Kewil tolqını jıynaǵı 2-bolim

tájiriybesi joqlıǵın bilip. Xojeyin tilin tislep otır, sebebi ketiń, dey almasa, óytkeni órmey atırıp-aq «bes kúnde pitkeremiz. Házir bir jaǵdaylar shıǵıp turıptı, pulın aldınnan beriń», dep qol haqısın alıp qoyǵan edi. Bes kúnde on qatarǵa zorǵa jetti. Endi biyik – qıyın jaǵına keldi. Qalǵan on bes qatardı bul júrisi bolsa on bes kúnde pitirer, ózleri de tamaqsaw eken. Húkimettiń jumısındaǵılarday azanda toǵızda kelip, yarım saat kiyinedi, sigaret shegedi, birazı nasbay atıp, anekdot aytısadı. Kámine kelip kiriskennen keyin de shaqqanlaspaydı, tasbaqaday qıymıldaydı. Túslikke shártli túrde góshli awqat dep kelisken: bolmasa jemeydi. Saat on altı-on jetilerde de shayhalqas qıladı. Kóp uzamay – saat on toǵızlarda úylerine qaytadı. «Tamaǵı toysa qurban hayt» dep júrgen kúnlikshiden aynımaydı.

Bir kúni mal qora qurılısı baslanǵalı izep baspaǵan ákesi harmasınǵa keldi. Qurılısshılardan kúyip júrgen Ataniyaz ákesin kórip, kewli buzılıp, jılap jiberdi, «He, ne boldı?» dep qora qasına kelip diywaldıń qıysıq, sál ısırsań qulap keterliktey ekenin kórdi. Jaz ayı. Keshki jeti bolmay óriwshiler kiyinip atır edi. Ataniyazdan jay-jaǵdayın bilip alıp, gerbish óriwshilerdi jıynap, olarǵa «diywaldı buzıp, qayta óresizler!» dedi. «Yaq, ketemiz, nege? taǵı basqa» dep doq urıp edi, ákesi de sháddes eken:

– Meniń pulım haram emes. Isleseńiz, durıslap óriń. Bolmasa házir salıqtan adam shaqırıp, járiyma saldıraman. Yamasa aqshamdı qaytıp beriń. Óytpeydi ekensiz, qayta buzıp, jaqsılap óresiz. Men emes, qıysıq órgen… Al, mına kiyimlerińizdi qoranı órip bolmaǵansha bermeymen, – dep olardıń taza shalbarkóylek, ayaq kiyimlerine deyin jıynap alıp, bir bólmege aparıp qulıptı urdı. – Pitirgenshe usı jerde jatıp, azanda erte turıp, keshte kún batqansha isleysiz. Kim menen oynap júrsiz?! Qılaplıq etseńiz, ayaqlarıńızdı qırqıp alaman! – dep dápinip edi, olar pıshıq bolıp qaldı. Buzıp, bunnan soń shaqqan-shaqqan islep, qaytadan órip te berdi. Jaqsılap islese dúp-dúziw órer eken.

Ataniyaz adam jumsawdıń da qattı qıyın ekenin bildi. Burın jay salıwdan qaytqan ákesine: «Qoysa, aǵa, nesine sharshaysań?! Isleytuǵın birew, qurı qasında júrseń ǵoy» dep onıń silikpesi shıqqanına, rastan isenbes edi. Tuwrısında, qurı júrgendey bolǵan menen, seniń jumısıń olardikinen kem emes eken: qáytip órip atır, ılaydı az saldı ma, gerbishlerdi baylanıstırıp atır ma? sıbaw bolsa: juqa ma, qalıń ba, sabandı jibitip, óltirgen be, tiri me, ılaydı basqılap pisirgen be, bárine qarap, qadaǵalap turmasań, házirgi jumısshılar kózińniń tasasın alıp, aldawǵa, tez tamamlaw ushın qalaq-qulaq islewge háreket eter, aqshasın berdiń, ózleri isley bermes eken.

41

Ataniyaz «órip boldı», dep ákesine qońıraw etti. Ol: «Waqtım joq, baralmayman. Qalǵan jaǵın da óziń kelis» dedi.

–Haw, usılar menen be?

–Awa. Qorıqpa. Olar endi tártipke túsken. Qora basına aǵash taslap, párdiywal órip, qada, qamıs, plita jayıp, ústine saban shıǵarasań. Qara ılay menen qalıń etip bir, kewińkiregennen soń qara klyonka tósep, ústinen eki-úsh santimetr qalıńlıqta topan sıbaw menen jáne bir ret jaqsılap sıbaysań. Usı jumıslar ushın neshe sum soraysız, dep sóyles. Qımbat aytsa, ruxsatın ber. Seniń diydińdegi puldı aytsa, yaqshı, biraq sapalı, meniń jańaǵı aytqanımday, ózlerińizdiń úyińizdegidey etip isleysiz, dep zińharlap tapsır. Bul ret aqshasın aldınnan berme. Bolǵannan soń ózim tekserip kórip bolıp, unasa beremen, dep ayt.

–Sonda da jańaǵı jumıslardı neshe sumdayǵa islese keliseyin, – deydi ulı ákesine, ózi utılıp, baplanıp qalaman ba, dep bir sheshimge keliwden.

–Segiz júz-bir million átirapı bolsa qımbat emes. Joqarıǵa ılay shıǵarıw da áneyi emes.

Aqshasın aldınnan bermeseń hám bastan azanda pálen waqta kelip, keshte tólende qaytasız, dep kelisseń, wáy, isleydi eken-aw, aqshaǵa jeteyik, dep. Sonda da baqlap turmasań qadanı siyrek saladı, hár jerinen shege qaqpaydı, yamasa baylamaydı. Plitalardı tıǵılıstırmaydı, párdiywalǵa mindirmey, ashıq qaldıradı, yamasa sabandı juqalań saladı da qoyadı, ılaydı juqa sıbaydı, degendey, bári bir aytıp-shertip turmasań, shala isleydi: kózińdi aǵartıp qaraydı ekenseń.

Ataniyaz jumısına bir barıp kórinedi de jáne hayt qoyıp, qurılıstan xabar aladı, jáne ketedi, jáne keledi. Bir ayaǵı sirá, bazarda. Búgin anaw kerek bolsa, tústen keyin mınaw. Gilmala sınǵan bolıp alıw kerek, yamasa pomidor, qıyardıń qurtına qarsı dári kerek degendey. Shege qum tawsılǵan boladı. Góne bazardan áynek, qapı alıw kerek. Ákelip edi, qapısı qaldırılǵan orınnan eni, biyikligi boyınsha da úlken bolıp shıqtı: sıymadı. Áynektiń bolsa eni keldi de, uzınlıǵı uzın eken. Bazarǵa barmastan burın orınların ólshep almaǵanı – tájiriybesizligi pánt berip turıptı.

Endi qayta aparıp, kishilewin alıp qaytıwǵa májbúr boldı. Bul jumıslar da, áytewir, juwırıspaqtıń, baqırıs-shaqırıstıń arqasında biraz kúnde pitti. Bunnan keyingi jumıs janına shártek soǵıwdı da Esimlerge «kesip» berdi. Altı juwan baqan alıp kelip edi, «birotala trubadan islengen óre kómeyik. Bekem boladı», degennen soń bazarǵa eki hálek boldı.

42

Jumıstan kelse shártek baqanları kómilip, ústine aǵashların salıp atır eken.

–Esim, esiń durıs pa? – dedi bayaǵıdan batıllanǵan Ataniyaz janı shıǵıp, – Haw, mınawıń ne?

–Nesi ne?

–Shuqırdı tereńirek qazıwǵa erindiń be? Shártegińiz aspan menen tillesejaq, dım biyik ǵoy. Onıń ústine truba baqannıń jerge kómiletuǵın jaǵın qaramaydı eritip, shúberek penen jaǵıp, sırtınan klenka qalta kiygizip orań, demeppe edim?! Ya onı islemegensiz…

–Yaqshı. Jigitler baqanlardı suwırıp alıń…

Qullası, usınday qıyınshılıq, juwırıspaq penen mal qora úsh ay degende tolıq

pitti.

Babaniyaz qoranıń pitkenin uzınqulaqtan esitip otır. Biraq imaratın kottedjge almastırıwǵa janıǵıp júrgen bayaǵı Atannan dárek joq. Sonnan bir kúnleri balasın shaqırıp aldı.

–Almastırmaysań ba? Mal qoranı pitiripseń. Qasına tawıq qora, iyt qoralar salıpsań. Kelin tandır da qurıp atqan qusaydı. Olar shárt emes edi ǵoy. Óytip qıynalıp ne qılar ediń?

–Aǵa, – Ulı basın tómen salıp, shaynalıp sóyleydi. – Aǵa, so men almastırmay-aq qoyayın ba?…

–Haw, nege? Men wáde berip qoydım ǵoy, – dedi ákesi ishinen kúlip.

–Balam «awmastırmayjaqpan» dep atır dersiz-dá.

–He, nege? Monshası joq, ishki tualet joq. Asxana, garaj… Qońsılar da nasaz emes pe? – Sının buzbay, balasın sınap sóyleydi.

–Yaq, aǵa. Bári jaqsı. Garaj, asxana, monsha, hájetxanasın da ózim qurıp alaman. Qolımnan keledi. Sonsha miynet etken mal qoramdı qıymay turman. Endi túsindim, ana birde siziń nege meniń kottedjge awmastırıwıma qarsı bolǵanıńızdı. Malxananıń ózin salıw usınday qıyın bolsa, úlken jaydıń miynetin aytpay-aq qoyıń. Sizge raxmet… Siziń jayǵa qansha nervińiz ketip, sonsha eńbegińiz sińdi. Ol aymaq, ózińiz aytqanday, tábiyatı sulıw, taza hawa, tereklik, baǵ, shawqım joq, jánnet jer eken. Qońsılar da júdá ápiwayı, sıylasıqlı. Adam jatırqamaydı. Atızıma da qudaydıń kóp eginin ekkenmen. Aldı pisip basladı. Sizge de alıp keldim, – dep

43

ol esik awzına qoyǵan eki sumkanı alıp kelip, ishinen piyaz, pomidor, qıyar, jambılshaǵa deyin shıǵardı. – Birinshisinen, dáslep sizdi dám tatsın dep ákeldim.

Babaniyaz ulına jaqsılap ser saldı. Qarasa, bul bayaǵı erinshek, qosjaqpas, ójet bala Atan emes, al esi enip, ómir degen úlken okeanda emin-erkin júziwge tayın aqıl-dáne Ataniyaz edi.

– Bárekella! Úsiytip adam bolıp keterseń, – dep áke, ulın qushaqlap, bawırına basıp, miyirlene iyiskep, súye berdi…

Onıń kózinen mólt-mólt jas sorǵalaydı. Bul ákeniń óz ulınıń adam bolǵanın kórgendegi quwanısh jasları edi.

Allanazar ÁBDIEV,

Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq jazıwshısı.

MUŃLÍ BESIK NALASÍ

Men shıǵındıǵa shıqqan besikpen. Úsh kún boldı shıǵındılardıń bád iyisi, shıbınlardıń todası astında ıssıǵa shıtnap, besik janım qıynalıp jatırman…

Men qásiyetli aq besik edim, endi kim boldım bilmeymen?!

Iyemniń anası qızı birinshi ullı bolǵanda, júregi jarılıp, besik ákelgende qásiyetli besik haqqında bir awız aytpapdı, sonısı batadı. Sebebi ata-babam ne qıyan-kesti dáwirde de áwladtan-áwladqa jetkergen besiktiń ornı endi joq bolsa!!! Ertede «anań da besik, atańda besik» dep úyretken. Basımdı qublaǵa qaratıp, álpeshlegen apalar qayda kettińiz? Ayaqtı tiygiziwge bolmaydı dep úyretken hasıl analar qaylardasız?! Besikke, yaǵnıy maǵan bólenip, «bereket tapqır iyemniń» bir ulı, bir qızı úlkeydi. Meni shıǵarıp taslaw oyı iyeme kelgenine kóp waqıt boldı.

Jaqında úyin «evroremont» qılǵalı men hesh jaqqa sıymay qaldım.

Keshegi háptede úyine qıdırıp kelgen qurdasına:

– Úydi kewlimdegidey qılıp remontlap aldım. Burın shifonerdiń basına qoyatuǵın edim, endi mına remontıma jaraspay tur, shıǵarıp taslamasam, – demesi barma?

Sonnan «júregim suw» ete qaldı.

– Endi tuwmaysań ba? – dep soraw qoydı, – dostısı.

44

– Bir qız, bir balanı «zakaznoy» tuwdıq, boladı. Solardı baqsaqta bolar, endi perzenttiń keregi joq, – dedi iyem.

Bulardı esitip, besik bolıp jaratılǵan waqtım yadıma tústi. Besik ustaları asa bayıp ta ketpeydi, jarlı da bolmaydı. Jolı dúziw, obaldı-sawaptı biletuǵın, sabırlıdiyanatlı adamlar ǵana besik ustası boladı. Meniń negizim aq taldan,yamasa tut aǵashınan islenedi.

Jas taldan islengennen keyin qaraqalpaq besikleri jeńil hám jorǵa keledi. Jorǵa bolıwınıń mánisi bir millimetrine shekem mán berip, eki jaǵın teńdey etip qashaydı. Aq taldı juqa etip kesip alıp, qaynaǵan suwǵa salıp qoyadı. Bir hápte qálipke salıp, shegelep iyip aladı. Sonnan iyik aǵashtı kewdirip besik qálpine keltiredi. Besik onlaǵan kúnde tayar boladı. Onnan keyin besiktiń iyesi satıwǵa shıǵaradı. Adam ómirge kelgende besikke salınadı,keterde de aǵash atqa salınǵanı ushın, besikti sawdalaspaydı. Bunıń mánisi eki ara uzaq bolsın degeni.

Burın besik ustaları tek besikti soǵıp qoyatuǵın edi. Házir bazardıń sorawına, xalıqtıń talabın qanaatlandırıw maqsetinde usta ózi besiktiń ánjamların ózi tigedi. Besiktiń qawızı tarınıń qabıǵı, yaǵnıy qawıqtan islenedi. Qawızdıń abzallıǵı juwıwǵa kolaylılıǵı, qawıqtıń emlik qásiyetiniń barlıǵında.

Eki tartqı baw tigiledi,biri ayaq jaǵına, biri kókirek jaǵına. Kókirek jaǵı anıq bir qarıs uzınlaw boladı. Tartqı bawda da kóp xikmet bar. Qalǵan ómiri quralıp ketsin – dep quraqlap tigiledi. Basına kópshikti de quraqtan islegen. Jabıwların qısqı-jazǵı máwsimlerge arnaǵan. Quyash betine túspesin dep, qarańǵılap uyqılatqan.

Mende jatqan bala shorshımaydı, ayaq-qolı dúp-dúziw bolıp jatadı, arqası ayazlamaydı.

Tınısh uyqılaydı.

Uh, nesin aytayın?! Házirgi zamanda mehir joq deydi. Bul nelikten dep oylaysız? Tay qulınday tebisken tuwısqanlar bir besikke bólense, biriniń arqası tiygen besikke, biriniń arqası tiyse bir-birine bawırman, miyirman boladı. Qádeleri kóp, jarıspaq zaman, kim ozarǵa ketti. Dástúri pilge awır xalqım-ay!

Birinshi ret qádirli bolıp, ulın salǵan waqıtta «atasına shap, apasına shap» dep qádege pullardı alǵan keywanılar aytpadıma eken? Besikti dalaǵa taslaǵanıńpútkil keleshegińdi ayaq astı etkeniń dep?!

45

Házir biriniń besigine biri jatpaydı. Bir analar besik zıyan dep ulıwma besikke salmaydı. Burınǵı wakıtta ata-babalarımız bir atanıń balalarına bir besik boladı dep tárbiyalaǵan. Bir atanıń tórt perzenti bolsa, bári alma-gezek sol besikke bólengen. Házir jarıspaq. Bir kelinniń balası bir besikte jatpaydı. Birin-biri kórealmawshılıq, tuwısqanlardıń miyrimsizligi bir besikke túspegennen bolıp otır.

Dártimdi kimge aytayın.

Ózim diywanaman, kimge pir bolayın. Qaqsap, shıǵındıda jatqanıma neshshe kún boldı. Obaldı deytuǵın adam tabılmaǵanına hayranlar qalıp turıppan. Eń bolmasa meshitke aparıp tasla, naysap. Perzentli bolmaǵan ya jaǵdayı kelmegen alar edi. Besik kiyeli dúnya. Áyyemgi zamanlarda eldi suw basqanda urpaǵım aman qalsın dep analar besikke bolep ıǵızǵan eken…

Men besikpen, men Anaman!

Men besikpen, men ataman!

Besikti náresteden ayırmań!

Náresteni besikten

ayırmań!

Besik-atań,

Besik-anań!

Oralxan SAPAROVA.

ÁKE HÁM QÍZ (novella)

–Júregim qısılıp bir túrli bolıp turman, qızım.

–Onda «tez járdem» shaqırayıq.

Tez járdem kelip, emlewxanaǵa áketemiz, – dedi. Burın da júregi awırǵan. Bul ekinshi márte «tutıwı» eken. Kún suwıq, qalıń qardıń shımırı ayazı deneńdi túrshiktiredi. Iri deneli, semiz kisi úshinshi qabattan zorǵa tómenge tústi de jerge lars etip quladı. Jotası kishkene qız benen jas shıpaker kelinshek ne islerin bilmey qaldı. Jerde jatqan ákesin kórip Zibanıń ar-sarı shıqtı.

46

Oyaq-buyaqtan adam tawıp, semiz adamdı altaw bolıp, zorǵa «tez járdem» mashinasına mingizdi. Awzına dem beriletuǵın apparat ornatılıp, júrekke massaj jasadı. Qulaǵan jerinde janı shıǵıp bolǵan bolsa da «Tez járdem»niń shıpakeri barınsha qoldan kelgen járdemin berip atır. Emlewxanaǵa ákelingende onı qabıl etpey azıraqtan soń hámme kiyimlerin sheship, úlken kók meshokqa orap, qardıń ústine shıǵarıp tasladı.

Ol jerden jáne basqalardıń járdemi menen morgqa apardı. Ziba ákesinen ayırılıp, endi ne islerin, onı qalay óz eline jetkererin bilmey, tek eki kózine «kúshi» jetip tur.

– Ele de seniń barıńdı ayt. Hesh kimi joq ólilerdiń kópshiliginiń denesi usı jurtta qalıp ketti. Bul jaqta tanıslarıń bolsa tezirek awılıńa áketiwdiń ǵamına kiris. Jılama, ózińdi jıynap al-degen morgtıń shıpakeriniń sózi Zibanı ózine keltirdi. Ákesin dárilep, orap beriwin onnan ótinish etti. Dostısı Rita yadına túsip, oǵan qońıraw etip shaqırdı. Ol da dem de jetip keldi. Ákesiniń inisi usı jaqta jumıs islep atır edi. Ol da keldi. Awıl menen Qazaqstan ortasında óz mashinası menen adam tasıytuǵın ákesiniń jorasınıń da balası bar edi. Kelgende ákesi Tórebay menen kórisip, úyine kelip ketedi. Oǵan qońıraw etip edi, qasına jetip keldi.

Anasınıń ajapasınıń balaları da usı jaqta jumıs islep atır. Olarǵa da qońıraw etti. Qullası, eki mashina qatarlasıp tur.

Jatırǵan óliniń hújjetlerin tuwrılap, awılǵa aman-esen alıp barsa boldı. Hayal-qızlar ákege jaqın, jáne kewli bos bolǵanlıqtan jılawıq boladı. Biraq, Ziba endi ulıwma jılamadı. Kobalttıń aldıńǵı otırǵıshın artqa qaray jıqtı, uzınına ólini jatqardı. Shofyordıń artına Ziba mindi. Hár kúni birge otırǵan, ákesine erkelep, oǵan bawır basıp qalǵan qız endi bolsa óz úyine onıń óli denesin alıp baratır. Keshke jaqın bolǵan waqıya edi. Sonnan beri bir kún ótti. Waqıt bolsa tústen awdı. Olarǵa óli haqqındaǵı xabardı jetkeriw de ańsat bolmadı. Awıldaǵılar da shuwlasıp atır. Ákesiniń jumıs ornındaǵılardı xabardar eteyin dese telefonnıń kodın asha almadı. Bir kompaniyada úlken traktordı basqaratuǵın ákesi endi sozılıp jatır. Burıńǵı isleytuǵın jeriniń baslıǵı járdeminde ákesiniń óli denesi úyine shekem jetiwine qárejet berdi.

«Qazaq aǵanıń mártligin umıtpaspan»-dep qoydı Ziba onıń islerinen razı

bolıp.

47

Awıldaǵılar tınbay qońıraw etip atır. Almatıdan shıqqan eki mashina jer tanabın quwırıp, júrip kiyatır. Bul jerde qalıń qar ele erimegen. Kún suwıq, onnan qalsa duman. Sonda da shofyorlarǵa kúsh-quwat bersin, joldı óndirip baratır.

Bul jer menen awıl arası toqtamasqa júrgende de 25 saattay waqıttı aladı. Tún. Zibanıń sirá kózine uyqı kelmeydi. Jumıs islep, oqıp óz ornın tapqan bul qız bir jigitti qálep turmıs qurdı. Jigit qızdıń tapqanın iship, onıń ápergen kiyimlerin kiydi de námártlik etti. Ziba bul islerge shıdamadı, ajırastı. Sonnan beri ómirin óz isine, oqıwına baǵıshladı. Ákesi menen usı kóp qabatlı jaydıń 3-qabatında kreyde jasaydı. Kreydiń iyesi de keterinde onıń alaqanına teńge «bastı».

– Jaqsı adamlar kóp eken-aw. Onı basıńa is túskende yaki quwanǵanda anıq ańlaydı ekenseń-dep oyladı Ziba. Ayaǵı awırıp, otıra berip ózi de sharshadı. Jatayın, belin jazayın dese ákesiniń iri gewdesi qasında sozılıp jatır.

Tirisinde ákesine erkelep, dizesine bas qoyıp jatatuǵın edi. Endi bolsa sońǵı iret onıń qasında otırıp baratır. Ómirdiń islerin qoya ber, sirá. Ákesiniń keń jelkesine basın qoyıp, jattı.

–Háy, Ziba jatpa, qorqıp atırǵanıń joq pa? – dep atır shofyor bala.

–Azamat, ákemniń óliminen nege qorqaman? Eń sońǵı márte jelkesine bas qoyıp, erkelep qalayın – dep atırman.

–Jasıúlkenler óli árwaq jaman boladı – dep aytatuǵın edi. Artqı mashinaǵa min desek tıńlamadıń. Awırıp qalma, jáne.

–Ákemniń óli árwaǵı da meni asırap baratır. Hesh nárseni kewlińe almasań

boldı.

Ol túniń menen ákesiniń denesin qushaqlap jattı. Orap, qımtap taslaǵan ákesin sıypap, shep qolın taptı. Qolın uslap sıypaladı.

Tań saz bergende boyın kóterip, átirapına qaradı. Shegerada da olardı biyjón qıynamadı. Hámme jerde ólige degen húrmet kúshli eken.

Óz eline denesi aman-esen quwısqanına birinshi bolıp Ziba quwandı.

Ózge jurtlarda qalıp ketkende ne qılar edi?

Elge jetken soń endi óz awılına eń alıstaǵı rayonǵa jetkenshe asıǵıp kiyatır. Mine, ákesiniń ózge jurtlarda júrip, qara miyneti menen salǵan úlken imaratı aldına kelip, eki mashina toqtadı. Awıl-el, tuwǵan-tuwısqan bári-bári Tórebaydıń jansız denesi sonshelli asıǵıp kútip otır edi.

48

–Qızdı alıń, bir qıylı bolǵan shıǵar, sorlı.

–Ishtegi hayallarǵa aytıń denesin «oń jaqqa» shıǵarǵansha shuwlamasın.

–Ayttım, háy bári-bir mına qızdı kórip jılamaydı – dep ayta almayman.

–Tórebaydıń inisi de zar eńirep tur. Bir basıp, dawıs shıǵarıp alsın. Keyin ishke alıp kiremiz.

Qaraqalpaqtıń etti túrshiktiretuǵın «way-wayı» kesheden beri usı shańaraqtı gúńirendirip atır edi. Tórebay óz ayaǵı menen keletuǵınday kútip, aynaǵa qarap, hesh nárse ishpey-jemey otırǵan onıń anası, kelinshegi, perzentleri, tuwǵantuwısqanlarınıń zar eńiresken, shuwlasqan dawısı awıldı lárzege keltirdi.

– Sen qız jılama, ákeńdi áketeseń-degenge júregi tas bolıp qalǵan Ziba óz shańaraǵına kelip, óz bawırlarınıń bawırında barınsha eńirep, zarlap, qorlanıp, júregi sızlap jıladı. Sol eldiń jası úlkenleri menen mollası hayallardı zorǵa qoydırıp, ólini ishke alıp kirdi.

Iri jigitti sonsha adamlar zorǵa kóterip óz úyiniń tórine ákelip, «oń jaqqa» qoydı. Jaqınları «Máriyam suw»ǵa endirdi.

Bendeniki sol eken. Ózi biná etken, hámme jerin «pordozlaǵan», ishinde toylar bergen óz shańaraǵında sozılıp jatırǵan Tórebaydıń ólgenine qıynalmaǵan adam qalmadı. Ol shınında da júdá jaqsı, haq kewil, márt, tuwısqanshıl, hámmege birdey insan boldı. Ol jaqta júrip video qońıraw menen hámme menen sóylese beretuǵın edi.

Ózi de házilkesh, denesine jarasqan keń peyilligi ushın bul suwıq xabardı esitkenler kelip atır, kelip atır. Izi tawsılmaytuǵın adamlar menen kórisip jılawǵa da hayal-qızlarǵa kúsh kerek eken.

Bir kún ǵana denesin zorǵa qondırıp, óliniń namazın irikpeytuǵın edi. Házir bolsa Tórebay kelgenshe úsh kún dawıs shıǵarıp, boldırǵan onıń jaqınları bir tárepten onıń denesi óz úyine aman-esen quwısqanına quwanıp ta qoyadı. Balasın joǵaltıp jılaǵan ana dártin tıńlaw da ańsat emes edi. Qartayǵanda moynına bunday júkti alǵan ana paqır ózin joǵaltıp, burınnan awıratuǵın júregi ábden sızladı. Adamlar oǵan «Seniń ornıń edi» – dep turǵanday seksen jastı jasap taslaǵanına búgin ókinip otır. Idiraldı perzentin jerge qoyıw onıń ushın awır boldı.

– Eki kúnnen beri Tamara «kirpik qaqpadı» . Hár bólmege kirip, shıǵıp delbelenip júrgenine shıday almay otırman – dep kelinin ayaǵan enege ne aytarıńdı bilmeyseń. Usılardı oylaǵan Ziba kempir apasın da ayaydı. Anasınıń zar eńiregen

49

dártli, muńlı kelbetine qarawǵa da qorqadı. Hesh bir «tikenegi» tiymegen zayıbınan ayrılǵan oǵan da ańsat bolıp turǵan joq.

Ata-babası, ákesi qonım tapqan qoyımshılıqqa qoyılǵan Tórebaydıń qábirin kórip, alıstan qorqpastan, erkeklerdiń isin etip ákesiniń denesin qushaqlap ákelgen Zibanıń kewli jay tapqanday boldı. Áke menen qızdı bir-birinen ayırǵan sum ájelge ókpelewge bolmasa…

Sonda da eń jaqsı kórgen insanına bolǵan qálbindegi muhabbat ornı bosap qalǵan edi…

Arıwxan TUREKEEVA.

QAZAQBAY QABANNÍŃ KELINSHEGI

…Kelinshek shorshıp oyandı.

Oyana sala qasındaǵı kúyewine qaradı.

Kúyewiniń aman-esen ekenin kózi menen kórgennen soń, jılap jiberdi. Kelinsheginiń xáreketinen oyanıp ketken Qazaqbay Gúldarixanı tas qılıp qushaqlap, alıptı.

–Ne boldı janım! Qolaysız tús kórdiń aw! Qazaqbay qabanlap shıqtıń. Kúyewi ókpelep emes, qayta ház etip aytıp atırǵanday, miyrimli alaqanları menen súyikli Gúldarixasınıń shashların sıypadı.

–Túsimde ólip kalıpsań, qorkıp kettim. Tiri júrgenine shúkir, Gúldarixa túsiniń izin aytalmay jılap jiberdi xám kúyewiniń qushaǵında ózine keldi…

Bul hayal bolǵalı kúyewi ushın birinshi kayǵırıwı, birinshi shın júrekten onıń ıssı qushaǵında balqıwı, birinshi ret tósekten lázzetleniwi edi…

Qoslas bolǵalı kúyewine birinshi márte miyrim menen karadı.

Qazaqbaydıń hesh kimnen kem pishimi joq, sál qara torı, sál semizirek demeseń, qayta shımırı denesine moyılday shashları jarasqan qırıqtan ótinkiregen palwan jigit.

Gúldarixa kúyeuine ıntık kóz qarasları menen tóseginen turǵısı kelmey

atır…

Ózine ne bolǵanın ózi de sezbeydi.

50