Sagınbay Ibragimov - Sentyabrdin songı kunleri

Adamlar kartinanıń waqtında bir-birin dawıslap shaqıradı, ǵawırlasıp sóylesedi, ózara áńgimelerge túsip ketedi, ulıwma ján-jaǵıń ulı-shawqım, ǵalawıt boladı. Balalar biri biriniń betine fonarik jaǵıp, waq-shaq bolıp atadı. Búgin oylanıp qarasam, adamlar kinoǵa birin-biri kórip, sóylesip, ishtegi háwirin shıǵarıw ushın keledi eken. Awılda kinodan basqa olardıń bir-birin kórip, sóylesetuǵın ornı joq edi. Usı adamlar-

dıń jumıstan keyingi keshki demalıs orınlarınıń bolmawı qaraqalpaq mádeniyatınıń úlken kemshiligi edi.

Men bunday demalıs mádeniyatı joq xalqlardıń psixologiyasında birqansha imkaniyatlar rawajlanbay qaladı, dep oylayman. Bular – adamnıń ózin hárqanday jaǵdayda da erkin hám ózine isenimli uslawı, bálkim, dóretiwshilik impulsları...

Awılda qısqı klubtan tısqarı, monsha, balabaǵsha degen nárseler de atı-zatı menen joq edi. Aynalası on sharshı shaqırımlıq eki júz shaması xojalıq jasaytuǵın awılda eki aralas zatlar dúkanı, úsh baslawısh hám bir orta mektep bar edi.

Biraq Jdanov bóliminde kitapxana boldı. On jaslarımnan baslap kitapxanaǵa qatnap basladım. «Tom Soyerdiń basınan keshirgenleri», «Túrli xalqlardıń ertekleri», taǵı da bir afrika-

lıq qáwimler tuwralı qaraqalpaqsha, ózbekshe, qazaqsha kitaplar… Elege deyin sol Jdanov bóliminiń keńsesiniń edeni jer ójiresindegi stellajlar tolı ızǵar tartıp atırǵan kitaplardıń jú-

regimdi háwlirtip jiberetuǵın iyisin ańsayman. Biyik stellajlar sıǵasqan kitaplar. Men usı kitaplardıń barlıǵın oqıp shıǵıwdı árman etetuǵın edim. Bunın bárin oqıp shıǵıwǵa ómirim jetkey, dep tilek tileytuǵın edim…

Men mektepti pitkergenshe shekem ózimniń keleshegimdi joybarlawım hám soǵan ılayıq ózimdi rawajlandırıwım zárúrli-

gin túsinbey-bilmey óstim. Bir jaǵınan uyań hám bosań bala edim, ekinshi jaǵınan qanqızba hám oysız edim. Bunıń sebebi – men usı nársege záriw dáwirimde átirapımda meniń aqıl-oyıma baǵdar beretuǵın adam bolmadı.

Meniń shaxsıy sanam hám dúnyaqarasım sovet modernizaciyası aqıbetinde dástúriy mádeniyatı oysırap qalǵan, al onıń ornına usınılǵan jańa mádeniyat modeli sheklengen hám tamamlanbaǵan kartina halındaǵı jámiyette qáliplesip atır edi.

71

Men on jaslarımnan, ózimdi tanıǵan máhálimnen baslap ózime hám óz turmısıma qanaatlanbawshılıq seziminiń astında jasadım. Nege umtılıwım kerek – bunı men bilmeymen. Qalay etkende búgingiden góre túsinigim rawajlanǵan boladı – bilmeymen. Turmısımız adamnıń atına ılayıq bolıwı ushın ne islew kerek – bunı men bilmeymen.

Sovet húkimeti patriarxallıq turmıstıń uyıǵında batıp atırǵan qaraqalpaqlardı sociallıq baǵdarda hám ruwhıy dúnyasında jańa jolǵa shıǵardı. Alpısınshı jıllar usı transformaciyanıń tereńlesiwi gezeńi boldı. Ash-áptadalıq hám zorlıq-zulımlıq halatınan shıǵıp, pıshaq arqası óz turmısın jaqsılaw imkaniyatın alǵan xalq ózi ushın miynet etip, kúnkórisin jaqsılawǵa umtıla basladı. Xrushevtiń dáwirindegidey esheklerdi aǵashtı kemiredi dep jıynap alıp, óltiriw qusaǵan aqmaqshılıqlar bolmadı. Awıl adamları Brejnevtiń dáwirinde úy qasına egin egiw, paxta ushın beriletuǵın suwdan biypul paydalanıw, mal saqlaw imkaniyatın aldı. Bul erkinliktiń de óz aldına tártipleri bar edi: húkimet seniń xojalıǵıńnıń kóle-

mine kózin jumadı (sen belgilengen on sotıx emes, eki-úsh gektar jer egeseń, bes-altı mal saqlaysań, biraq bir buzawlı sıyırǵa salıq tóleyseń h. t. b.), sen sonıń esesine shańaraǵıńdaǵı barlıq bala-shaǵań menen paxta atızdıń ishinde bolıwıń kerek hám bul

xatkeri taltaq tayaǵın alıp, jerińdi ólshewge, keshte malıńdı sanap, nızam boyınsha salıqqa tartıwǵa keledi.

Usı jıllardıń jáne bir belgisi – alpısınshı jıllardıń ortasınan baslap kóknar hám kendir egiw qadaǵan etildi.

Azanda úydiń ishi erte oyatadı, erte báhárden qara gúzge shekem mallardı awıldıń sırtında shańlaqta jıynalatuǵın padaǵa apa-

rıp qosamız. Padaǵa shekem izinde gál-háyin berip júrmeseń, mallar joldaǵı eginlerge urıp ketedi. Mallardı pútin awıl jámlesip, hár úy mal sanına qaray gezeklesip baǵadı. Awıldıń kúnshıǵarında Súwenli arnasınıń bergi boyında aǵashları otın-

ǵa shabılıp, siyreksip qalǵan, arasında mal jayatuǵın ashıq jerleri bar, hár jerde shoqalanǵan toǵaylıq bar. Erteń gezegi keletuǵın úydiń iyesi búgin keshte padanıń aldına shıǵıp, mal baqqan adam menen suw-jaylawdıń jaǵdayın sóylesip aladı.

72

Mal baǵıw – turısı menen azap, hár malgezek kelgen sayın júregiń zirildeydi. Ne bir eginshil qashaǵan mallar bar, hárgiz padada júrmeydi, bir esabın tawıp paxtaǵa ya birewdiń júwerisine tartıp ketiwdi gózlep turadı. Eń bir usınday biyqásiyetligi menen shıǵanǵa shıqqan mallardıń moynına iyeleri ayaqlarınıń ortasında súyretilip júretuǵın aǵash baylap qoyadı. Biraq bunı uyatlıraq adamlar isleydi. Malınıń qaydan toyıp kelse de toyıp kelgenin máp kóretuǵınlar bunı islemeydi. Biraq barlıǵı da keshte malı padada bolmay shıqsa, sol kúni gezekti baqqan adamnan soraydı.

Padadan mal qashırmaw ushın padashınıń astında at bolıwı kerek, biraq awılda at saqlayuǵın adamlar jekke-siyrek – urıs jılları atlar frontqa alınıp, sonnan adamlar at saqlawdı qo-

yıp ketken. Eshek hár úyde bar. Sonnan keyin kóbinese eshek penen mal baǵıladı. Eshek penen qashqan maldı quwıp jete almaysań, biraq azannan keshke deyin júris bolǵannan soń bul kólik ayaǵıńnıń sharshamawına jaqsı. Bir qashqan mal jetkermeydi, sonnan keyin padashı maldıń jekkelep shetke shıqpawın ańlıydı. Shetlegen malǵa góshshelep turıp jiberetuǵın hár adamnıń qolında bir-birden kespeltek tayaǵı boladı. Ádette mal baǵıwǵa hár úyden eki-úsh adam shıǵadı. Eki júz shaması mal boladı, padadan sál jıraqlaǵan maldı quwıp júrip urıp padaǵa qosasań.

Toǵaydıń bergi shetindegi keselep aǵıp turǵan japtıń boyında túste mallardı shańlaqqa iyirip qoyıp, shay ishemiz. Temir shaynekti ya shelekti ottıń ústine asıp qoyıp, qaynatıp qoyıp ishken kók shaydıń mazası óz aldına boladı. Bul dúzdegi kók shaydan soń tilińniń ústinde kóp waqıtlarǵa deyin úyirilgen bir jaǵımlı dám qaladı.

Keshte shańǵa kómilip padanıń izinde awılǵa qaytamız. Padaǵa biziń úy úsh mal qosadı. Eki malǵa bir kún esabınan, bir gezekte bir kún, ekinshi gezekte eki kún baǵamız. Bir kún baǵatuǵın keshte sol shańǵa kómilip kiyatırǵanda mennen baxıtlı adam bolmaydı aspannıń astında. Házir úyge jetip, japqa jaqsılap shomılıp alıp, qara shayǵa boyımdı taslayman. Gezek eki kún bolıp, birinshi kúni keshte qaytıp kiyatırǵanda aspannıń astında mennen baxıtsız adam bolmaydı. Erteń taǵı azanda kún shıqpastan burın turıw kerek, jáne maldıń izinde azannan keshke

73

deyin sandalıp júriw kerek. Usı uwayımnan eńsemdi kótere almay súyretilip kelemen. Qara miynetke nárse ıqlasım joq edi, anıǵıraǵı shıdamım joq edi.

Malgezek báhárden gúzge deyin egin-tiginniń waqtında eki-úsh márte keledi.

Qıs ayları mallar paxta atızlarda óz ayaǵı menen jayılıp, keshte úylerine qaytadı.

Sol waqıtları on eki, on úsh jaslardaman.

Úyde bir qora qoy-eshkiler bar. Janlıqlardı awıldıń hár toparı óz aldına jámlesip gezekke baǵadı, sonnan keyin bul malgezekke qaraǵanda tez-tez kelip turadı. Qoy-janlıqlardı balalar awıldıń átirapına jayamız. Bunıń miyneti jeńil. Qoy-eshkiler átirapında adamdı kózi kórip júrse, áste-aqırın ózleri jayıla beredi, tek baǵdarın berip turıw kerek boladı.

Mal menen qoy-janlıqtıń gezeginen aman kúnleri keshke taman paxta atızlardıń shet-shebirlerinen, eshekke artıp, bes-altı baw suwshigin ya páshek alıp kelemiz – bul sol kúni keshtiń mal otı. Sonnan padanıń aldına shıǵıp ketemiz.

On eki jaslarǵa shekem basqa waqıtlarımız oyın menen ótti. Búgingi oyınlarımız erteńgi de oynaytuǵın oyınlarımız edi. Búgingi jumıslarımız erteń de isleytuǵın jumıslarımız edi. Búgin kórgen adamlarımız erteń de kóretuǵın adamlarımız edi.

On úsh, on tórt jaslardan baslap paxtanıń jumısına shıǵıp kettik. Báhárde shel jamaymız, jazda otaq otaymız, gúzde paxta teremiz.

Jaz ortasında-aq mallardıń qıs azıǵınıń ánjamı baslanadı.

Boyan oramız. Jantaq shabamız. Orılǵan shóptiń quyashqa kewip solıp atırǵandaǵı adamdı eltip sala beretuǵın ájayıp xosh iyisi

boladı.

Qısta bazar kúnleri eshek arba menen toǵayǵa otınǵa baramız. Bir arba otın ushın bajbanǵa bes som aqsha tólenedi.

Usılay – báhár, jaz, gúz, qıs…

Awıldıń turmısınıń qayaǵın alıp qarasań da, barlıǵı da qara miynet penen pitetuǵın jumıslardan quralǵan edi. Biraq sol waqıtları, búgin oylap qarasam, ol miynettiń awırlıǵın

sezbegen sıyaqlıman. Bárha solay bolıp jasaǵannan ba, ya basqa turmıstı ele kórmegenlikten be…

74

Ele aqılım kózimniń aldındaǵı nárselerden alısqa shıqpaytuǵın edi – ne dúzilistegi dúnyada, qanday ortalıqta jasap atırman, aldımda meni qanday ómir kútip tur… bul tuwralı on tórt jaslarıma deyin oylamaǵan bolsam kerek.

Biziń awıl bul jerge urıstan aldıńǵı jılları dáryanıń júz shaqırım shaması tómeninen, teńizge quyarlıǵına jaqın jerden kóshirip ákelingen. Ol jerde Tallıqtan alınǵan Tikózek degen arnanıń boyındaǵı kóllerdiń átiraplarında qayırǵa tarı, jú-

weri, biyday egip, kóllerden balıq awlap, mal saqlap, kompleksli xojalıq penen jasaǵan awıllar bolǵan.

Házirgi awıldıń otırǵan jeri Ámiwdáryanıń tartılıp qalǵan batıs salalarınıń biriniń ornı. Kóp jıllar suw iship jatqan góne ańǵardıń ornı torańǵıl, jigildik jiyde, jıńǵıl

hám sheńgel ósken pıshıq murnı batpaytuǵın toǵaylıq bolǵan. Awıl arasındaǵı lar dep aytılatuǵın oydım jerler sol ańǵar-

dıń shúńgil jerleri.

Dáryanıń usı salası tartılıp qalǵannan soń bul tárepten Bekjap arnası qazılǵan, onnan saǵa alatuǵın Xanjaptıń boyına Shomanay bekliginiń orayı Jańaqala qorǵanı qurılǵan. Házir Xanjaptıń Jańaqaladan kúnshıǵardaǵı biziń awılǵa shekemgi aralıǵı ara-tura paxtanıń suwın qashıratuǵın jılǵa bolıp jatır.

Kelgindiler tóle-qaqırada jasap, usı toǵaydı ashıp, ǵawasha egiwge jegilgen.

Eliwinshi-alpısınshı jılları adamlar tóle menen qaqıradan shıǵıp, paqsa jaylar sala baslaǵan.

Meniń názerimde hárbir adamnıń tábiyatınıń qáliplesiwinde onıń tuwılıp-ósken jeriniń belgili tásiri bar. Onıń qábilet-

leri menen imkaniyatları sol ózi tuwılǵan topıraqta qanday samallardıń esip, qanday suwlardıń aǵıp turǵanınan, qanday shóplerdiń kógerip, hawasın qanday iyisler toltırıp turǵanı-

nan hám qanday quslardıń qanday aǵashlarǵa uya salǵanınan ǵárezli. Usı topıraq penen suwdıń ruwhı sol jerde jasaǵan xalq-

tıń da tábiyatın belgileytuǵın bolsa kerek.

Kúnde Xanjaptıń berregiregindegi jol menen ótip júrgen menen bayqamaydı ekenbiz, birew jılǵanıń boyınan bir atız jer ashıp, tuttıń nálin shanıshqan eken.

75

Bir márte bir topar on, on eki jaslar shamasındaǵı balalar sol atızdıń ústinen shıǵıp qaldıq. Ózim qatarlı bes-altı bala edik. Kim birinshi shıbıqtı suwırǵanı yadımda joq, biraq qalay bolsa da jarıspaqqa sol bir atız tuttıń nállerin suwırıp tasladıq. Bir atız tut!

Ol jılları báhárde awıldıń adamlarına úy basına yarım qutı, bir qutıdan nawqan qurtı beriledi. Awılda tut aǵashı joq esabı. Adamlar arǵı jaǵı Qıpshaq, Shabbaz, Mańǵıtqa deyin deyin barıp, japıraq alıp qaytadı. Házir sol jańa tutıp kiyatırǵan nállerdi julıp atırǵan bala kózime tússe ne isler edim

– bilmeymen.

Neshe márte qurqıltaydıń jigildik jiydeniń ya aqtaldıń shaqasına asıldırıp salǵan uyasın sırıq penen qaǵıp túsirip, ishindegi qızılshaqa palapanlardı kórip júregim zil tarttı. Neshe ret ópepektiń salatuǵın jayımızdıń tırnaǵı ushın jıynap qoyılǵan taslardıń arasına salǵan uyasın buzıp ókindim. Biyshara palapanlardıń shúykildisinen quyqam juwladı.

Qashan birewge azar bermewdi úyrengenshe men usılay ózimdi qıynap keldim.

Sol shańǵıtlı jollarda jalańayaq zır juwırıp júrgenimde

men ózim menen ózim edim – heshkimnen hám heshnárseden ǵárezim joq edi.

Átirapımdaǵı adamlar tek ǵana meniń diydimnen shıǵatuǵın is-háreketlerdi islewi tiyislidey edi – dúnya meniń tileklerimdi qanaatlandırıw ushın turǵanday edi.

Biraq óziń menen óziń bola almaydı ekenseń – seniń ómiriń tek ǵana seniń ómiriń emes eken. Basqalardıń da seniń ómirińe qatnası bar eken. Búgin keynime aynalıp qarasam, kóp-kóp adamlardıń is-háreketleri meniń tirishilik etiwime múmkinshilik

berip kelgen eken – bul imarattıń bir gerbishin qozǵasań, pútin diywalı qulap ketedi. Eger búgin seniń ómirińe qatnası bolǵan bir adamdı umıtsań – óz ómirińe óziń túsinbey qalasań.

Bul sen jasap atırǵan dúnya seniń diydińe tuwrı kele bermesligin, onda sen qabıllay almaytuǵın nárselerdiń bolatuǵınlıǵın, jáne bul úlken konstrukciyanıń heshwaqıtta da seniń erkińe boysınbaytuǵınlıǵın túsindiń.

76

Talay ret qay jaǵdayda durıs, qay jaǵdayda nadurıs is tutqanıńdı sońınan, olardıń nátiyjeleri arqalı túsindiń. Átirapıńdaǵı nárselerge – adamlardıń ózara múnásibetlerine serlirek bola basladıń. Sen átirapıńdı bahalap úyrendiń – usı tiykarda seniń janıń qabıllaytuǵın belgili bir qaǵıydalarǵa keldiń. Bazı jaǵdaylarda adamlardıń ózara múnásibetleriniń alaǵatlıqların durıs bahalawdı úyrendiń. Olardı qaralaw – durıs bolmas edi. Olardı quwatlaw – nadurıs bolar edi.

Usı úyrengen nárselerińniń aǵısı – adamnıń ómiri eken.

Endi men kóretuǵın adamlar basqa. Kóp adamlardı endi kórmeymen. Endi men tıńlaytuǵın gúrrińler basqa.

Balalıqtıń sanamda xatlanıp qalǵan jarqın elesleri.

Kinolentanıń qıyıp alınǵan kadrlarınday usınday ayırım súwretler ǵana yadımda saqlanǵan. Basqa kóp ǵana kúnlerimdi toltırǵan waqıyalar hám sózler sanamda iz qaldırmay joǵalǵan. Ne sebepli sanam bir waqıyalardı irkip súwretke alǵan, ekinshi waqıyalardı qıyıp taslaǵan?

Bul jumbaqtı sheshe almayman.

Usı túsiniksiz qubılıstıń mexanizmin, principlerin hám logikasın túsingim keledi. Ne ushın bir elesler ǵana sonsha jıllar ótse de reńkin joytpaydı, ol eleslerge qálegen waqtımda qayta alaman. Ne ushın tek ǵana sol eleslerge? Nege jıllar boyı usı waqıtqa deyin men bir ret te eslemegen, biraq bir waqıtları

kózimniń aldınan ótken, demek sanam súwretke alǵan bolıwı kerek waqıyalar janlanbaydı? Men olardı heshqashan esley almasam kerek.

Men paraz qılaman, adamnıń sanasınıń normal jumıs islewi processinde belgili bir sheńber bar. Búgin men sanamnıń normal halatında sol sheńberden sırtqa shıǵa almayman. Biraq bul tolı ıdıs shaypalǵan waqıtta ómirimniń sheńberdiń sırtında qalǵan qatlamlarına jaqtı túsip ketiwi múmkin… hám ol jaǵdayda men keshe ózim dep kelgen shaxstıń ornına basqa bir tulǵanı kórsem itimal. Ol demde men ózimdi tanıy almay qalsam kerek…

Meniń átirapımdaǵı turmıstan qanaatlanbawshılıǵımnıń belgisi, ózim menen ózim bolıwǵa umtılıwshılıq boldı. Kóbinese awıldan shıǵıp ketip, ózimnen ózim, taza bolǵan jillidey biymaqset gezip júre beretuǵın edim. Usı paytları men sana-

77

sezimim qarańǵılasqan bir halatta bolaman hám sondaǵı sezimlerim menen oylarım esimdi jıynaǵannan soń yadımda bolmaydı.

Men ózimdegi ózgesheliklerdi erte sezip basladım.

Bir sezgen ózgesheligim, adamlardıń maǵan zárúr informaciyanı beriwi edi. Men bul adamnan bul informaciyanı soramadım, kútpedim, biraq ol meniń qasımda sol informaciyanı aytı. Meniń qulaǵım ushın ayttı. Meniń sol jerde bar bolıwım onıń maǵan psixologiyalıq jaqtan beyimlesiwin hám men ushın áhmiyetli dep esaplaǵan, men bahalawım múmkin dep esaplaǵan informaciyasın meniń qulaǵım ushın aytıwın joqarıdan bir

kúsh támiyinledi.

Meniń ómirimde men yamasa ekinshi adam baǵdarlawı múmkin bolmaǵan, joqarıdan jerdi baqlap turǵan bir qúdiret ǵana baǵdarlawı hám úylestiriwi múmkin bolǵan hádiyseler kóp ushırastı. Ápiwayı nızamlarǵa kóre bul waqıyalar tap usınday bolıp úylesiwi múmkin emes edi. Demek bul jerde bul qubılıslar joqarı nızamlılıq tiykarında júz berdi.

Bul aq taldıń basındaǵı ózimdi umıtıp qalatuǵın paytlarım trans halatı edi.

Men on eki jasımnan soń jazıwshı bolatuǵınımdı, heshnárseni kitap oqıw hám jazıwdan joqarı qoya almaslıǵımdı, ómirimniń usı joldan ketetuǵının biler edim.

Men mádeniy baylıqlardıń jámiyet ushın artıqmash baylıq (luxury, roskosh) ekenligin, zárúr nárseler dizimi emesligin, biraq usı nazárúr, artıqmash nárseler menen shuǵıllanatuǵın adamlardı saqlaytuǵın mexanizmdi islep shıqpaǵan yaki bul mexanizmdi óltirgen jámiyettiń keleshegi joqlıǵın soń túsindim.

Jámiyet mendey qolǵa uslaytuǵın materiallıq ónim islep shıǵarmaytuǵın, biraq mádeniy baylıqlardı dóretiw arqalı xalqtıń ruwhın saqlaytuǵın hám ósiretuǵın adamlardıń biykarshılıq halatına imkaniyat berip, olar ushın qarjı ajıratıp qoyı-

wı lazımlıǵın men bul adamlarǵa túsindirip bere alıwım kerek boladı eken.

QULEKE ǴARRÍNÍŃ TANDÍRLARÍ

Úydiń qoy-eshkilerin Quleke ǵarrı menen awıldıń kúnshıǵarında baǵamız. Hár úydiń jigirmalaǵan janlıqları bar.

78

Onıń ras atı Qulmurat, jası alpıslardaǵı adam, inisi Allamurattıń úyinde xızmetkeri esabında jasaydı. Allamurat kempiri hám kelini úshewi tórt bólmeli jayda turadı. Qızı turmısqa shıǵıp ketti, balası Qońıratta júk mashinasın aydaydı, úyine ayına bir-eki márte ǵana kelip turadı.

Quleke qısı-jazı digirman qosta jasaydı. Qostıń bir jaǵında qapshıqlanǵan júweriler, palawqabaq-asqabaqlar jıynalǵan boladı. Qostıń ishine aldı ashıq oshaqlı, eki qudıqlı gerbish pesh qurılǵan, shay-suwın soǵan qaynatıp ishedi. Úlken úyde asılǵan awqattan kelini óziniń ıdısına salıp ákelip beredi. Mektepte oqımaǵan, xat tanımaydı. Adamlar menen de aralasıp júrmeydi. Toy-merekelerge barmaydı. Onıń menen onı-bunı sóylesiw de múmkin emes, bul tek onıń qulaǵı awırlıǵınan ǵana

Soraǵan nárseńe qısqa juwap beredi.

Quleke ǵarrını adamlar aqılı zayılǵa sanaydı. Nege bul halattaǵı adamlar boladı – men usını túsingim keledi. Atamnan sorayman. Ol Qulmurat bala waqtında ayazlap awırıp, ol waqta házirgidey doktor joq, dári-dármaq joq, sonnan usınday esi ki- reli-shıqpalı bolıp qalǵan, deydi. Kisige zıyanı joq adam, táǵdiri usınday bolǵanı-daǵı, deydi.

Bul úydiń barlıq jumısları Qulekeniń moynında. Bir bayqaǵanım, heshkim oǵan ananı isle, mınanı isle dep jumıs buyırıp ta otırmaydı – ol bul úyde óziniń isleytuǵın jumısların biledi. Mallardıń astın tazalaydı, olardı padaǵa qosadı, keshte alıp qaytadı, qoy-janlıqlardı baǵadı, qudıqtan suw ákeledi, otın jaradı hám taǵı basqalar. Jazı menen júweri otaydı, gúzde olardı orıp, basların aladı. Gúzden báhárge deyin Qúlekeniń belinde kishkene baltası júredi, mezgiline bir arqa jıńǵıl shawıp, arqalap keledi.

Qulekeniń shashlarında bireń-sarań aq bolmasa, ele qap-qara edi. Inisi onıń shashın ay sayın páki menen alıp berip turadı. Quleke qısı-jazı bir kiyimde, stalinshe frenchte júredi. Jası

tuwrı kelse de, aqılı zayıllıǵı sebepli urısqa alınbaǵan. Qalay bul kiyim bul adamǵa túsip qalǵan hám neshe jıldan beri ústinen túspegen – bunı anıqlaw qıyın edi. Sur-jasıl túsi qaraltım bir túske aynalǵan bul júnnen qalıń toqılǵan kiyimniń bir adamnıń ómirine jeteri anıq edi.

79

Adamlar Jamalatdin menen Quleke ǵarrını aqılı kemis, dep qaraydı. Biraq olar jilli emes. Naǵız jilli Tawash degen orta jaslardaǵı adam bizler padaǵa mal qosatuǵın jerde bajban inisiniń úyinde jasaydı. Ol sóylep bilmeydi, hesh jumıs islemeydi, tek úyiniń átirapında hár jerde shońqıyıp otırıp kúndi

ótkeredi. Qasımkerlew balalar «Tawash awısh, Tawash awısh!» dep oǵan ya kesek ılaqtıradı, ya ermeklep qashadı. Ol bunday balalardı azıraq quwadı da, úyine kirip ketedi.

Quleke ǵarrı qoy baǵıp júrip, bar jerlerde jıńǵıl shabadı, bolmasa – shópshek jıynaydı. Sóytip júrip kesekten kishigirim tandır hám oshaqlar dúzetedi. Biraq olarǵa ot jaqpaydı. Bizler Sadat ekewimiz qıstıń kúnleri ot jaǵıp jılınıp atırsaq ta, ol qasımızǵa kelip, otqa jılınbaytuǵın edi. Mennen bir jas kishi Sadat qoyların at penen bizlerden birbetkey júrip baǵadı, biraq geyde zerigip ketse, bizlerge kelip turadı.

Bir kúni Sadat Qulekeniń jańa soǵıp pitkergen tandırınıń ústine atın aydadı. At tandırdı baspay, ústinen atlap ótip ketti. Sadat birden quylanıp, ayaǵın záńgiden shıǵarıp alıp, kesek tandırdı bir tewip qulattı. Buǵan qarap turǵan Qulekeniń iyegi kemseńlep jılap jiberdi. Men Sadatqa jaman kózim menen

qaraǵanım bolmasa, oǵan sóz aytpadım. Quleke qoyları tamanǵa ketip qaldı.

Men Qulekeden «qashan kelinshek alasań?» dep sorayman. Hámme balalar onnan usını soraydı. Ol qant-shekerdi tislemegen, ele birewi sepsimegen sarı tislerin kórsetip «Alekeń maǵan qız áperemen, dep qoyıptı», dep selkildep kúledi. Inisiniń onı úylendirmeytuǵınlıǵın ol da, ol waqıttaǵı men de bilmeytuǵın

edim. Men de inisiniń onı úylendirip, jayınıń bir bólmesin jasawǵa beretuǵınına isenetuǵın edim. Quleke ekewimizdiń aqıl-oyımızdıń dárejesi teń edi. Quleke ǵarrı ólip ketti, al

men sol aqıl dárejemnen uzaqlap kete qoymaǵanımdı bárha sezip jasap atırman…

Quleke ǵarrı meniń ushın jumbaq bolıp ótken adamlardıń biri boldı.

Ómir tuwralı oylanıp baslawǵa meni sol adamnıń biysharalıq táǵdiri májbúr etti.

Men ózimde sol Quleke ǵarrınıń bazı qásiyetlerin sezer edim – usı jaǵınan men bul adamdı ayaytuǵın hám qanday da bir

80