Sagınbay Ibragimov - Sentyabrdin songı kunleri

ayınan baslap Ámiwdárya oblastlıq partiya komitetiniń Qadaǵalaw komissiyasınıń baslıǵı bolıp islep atırǵan Allayar Dosnazarov, densawlıǵınıń tómenlewine baylanıslı, eki ayǵa emleniwge ruxsat alıp, iyul ayınıń ortalarında hayalı menen Tashkentke ketedi.

Tashkent qalasına kelip ol Qaraqalpaq avtonomiyası ushın gúresin baslaydı.

Usı dáwirdegi Ámiwdárya oblastınıń qaraqalpaq milletinen bolmaǵan birinshi basshıları qaraqalpaq xalqı ushın jan kúydirmesligi kórinip turǵan haqıyqat edi. Eger Dosnazarov Tórtkúlde turıp, qaraqalpaq xalqına avtonomiya alıw tuwralı másele qozǵar bolǵanda, onı bul niyetine jetkermey, milletshilikte ayıplap, kózin joyarına hesh shubhalanbawǵa boladı.

Tariyx Dosnazarovqa Tórtkúldegi qaraqalpaq avtonomiyasınıń dushpanlarınıń ústinen atlap ótip háreket etiw shansın berdi, desek boladı.

Meniń oyımsha, 1923-jılı Tashkenttegi quraltayda shıǵıp sóylep, joqarıdaǵılardıń kózine túsip, dáslep oblasttıń toǵay xojalıǵı baslıǵı, sońınan obkomnıń qadaǵalaw komissiyasınıń baslıǵı bolıp, oblastlıq kólemde jumısqa aralasqan onıń bul jańa húkimettiń byurokratiyalıq ádislerin tez túsinip alǵanlıǵın shamalawǵa boladı.

Bul dáwirdegi Túrkistan ASSRı RKP(b) Oraylıq Komitetiniń Orta Aziya byurosı degen organı arqalı basqarılatuǵın edi.

Dosnazarov Tashkentke kelip, Qaraqalpaq avtonomiyası ushın háreket baslaǵannan sońǵı barlıq qaraqalpaqlarǵa ıńǵaylı sheshimler qabıllanǵan rásmiy hújjetlerde RKP(b) Oraylıq Komitetiniń Orta Aziya byurosı sekretarı I. A. Zelenskiydiń atı kórinedi1. Usıǵan qarap, Alllayar Dosnazarov I. A. Zelenskiyde qaraqalpaq avtonomiyasınıń sheshiwshi tileklesin taptı dep oylayman.

1 Zelenskiy Isaak Abramovich (1890 – 1938) – 1924-jıldan VKP(b) Oraylıq Komitetiniń Orta Aziya byurosınıń, sonıń menen birge Oraylıq Komitettiń (1924 – 26) sekretarı. Tashkentte 1931-jılǵa shekem islegen.

41

Usı jerde ol RKP(b) Oraylıq Komiteti Orta Aziya byurosına Ámiwdárya oblastı qaraqalpaqları atınan «Qaraqalpaq xalqına erkinlik beriw haqqında» bayanlama jazadı. Bunda ol Qaraqalpaq avtonomiyalı oblastın dúziw máselesin qoyadı.

Usı bayanlamanıń juwmaǵı boyınsha 1924-jıldıń 16-avgus- tında I. A. Zelenskiy basqarǵan Orta Aziyada milliy-mámleketlik shegaralawdı ótkeriw boyınsha Territoriyalıq komissiya Allayar Dosnazarovtıń basshılıǵındaǵı Qaraqalpaq kishi komissiyasın dúzedi.

Usı avgust ayında Territoriyalıq komissiya, Dosnazarov basqarǵan kishi komissiyanıń bayanatı tiykarında, qaraqalpaq xalqın Xorezm Socialistlik Sovet Respublikası hám Túrkistan ASSRınıń Ámiwdárya oblastınan ayırıp alıp, Qaraqalpaq avtonomiyalı oblastın dúziw zárúrligin tán aladı.

Orta Aziya respublikaların milliy-mámleketlik shegaralaw boyınsha Territoriyalıq komissiyanıń 1924-jıldıń 6-sentyabrin- degi májilisinde Dosnazarov partı shıǵıp: «Eger de men usı jaqqa kelmegende, turǵan gáp, usı jerdegi bir de bir adam, bir de bir xızmetker Qaraqalpaq avtonomiyalı oblastı haqqında bir de sóz qozǵamas edi, sonday-aq bir de bir xızmetker bul jerde bolmaǵan bolar edi. …Men Qaraqalpaq avtonomiyalı oblastı bolıwı kerek, dep qaytalap aytaman», – degeninde tolıǵı menen haq edi.

Tariyxıy hújjetlerdiń tastıyıqlawınsha, Dosnazarov xalqım dep janın jabbarǵa berip juwırıp júrgen dáwirde, onıń xalqınıń rásmiy basshıları – Ámiwdárya partiya shólkeminiń byurosı Tashkentke «Dosnazarov qaraqalpaq milletiniń wákili emes» degen telegrammalardı jollaydı. Eger de qazıqtıń qaǵılǵan jerinde qollawshısı bolmaǵanda, Alekeńniń miyneti bosqa keter edi. Hújjetlerden sol ańlasıladı, bul dáwirde regiondı tikkeley basqarıp turǵan RKP (b) Oraylıq Komitetiniń Orta Aziya Byurosınıń sekretarı Isaak Abramovich Zelenskiydiń qaraqalpaqlardıń muxtariyat alıwında kóp járdem bergeni anıq.

Dosnazarovtıń xalqınıń arasınan pikirleslerin átirapına jámlep, rásmiy keńselerde sózin tıńlatıp, is júritiwiniń nátiyjesinde 1924-jıldıń 7-sentyabrinde RKP(b) Oraylıq Komitetiniń Orta Aziya byurosı XSSRda hám Túrkistan ASSRınıń Ámiwdárya oblastında jasawshı qaraqalpaqlardı bólip alıp, Qaraqalpaq avtonomiyalı oblastın dúziw haqqında sheshim qabılladı. Usı qararda QQAO shegarası da tastıyıqlandı. Biraq

42

QQAOnı qaysı respublikaǵa qosıw máselesi sheshilmey, keyinge qaldırıldı.

Dosnazarovtıń komandasınıń bir uwıs xalqına pútin Franciya jayǵasatuǵın aymaqtı shegaralap alıwı da bir qaharmanlıq is edi. Olar usı shegaralardı belgilew ushın atlı-túyeli sahralardı gezdi, túpkir-túpkirlerdegi awıllardıń kókiregine «sen qaraqalpaqsań», dep qozǵaw sala bildi.

Eger Dosnazarov sol iyelep turǵan lawazımında, yaǵnıy oblastlıq kólemdegi basshılardıń biri bolmaǵanında, bul máseleni qoya almas edi hám qoyǵanda da onıń usınısı itibarǵa alınbas edi. Bul hám qara balaǵa qudayınıń yar bolǵanı edi.

Biraq sol dáwirdegi Túrkistan ASSRınıń jergilikli basshılarınıń Qaraqalpaq avtonomiyası ideyasın qabıllamaytuǵınlıǵı 1924-jılı 15-sentyabrde Tashkentte bolıp ótken Túrkistan Oraylıq Atqarıw komitetiniń gezeksiz ayrıqsha úshinshi sessiyasında málim boldı. Allayar Dosnazarovtıń sessiyada shırlap shıǵıp sóylegenlerine itibar bolmaydı. Sessiya Orta Aziya respublikaların milliy-mámleketlik shegaralaw máselesin qarap shıǵıp, basqa milletlerdiń mámleketshiligi boyınsha sheshim qabıllaydı da, qaraqalpaq xalqınıń avtonomiyası máselesin keyinge qaldıradı. Bul byurokratiyalıq tilde ne ańlatatuǵını I.A.Zelenskiyge júdá hám túsinikli edi.

Sonlıqtan ol óz protejesine jańa háreketler joybarın usınǵanın shamalayman.

1924-jılı 18-sentyabrde Tashkent qalasında dúziletuǵın QQAO wákilleriniń keńesi uyımlastırıladı. Bunda Shólkemlestiriw byurosı dúzilip, bul maǵlıwmat RKP(b) Oraylıq Komitetiniń Orta Aziya byurosına beriledi.

1924-jılı 23-sentyabrde Orta Aziya byurosı dúziletuǵın QQAO wákilleri keńesiniń jumısınıń juwmaǵın maǵlıwmat ushın qabıl etedi hám QQAO boyınsha máseleni RKP(b) Oraylıq Komitetiniń qarap shıǵıwına usınadı.

Bul faktlerden sol haqıyqatlıq ańlasıladı, usı jol menen

I. A. Zelenskiy Orta Aziya byurosı arqalı qaraqalpaqlarǵa óz milletiniń táǵdirin Máskewde sheshiwge astırtın kart-blansh berdi.

Solay etip, sol dáwirdegi Ámiwdárya oblastınıń lawazımdaǵı basshıları bir jaqta qalıp, Tashkentte emleniw demalısında júrgen Dosnazarov Qaraqalpaq avtonomiyalı oblastınıń partiya

43

shólkemin shólkemlestiriw byurosınıń baslıǵı etip belgilenedi hám Moskvaǵa baratuǵın delegaciyanıń quramına kirgiziledi.

Allayar Dosnazarov, Ibrayım Bekimbetov, Oraz Ermanov hám basqalardan ibarat qaraqalpaq delegaciyası 26 – 27-sentyabr kúnleri Qazaq ASSRınıń sol waqıttaǵı orayı Orenburg qalasında toqtap, bul jerdegi rásmiy organlarda dúziletuǵın QQAOnıń Qazaq ASSRı quramına kiriwi máselesin aldın-ala kelisip, usı

aydıń ayınıń aqırında Moskvaǵa jetip baradı.

Moskvaǵa jetip keliwden, 1924-jıldıń 3-oktyabrinde dúziletuǵın Qaraqalpaq avtonomiyalı oblastınıń delegaciyası óziniń birinshi májilisin ótkerip, QQAO partiya komitetin shólkemlestiriw byurosınıń juwapker sekretarı etip Allayar Dosnazarovtı, QQAO birinshi shólkemlestiriw syezdine shekemgi revkomdı dúzip, onıń baslıǵı etip Ábiw Qudabaevtı tastıyıqlaydı. Bul usınıslar tiyisli uyımlarǵa beriledi.

Orta Aziya respublikaların milliy-mámleketlik shegaralaw máselesi 1924-jıldıń 11-oktyabrinde RKP(b) Oraylıq Komitetiniń Siyasiy Byurosınıń májilisinde sheshildi.

1924-jıldıń 12-oktyabrinde Ibrayım Bekimbetovtıń Moskvadan Tórtkúlge Ámiwdárya oblastınıń Atqarıw komitetiniń baslıǵı Ábiw Qudabaevtıń atına jollanǵan telegramması bul jigitlerdiń miynetiniń nátiyjesi edi:

«RKP(b) Oraylıq Komitetiniń Siyasiy Byurosı tastıyıqladı: Shoraxan uezdi bizlerge qaraytuǵın boldı. Qaraqalpaq avtonomiyalı oblastı Qırǵız respublikası1 quramına kiretuǵın boldı. Qaraqalpaq oblastı partiya shólkeminiń shólkemlestiriw byurosınıń quramı tastıyıqlandı. Obkomnıń juwapker sekretarı bo-

lıp A. Q. Dosnazarov tastıyıqlandı. Revkomnıń quramı da tastıyıqlandı, baslıǵı bolıp Á. Qudabaev tastıyıqlandı…»

Usılay qıl ústinde turǵan másele kompleksli túrde sheshildi. Túrkistan ASSRı basshıları usınbaǵan másele – Qaraqalpaq

avtonomiyalı oblastın dúziw máselesi usı jerde sheshildi.

Kóp tartısıwlarǵa sebep bolıp kelgen Shoraxan uezdi avtonomiyalı oblastqa berildi.

Avtonomiyalı oblast Qazaq ASSRınıń quramına kirgizildi. Ámiwdárya oblastınıń «Dosnazarov qaraqalpaq milletiniń

wákili emes» dep aybaraq salǵan partiya basshıları bir jaqta qa-

1 Qazaq ASSRı

44

lıp, Dosnazarov avtonomiyalı oblasttıń partiyalıq basshılıǵın qolına aldı.

Bul partiyalıq sheshim 1924-jılı 14-oktyabrinde ashılǵan RSFSR Oraylıq Atqarıw Komitetiniń ekinshi sessiyasında nızamshılıq jolı menen tastıyıqlanıp, qaraqalpaq xalqına Túrkistan ASSRınan hám burınǵı Xorezm Socialistlik Sovet Respublikası quramınan shıǵıw huqıqın beriw menen birge, Qazaq ASSRı quramında bolatuǵın Qaraqalpaq avtonomiyalı oblastın dúziw haqqında qarar qabıl etti.

Solay etip, Qaraqalpaq avtonomiyası máselesi 1924-jıldıń 11-oktyabrinde Moskva qalasında dosnazarovshılardıń niyetine say sheshildi.

Bul jigitlerdiń qanday jedel, ǵayrat hám tabanlılıq penen qılıshtay sermelip jumıs islegenin tásawwır etiwge boladı.

1924-jıldıń apreli-oktyabri aralıǵındaǵı altı ayǵa shamalas waqıt bul qaraqalpaq qaysarlarınıń ómiriniń juldızlı saatları edi.

Olardıń bul qaharmanlıq odisseyası qaraqalpaq xalqınıń tariyxında máńgi qaladı.

Usı Qaraqalpaq avtonomiyasınıń gúressheńleriniń barlıǵı otızınshı jıllardaǵı stalinlik repressiyalardıń qurbanı bo-

lıp ketti.

Dosnazarovtıń áwladınıń tragediyası – bul totalitarlıq rejimniń pútkil xalqtıń basına salǵan záwliminiń bir kórinisi. Totalitarlıq sistemada adamlardıń bir-birine gór qazıp, óz qara basınıń amanlıǵınan basqanı oylawǵa imkanı qalmaslıǵı haqıyqat – adamgershilik, qádir-qımbat, ar-namıs, hújdan sıyaqlı «emek taslar» adamnıń kókireginen alaslanadı. Men búgin bul bir-birine qarsı háreket etken toparlardıń heshbirin hám heshbir topardıń kósemin sútten aq biygúna dep ayta almayman, men olardıń barlıǵın totalitarlıq sistemanıń qurbanları sıpatında qabıllayman.

Olar barlıǵı da shın kewlinen berilgen bolshevikler edi. Olar Stalinge qudayday isendi – bul haqıyqat. Al, olar óz ómirin baǵıshlaǵan revolyuciya óz perzentlerin jutatuǵın áydarha bolıp shıqtı.

Bul dáwirde xalqtıń táǵdiri jállatlardıń qolına tapsırıldı – bul kelgindiler ózleri xızmet etip atırǵan ráhimsiz digirmannıń taslarınıń arasına túsip qalmawı ushın juwındı-

45

xorlıq hám jawızlıq penen háreket etti. Terror bul sistemanıń degershikleri bolǵan adamlardıń aldına óz basın saqlap qalıw ushın basqalardı qurban etiw dilemmasın qoyıp, adamlardıń tábiyatındaǵı eń pes qásiyetlerdiń bógetin alıp jiberdi.

Ulıwma, sovet dúziminiń qáliplesiwi xalqtıń passionarlıq qatlamınıń qurbanlıqqa shalınıwı jolı menen ámelge asırıldı, dep aytsaq qátelespeymiz. Sebebi totalitarlıq dúzimge ún-túnsiz qamshınıń siltengen jaǵına júre beretuǵın alaman kerek edi. Stalinlik terror usı maqsetine eristi – xalqtıń ruwhı sındırılıp, húkimettiń awır dásti aldında bir ómirge genetikalıq qorqınısh, bir-birewge isenimsizlik hám reyimsizlik atmosferası júzege keldi. Xalq jazalaw apparatı aldında móminlikke hám jasıqlıqqa kóndirildi.

Men bul qıyalımdaǵı kartinanı Jámiylaǵa birjón sózler menen bayanlap berdim.

Allayar Dosnazarov, Ibrayım Bekimbetov degen patriot adamlar «Haw, hámmeniń atı atalıp atır, bizlerdiń de atımız aytılatuǵın bolsın», dep juwırǵan. Ol waqta Ámiwdáryanıń tómeninde jasap atırǵan qaraqalpaqlardıń sanı nebári eki júz

mıń jan shaması bolǵan. Bul házirgi bir Nókistiń xalqı. Orta Aziyada sol waqları sanı jaǵınan qaraqalpaqlar menen shamalas bir qatar xalqlar bolǵan – biraq olardıń Dosnazarovı bolmaǵan soń úlken xalqlarǵa qosılıp, atları joǵalıp ketken.

–Dosnazarovtıń balaları bar ma házir?

–Ol kisiniń ul balası bolmaǵan. Eki qızı bolǵan, birewi kishkentayında, ekinshisi bala ústinen qaytıs bolǵan.

JAŃA QÍZARÍP ATÍRǴAN JIGILDIK

JIYDELER

Jámiyla menen múnásibetlerimiz Bessarı awılınıń paxtasın tawısıp, Aralbay awılına kóshkenimizden soń qayta baslandı. Men bul kúnleri Guljáwhar degen qızdı sóyletip júr edim.

–Qaramaysız, mensinbeysiz, xabarlaspaysız, – dedi ol qasınan ótip baratırǵanımda.

Men toqtadım. Ol bir ózi, yarım fartuk paxtasınıń ústinde jayǵasıp otır edi. – Paxta tere almay otırman, – dedi ol, – allergiyam shıǵıp ketti.

–Allergiyań qanday nársege?

46

–Bilmeymen.

–Allergiya qanday da bir nársege boladı. Birewlerde párge, birewlerde gúldiń shańına...

–Qáydem... Ulıwma allergiyam bar. Suprastin degen dárim bar edi. Alıp shıqpappan.

–Qalaǵa barıp turǵan adamlarǵa aytıp jibersek, ákelip be-

redi.

–Buyerde dári jegen menen de paydası joq-aw. Úyge qaytqım kelip júr. Ulıwma men paxta atızda júrmewim kerek. Sonda allergiya da, basqası da ketedi.

–Onda meniń qolımnan heshnárse kelmeydi.

–Paxta terip beriń-dá...

–Ján-jaǵıńa qara. Qanday ǵoshshaq jigitler júripti. Sen bunday nárseni solarǵa aytıwıń kerek.

–Olardıń barlıǵı bánt.

–Shaqqan bolıwıń kerek edi, – dep qasınan ótip kettim.

Keshte men jatırǵan fermerdiń úyine Nurqasım degen jigit «qızlar sizdi palawqabaq mantıǵa shaqırıp atır» dep keldi.

Ekewimiz túnletip bardıq. Jámiyla jası ózi menen qatar Gúlistan degen erterek turmısqa shıqqan eki jasar qızı bar kelinshek penen turatuǵın edi.

Jámiyla fotoalbom alıp kelgen eken. Mantı pisemen degenshe qasımda otırıp, dosları menen túsken súwretlerin kórsetti. Men dıqqatımdı tartqan tórt súwretti bólip alıp, birge súwretke túsken dos qızlarına minezleme beriwin soradım.

–Mınaw – barıp turǵan sırǵıya qız, – dedi.

–Mına qız – boladı. Ápiwayı.

–Mına qız turmısqa shıǵıp ketti. Házir bópesi bar. Biraq ele toyın bergen joq. Kúyewi Qazaqstanda talap islep júripti, sol pul alıp kelse, toyın beredi.

–Mına qızdıń súwretin kórgim kelmeydi. Jırtıp taslayın

ba.

–He, jigitińdi tartıp aldı ma?

–Awa.

–Hesh gáp. Heshwaqıtta saǵan qaramay ketken balanıń izinen juwırma. Ol saǵan ılayıq emes bolǵanı.

Ol gáp qospadı.

–Usılardıń ishinde eń jaqın dostıńnıń súwreti bar ma?

Barlıq sırıńdı ayta alatuǵın? Sonday dostıń bar ma?

47

–Barlıq sırımdı isenip ayta alatuǵın dostım joq. Sebebi, dostıńnıń da dostı bar. Kóp ret awzım pisti. Men birewge isenip aytqan gápimdi keyninen úshinshi birewden esite beremen. Sóytip heshkimge isenip sır aytpaytuǵın boldım. Biraq, mına qızǵa kóp nárselerdi aytaman, – dep bir bir qızdıń súwretin kórsetti.

–Yaqshı. Sen onda dáslepki muhabbatıń tuwralı aytıp ber.

Ol birden kúlip jiberdi.

–Ol ne degen?

–Usı bala penen birge jasamasam, maǵan dúnya qarańǵı, maǵan jasawdıń keregi joq dep aspanǵa balta ılaqtırasań – sonı muhab-

bat dep aytadı.

Ol oylanıp qaldı.

–Mende onday bolmadı. Unaǵan, sóylesken ballar boldı. Házir de sóylesip júrgen jigitim bar. Biraq, siz aytqanday bolıp kórmedim.

–Onda ol ballar ázzi ballar eken. Seni oyata almaǵan. – Ol kúle berdi.

Erteńine birge paxta terip júrgende, ol negedur Gúlistan tuwralı gáp basladı. Gúlistan Nurqasımnıń basın aynaldırıp júr, dedi, paxtadan soń tuwrı úyińe aparsań – tiyemen, deydi, qı-

zım menen alıwǵa qayılsań ba, deydi, ana awısh qayılman, deydi, ekewiniń de esi joq...

Gúlistan kúyewime ishim jılımaydı, deydi, kóp ishedi, tabısın úyge ákelmeydi, deydi. Sońǵı úsh ayda tórkinine barıp otırǵan, paxtaǵa shıǵardıń aldında ǵana eriniń úyine qaytıp barǵan eken. Men Gúlistanǵa onday qılmawıń kerek edi, dep ayttım, dedi Jámiyla, qasımda paxta terip kiyatırıp, onday qılıp óshegise bermew kerek, xojalıq bolǵannan soń bir adam pásine qaytıwı kerek, sen-aq pásińe qayt, dedim...

Gúlistan óziniń turmısqa shıǵıw tariyxın burın maǵan da aytıp berip edi. Mektepti tamamlaǵannan, ele biyshara qız bolıp oyaq-buyaǵına kóz ashıp qaray almay atırıp, ózi menen birge oqıǵan qurdasınıń jigit aǵası alıp qashıp úylenedi. Ol qurdas

qızı tuwma mayıp eken. Gúlistan mektepke birge barıp-qaytıp, sol úydiń bir qızınday bolıp, udayı járdemlesip júrgen. Ol qurdasınıń úyinde Gúlistannıń ústinde oylasıq bolǵan, bunı sol nárenjan qızǵa qarap júredi, degen niyet penen kelinlikke tańlaǵan...

48

Al tústen keyin Jámiyla taǵı Gúlistan temasın basladı. Gúlistan úyine qaytqısı kelip júr, qızımdı saǵındım dep aytadı, men, ólim, ótirikti aytpa, sen kúyewińdi saǵınǵansań, dep kúlemen deydi. Jigit kerek bolıp zorǵa júr, biyshara. Sol ǵoy aqırında Nurqasımǵa awız salıp atırǵanı. Nurqasım da

túsinbey me, dárpenbeydi, keshte kelip, alıp ketse boladı ǵoy. Yaq, bir eti ólip qalǵan adam. Gúlistan saǵan aynaladı, aynaldırıp alsań boladı...

Keshte úyine barǵanımda ol áywanda flyagtan shaynigine suw quyıp alıp atırǵan eken. Meni kórip, biraq, maǵan tuwrılap qaramay, kelemishlegen áháń menen, birden «Gúlistanǵa keldiń be» dedi. «Yaq, saǵan keldim» dedim. Ol shaqalaqlap kúlip jiberdi de, ishke mirát etti.

Men paxtanıń paqalları jırıp ketken barmaǵımdı tańdırıwǵa kelip edim. Kúndiz oǵan qolımdı kórsetkenimde, keshte úyge kel, men bir qısım dári-dármaq alıp shıǵıp edim, ishinde ne barın da bilmeymen, dep edi. Ampicillin bar eken. Sonı ezip, vazelinge aralastırıp, barmaǵıma jaǵıp, endi usını tań, dedim. Qayshısı bintti qıymaytuǵın topır bolıp shıqtı. Men qaltam-

nan qálemniń ushın shıǵaratuǵın shaqqımdı shıǵarıp berdim. Siyleni qıyıp atırıp «mına shaqqıń biziki boldı», dedi. Sońınan sol shaqqını túnde birge júrgenimizde «seniń sawǵań», dep shırtıldatıp júzin shıǵarıp-qaytarıp oynap júretuǵın boldı.

Bunnan sońǵı úsh kún dawamında men Karina, Sulıwxan, Mehriyban, Máliyka, Aynuralardı sóyletiw menen áwere boldım. Jámiyla menen duslasıp qalǵanda «qalay-qalay»dan arıǵa barmadıq. Qaytıwǵa tórt kún qalǵanda ol paxta terip atırǵan jerime

ózi keldi.

–Sizge bir nárse aytayın ba?

–Ayt.

–Gúlistannıń sizde kewli bar. Aynaldırıp alsańız boladı.

–Meniń kewlim joq ǵoy onda.

–Basqa siz sóylesip júrgen qızlardıń bárinde kewlińiz barma onda?

–Gúlistan menen men sóylesip kórdim. Ol tuwralı mende tolıq informaciya bar. Basqa qızlarǵa keletuǵın bolsaq – maǵan olardıń túsinik dúnyasın biliw qızıq. Meniń ushın sizler maǵan biytanıs dúnyanıń adamlarısız. Men olardı sóyletemen,

olar hesh oylanıp kórmegen nárseleri tuwralı oylanıwǵa májbúr-

leymen...

Maǵan usı process qızıq. Máselen, Nájim Dáwqaraevtıń «Internatta» degen gúrrińin yarım saatta oqıp shıǵıwǵa boladı. Biraq bul qızlar bunday mádeniy qubılıslar dúnyasında jasawǵa ádetlenbegen. Xalqta «asqınlasań áwliyeni arala, qapa bolsań aǵın suwdı jaǵala» degen naqıl bar. Yaǵnıy hárqanday nárseniń seniń házirgi is-háreketlerińdi saybaǵıslay alatuǵın sońǵı ólshemlerin biliwiń kerek. Bul dúnyanıń aldamshı qızıqları kózin baylap taslaǵan adam áwliyede bul jerge heshnárse alıp kele almaytuǵının ańlap, islep atırǵan isleriniń namaqul jerlerin túsiniwi itimal. Taǵı da ótip ketetuǵın nárselerge baylanıp, qanday da bir qurdımnan shıǵalmay atırǵan adam, aǵın suwdıń boyında barlıq nárseniń ózgeretuǵınlıǵın túsinse kerek... Bárha qapalıqta jasaw múmkin emes, tiri tiriligin etiwi kerek, ólgen qaytıp kelmeydi, joytılǵan tabılmaydı, buzılǵan quralmaydı, sınǵan pútinlenbeydi... Bul ádebiy shıǵarmalar da maǵan usı mánide kerek. Men bul kitaplardı oqıǵanoqımaǵanların soraǵanda, olardıń ishki dúnyasınıń usınday sońǵı ólshemleri ne ekenligin biliwge qızıǵaman... Naádil zamanda ádillik talap etemen, dep, zordıń tayaǵınan jıǵılǵan Turımbettiń qolları dir-dir qaltırap, kózinen bir tamshı jas shıǵarıwǵa ǵana dármanı kelip, balası Tóresh penen ırzalasqanı, qostarı Ulbosınǵa da bir nárse aytqısı kelip, onı da ayta al-

may, shańaraqtıń gúldirewishinen awıp baratırǵan batar kúnniń sáwlesi menen birge kózin jumıp, kelmes jolǵa sapar shekken súwreti...

Eki bala menen jesir qalǵan hayaldıń bunnan sońǵı azaplı kúnkórisi, «ne de bolsa qalaǵa barayın, kóptiń jıynalǵan kentli

jeri ǵo» dep Qońıratqa kiyatırǵan Ulbosınnıń eki balası menen túyeniń kózindey tarınıń zaǵarasın bir-bir úzip alıp jep, júrek jalǵap, gúzdiń dawıllı-jawınlı túninde, putanıń túbin

qazıp, zirdek qaǵıp, tula-boyları muzkesek bolıp, eki balasın qoltıǵına qısıp, ústine góne kórpesin jamılıp bukshiyip otırǵanı... «Qudaytaala nege biziń kóz jasımızdı kórmeydi», dep nalıs qılıp, óksip-óksip jılap otırǵan ǵárip hayal...

– Meniń menen de sóylestińiz. Mennen qanday informaciya aldıńız?

50