kórsetiwshi evolyuciya baǵdarı.

Biologiyalıq regress (latın tilinde – «regressus» – qaytıw, ápiwayılasıw) – organizmler jasaw shárayatına beyimlesiwleriniń páseyiwin kórsetiwshi evolyuciya baǵdarı.

Biosfera (yunan tilinde – «bios» – tirishilik, «sphayra» – shar) – jerdiń tiri organizmler jasaytuǵın hám olar tárepinen jaratılǵan qabıǵı.

Biotikalıq faktorlar (yunan tilinde – «biotikos» – tiri, tirishilik). Tiri tábiyat (tiri organizmler)tiń bir tiri organizmge tásir kórsetetuǵın quram bólimi.

Biotop (yunan tilinde – «bios» – tirishilik, «topos» – orın) – bir qıylı sırtqı ortalıq faktorlarına iye bolǵan aymaq.

Genler dreyfi – populyaciya genofondında genlerdiń ushıraw chastotasınıń tosattan hám kútilmegende ózgeriwi.

Gigrofitler (yunan tilinde – «hydros» – ıǵal, «phyton» – ósimlik) – ıǵal topıraq hám joqarı ıǵallılıqqa iye hawada ósetuǵın ósimlikler.

233

Gidrobiontlar (yunan tilinde – «hidor» – suw, «bios» – tirishiliku) – suw ortalıǵında jasawshı organizmler.

Gidrosfera – jerdiń suwlı qabıǵı.

Gomologiyalıq (yunan tilinde – «gomonos» – uqsas) – kelip shıǵıwı hám dúzilisi uqsas organlar yamasa olardıń bólimleri.

Detrit (yunan tilinde – «eskirgen») – organizm tirishilik iskerligi yamasa onıń nabıt bolıwı nátiyjesinde payda bolatuǵın organikalıq qaldıq.

Divergenciya (yunan tilinde – waz keshiw, ajıralıw) – túrli ekologiyalıq ortalıqta jasawshı, kelip shıǵıwı jaqın bolǵan organizmler hám olardıń toparlarında belgilerdiń ajıralıwı.

Ekosistemanıń biomassası – bul ekosistema quramına kiriwshi barlıq tiri organizmler quramındaǵı organikalıq zatlar jıyındısı.

Evribiontlar (yunan tilinde – «eurus» – uzın, «bios» – tirishilik) – keń tolerantlıq shegaralarına hám ekologiyalıq shárayatta sezilerli ózgerislerge iye bolǵan, úlken aymaqlardı iyeley alatuǵın organizm túrleri.

Ekologiyalıq nisha – túrdiń biosistema sıpatında bolıwı, tirishiligin belgilep beriwshi barlıq abiotikalıq hám biotikalıq faktorlardıń jıyındısı.

Jasalma tańlaw – bul insan talabı ushın eń qımbatlı organizmlerdi tańlap alıp, olardı kóbeyttirip, ámeliyatta paydalanılatuǵın process.

Zatlardıń dáwirlik aylanısı – Jer planetası kóleminde quyash energiyası esabına júz beretuǵın biologiyalıq áhmiyetli zatlardıń bir buwınnan ekinshisine ótiwi.

Zakaznikler – insannıń xojalıq iskerligi waqtınsha qadaǵan etilgen, mámleket tárepinen qorǵalatuǵın orınlar.

Zoocenoz (yunan tilinde – «zoo» – haywan, «koitios» – ulıwma) – belgili bir biotopta jasawshı haywanlar populyaciyası.

Katagenez («kata» – tómen tárepke háreket, «genezis» – rawajlanıw) – organizm dúzilisiniń ulıwma ápiwayılasıwına – ulıwma degeneraciyaǵa alıp keletuǵın evolyucion baǵdar.

Kommensalizm (francuzsha – «kommensal» – azıq penen támiyinlewshi) – birgelikte jasaytuǵın organizmniń biri usı qatnasıqtan payda alatuǵın, ekinshisi hesh qanday payda yamasa zıyan kórmeytuǵın óz ara qatnasıq túri.

Konsumentler – tiri organikalıq zattı paydalanıwshı hám ondaǵı energiyanı azıq shınjırı arqalı uzatıwshı organizmler.

Konvergenciya – (latın tilinde – «konverger» – jaqınlasıw) tábiyǵıy tańlaw nátiyjesinde kelip shıǵıwı hár qıylı organizmlerdiń bir shárayatta uqsas bolıwı.

Kosmopolitler – keń tarqalǵan, yaǵnıy Jer júziniń júdá úlken orınların iyelegen túrler. Mısalı, alaman tıshqanlar, nangórekler, shıbınlar, búrgeler.

Kserofitler (yunan tilinde – «xerox» – qurǵaq, «phyton» – ósimlik) – ıǵallılıq az bolǵan ortalıqta ósiwge beyimlesken ósimlikler.

234

Qorıqxana – insannıń xojalıq iskerligi pútkilley qadaǵan etilgen arnawlı qorǵalatuǵın orın.

Mezofitler (yunan tilinde – «mezos» – ortasha) – ortasha ıǵal shárayatta ósetuǵın ósimlikler.

Mikocenoz (yunan tilinde – «mikos» – qozıqarın, «koinos» – ulıwma) – túrli zaamarrıq túrlerinen ibarat jámáát.

Mikrobiocenoz – (yunan tilinde – «mikros» – kishi, «koynos» – ulıwma) organikalıq zatlardı mineral zatlarǵa shekem tarqatatuǵın mikroorganizmler jámááti.

Monokultura – (latın tilinde – «mono» – bir, jalǵız, «kultura» – egin) – jasalma ekosistemalarda kóp jıllar dawamında bir qıylı ósimlikler ósiriliwi.

Mutualizm (latın tilinde – «mutus» – óz ara) – hár eki populyaciya ushın óz ara paydalı hám májbúriy qatnas túri.

Milliy (tábiyǵıy) baǵlar – ekologiyalıq, tariyxıy hám estetikalıq áhmiyetke iye tábiyǵıy birlespeler jaylasqan qorıqlanatuǵın orınlar hám suw kóleminiń sheklengen bólimi.

Nekton (yunan tilinde – «nektos» – júziwshi) – suwda aktiv háreketlenetuǵın, suw aǵımına qarsılıq kórsete alatuǵın, úlken aralıqlardı júzip óte alatuǵın organizmler.

Noosfera – kishi jámiyetiń sanası, pikirlewi, sociallıq, ekonomikalıq rawajlanıwı, ilim texnika rawajı, mádeniyatı menen baylanıslı halda biosferanıń jańa kóriniske iye insan jámáátin óz ishine alǵan Jer qabıǵı.

Optimum (latın tilinde –«optimus» – eń jaqsı) – faktordıń organizm ósiwi, rawajlanıwı hám kóbeyiwi nátiyjeli keshetuǵın diapazonı.

Óz ara báseki (konkurenciya) – uqsas ekologiyalıq mútájliklerine iye túrler arasındaǵı qatnasıqlar.

Parazitizm (parazit – xojeyin) – hár qıylı túrge tiyisli individlerdiń antogonistikalıq qatnasları, bir túrge tiyisli organism (parazit) basqa túrge tiyisli organizmnen (xojeyin) azıq deregi hám jasaw ornı sıpatında paydalanadı.

Plankton (yunan tilinde – «planktos» – kóship júriwshi) – suwda jasawshı, ǵárezsiz hareketlene almaytuǵın hám suw aǵımı menen kóship júriwshi organizmler.

Poykiloterm organizmler (yunan tilinde «poykilos» – ózgeriwsheń, «therme» – ıssılıq) – dene temperaturası sırtqı ortalıq temperaturasına baylanıslı túrde ózgeriwshi organizmler.

Producentler (latın tilinde – «producens» – jaratıwshı) – anorganikalıq zatlardan organikalıq birikpelerdi payda etiwshi, yaǵnıy avtotrof organizmler.

Reducentler (latın tilinde – «reduso» – qaytaraman, tikleymen) – destruktorlar (latın tilinde «destruo» – tarqataman) – geterotrof organizmler qaldıq organikalıq birikpelerdi anorganikalıq birikpelerge shekem tarqatadı.

Sheklewshi faktor – organizmniń tirishilik iskerligin páseytiriwshi faktor.

Simbioz (yunan tilinde – «sim» – birge, «bios» – tirishilik) birgelikte jasaytuǵın organizmlerdiń hár ekewi yamasa birewi usı qatnastan ózine payda aladı.

235

Sklerofitler (yunan tilinde – «skleros» – qattı) – topıraqta ıǵallılıq jeterli bolmaǵan shárayatta ósetuǵın, topıraqtaǵı ıǵaldı qattı sorıp alatuǵın ósimlikler.

Stenobiontlar (yunan tilinde – «stenos» – tar, sheklengen, «biontos» – jasawshı) turaqlı ortalıq shárayatında jasawǵa beyimlesken, temperatura, ıǵallılıq, atmosfera basımı sıyaqlı faktorlardıń tar kólemdegi ózgerisi ǵana shıdam bere alatuǵın ósimlik hám haywanlar.

Sukkulentler (latın tilinde-«sukkulents» – suwlı) – óz toqımaları hám organlarında suwdı zapas saqlaytuǵın ósimlikler.

Suksessiya (latın tilinde – «suksessio» – orın almasıw) – belgili orındaǵı ekosistemalardı izbe-izlik penen insan hám tábiyat faktorları tásirinde basqa ekosistemalarǵa aylanıwı.

Tábiyat estelikleri – ilimiy, mádeniy – oqıw yamasa estetikalıq jaqtan áhmiyetke iye, mámleket tárepinen qorıqlanatuǵın tábiyǵıy obektler.

Taksis (yunan tilinde – «taxis» – jaylasıw) – bakteriyalar, bir kletkalı haywanlar, bir kletkalı suw otları hám joqarı dárejeli ósimliklerdiń jınıs kletkalarınıń sırtqı ortalıq faktorlar (jaqtılıq, ximiyalıq zatlar, kislorod) tásirinde hareketi.

Tiri zat – Jerde tarqalǵan barlıq tiri organizmlerdiń jıyındısı. Túr kriteriyaları – túrge tán bolǵan belgi qásiyetlerdiń jıyındısı.

Tolerantlıq (latın tilinde – «tolerantia» – sabır-taqaat) zonası – ekologiyalıq faktor kórsetkishleriniń tiri organizmler jasawı múmkin bolǵan shıdamlılıq shegaraları sheńberi.

Trofik dáreje – ekologiyalıq piramidanı qurawshı organizmler jıyındısı.

236

MAZMUNÍ

 

Sóz bası................................................................................................................................

3

I BAP. EKOLOGIYA HÁM TIRISHILIK

 

1- §. Biologiyalıq sistemalar. Ekologiya – biologiyalıq sistemalar haqqındaǵı pán......

4

2- §. Ekologiyanıń rawajlanıwı, bólimleri hám metodları..............................................

9

II BAP. TIRISHILIKTIŃ EKOSISTEMA DÁREJESINDEGI

 

ULÍWMA BIOLOGIYALÍQ NÍZAMLÍQLARÍ

 

3- §. Tirishiliktiń ekosistema dárejesiniń qásiyetleri.

 

Biogeocenoz – biologiyalıq sistema .......................................................................

14

4- §. Ekosistemalardıń quram bólekleri ...........................................................................

18

5- §. Organizmlerdiń jasaw ortalıǵı. Suw ortalıǵı ..........................................................

23

6- §. Qurǵaqlıq – hawa, topıraq, tiri organizmler jasaw ortalıqları sıpatında .............

30

7- §. Ortalıq faktorları hám olardıń klassifikaciyası.......................................................

39

8- §. Jaqtılıq – ortalıqtıń ekologiyalıq faktorı ................................................................

47

9- §. Temperatura – ortalıqtıń abiotikalıq faktorı...........................................................

53

10- §. Íǵallıq ekologiyalıq faktor sıpatında .....................................................................

58

11- §. Topíraq hám topıraq faktorları..............................................................................

63

12- §. Ortalıqtıń biotikalıq faktorları. Tiri organizmler ortasındaǵı qatnaslar ..............

67

13- §. Antropogen faktorlar ..............................................................................................

76

1- laboratoriyalıq jumıs .....................................................................................................

79

14- §. Túrdiń populyacion strukturası..............................................................................

81

15- §. Túrdiń populyacion strukturası (dawamı).............................................................

86

16- §. Ekosistemalardıń trofikalıq strukturası ..................................................................

93

17- §. Ekosistemalardıń ónimdarlıǵı...............................................................................

100

18- §. Ekologiyalıq piramida qaǵıydası. Biomassa hám energiya...............................

102

2- laboratoriyalıq jumıs ...................................................................................................

106

19- §. Tábiyǵıy ekosistemalar.........................................................................................

107

20- §. Oraylıq Aziya hám Ózbekstannıń tábiyǵıy ekosistemaları ...............................

112

21- §. Jasalma ekosistemalar ..........................................................................................

117

22- §. Biogeocenozlardıń turaqlılıǵı ...............................................................................

122

23- §. Insan ekologiyası..................................................................................................

126

3- laboratoriyalıq jumıs ...................................................................................................

131

237

III BAP. TIRISHILIKTIŃ BIOSFERA DÁREJESINIŃ

 

ULÍWMA BIOLOGIYALÍQ NÍZAMLÍQLARÍ

 

24- §. Biosfera dárejesiniń qásiyetleri. Biosfera haqqında táliymat ............................

133

25- §. Biosfera shegaraları ..............................................................................................

136

26- §. Biosferanıń quramı...............................................................................................

139

27- §. Biosferadaǵı tiri zattıń qásiyetleri hám funkciyaları .........................................

142

28- §. Biosfera biomassası..............................................................................................

146

29- §. Biosferada zat hám energiyanıń dáwirlik aylanısı ............................................

150

30- §. Biogeoximiyalıq cikl ............................................................................................

154

31- §. Biosfera evolyuciyası. Biogenez .........................................................................

162

32- §. Biosfera evolyuciyası. Noogenez ........................................................................

167

33- §. Insan biosfera faktorı sıpatında. Insan iskerliginiń biosferaǵa

 

tásiri.................................................................................................................................

171

34- §. Ósimlik hám haywanat dúnyasın qorǵaw ..........................................................

175

IV BAP. ORGANIKALÍQ DÚNYA FILOGENEZI

 

35- §. Organikalıq dúnya filogeneziniń ulıwma sıpatlaması ........................................

183

36- §. Ósimlikler filogenezi. Ósimliklerdiń vegetativ organları

 

filogenezi.........................................................................................................................

187

37- §. Ósimliklerdiń generativ organları filogenezi ......................................................

190

4- laboratoriyalıq jumıs ...................................................................................................

194

38- §. Haywanat dúnyasındaǵı evolyucion ózgerisler...................................................

195

39- §. Tiri organizmlerde ózin-ózi basqarıw organları: gumoral hám nerv

 

sisteması evolyuciyası ....................................................................................................

202

40- §. Haywanlardıń dene qaplamı hám háreket organları evolyuciyası ....................

208

41- §. Haywanlardıń dem alıw organları evolyuciyası.................................................

214

42- §. Haywanlardıń qan aylanıw organları evolyuciyası ............................................

217

43- §. Haywanlardıń as sińiriw organları evolyuciyası ................................................

223

44- §. Haywanlardıń bólip shiǵarıw hám jınısıy organlar evolyuciyası .....................

226

5- laboratoriyalıq jumıs ...................................................................................................

232

Atamalar túsindirmesi.....................................................................................................

233

238

239