Kewil tolqını jıynaǵı 2-bolim
.pdfBershimek kewiller birden jibise ya?
Iyterip taslap kúyewiniń kewlin qaldırǵanları, gór bolıp jáne qatın bolıp kete bergenleri, muz sıyaqlı erimey qır kórsetkenleri, qullası qatın bolǵan ómiri kóz aldınan ótip atırsa, Qazaqbay da kelinsheginiń ayday júzine telmire otırıp, kóp záhárlerdi jutqanın, asa berilip súygeninen ne qılıqların, ne erkeshiligin keshirgenlerin jaqsı kórip keter aw dep úmitlengenin esledi…
* * *
Gúldarixanıń esine balalıǵı tústi, onda nebarı jeti jasar qız edi. Birinshi klassqa bardı. Negedur tap usı Qazaqbaydı kórse, awıldıń balaları mazaqlap qashadı. Qazaqbay qara torı, shımırı, semizden kelgen qonsı awıl balası. Boyı keltelew bolǵannan keyin semizligi bilinip turadı.
Sol wakıtları Tashkentte institutta oqıydı eken.
Jazǵı demalısta awılǵa hár kelgende qasaqana aldımızdan shıǵadı.
«Iyttiń ermegi jigildik» demekshi, bizlerdiń jinimiz usı jigit boldı.
Qazaqbaydıń hár saparı okıwdan kelgenin bizler bilemiz. Sebebi ol tap oylasıp qoyǵanday aldımızdan, bizlerdiń mektepke baratuǵın jolımızdan shıǵadı.
Bir kúni mektepke jaqın jerdegi mazarda adam jıynalısıp, óli qoyıp atır eken. Ishinde Qazaqbay da bar eken.
– Qazaqbay kabannıń anası ólgen, biziń úyge xabar aytıp ketti, – dedi bir
bala.
Ol waqıtları meniń táwiraq esim enip qalǵan edi. Sonnan baslap Qazaqbayǵa qoyılǵan laqap aytılmay oǵan jay qarawshılıq penen, geyde anasınıń ólgenine ayawshılıq sezim menen qaraytuǵın edik.
* * *
Onınshı klasstı pitkerip, kóp ármanlar menen Nókiske atlandım. Hujjetlerimdi pedinstituttıń tariyx fakultetine tapsıratuǵın boldım. Awıldıń qızı, birden Nókistey qalanıń ońlı-shebin bile bermeymen.
Albırap, awzımdı ashıp júrgenimde qasımda bir jigit payda boldı.
–Qarındas járdem kerek bolsa ayta ber, – dedi.
–Densawlıq haqqında poliklinikadan maǵlıwmatnama kerek eken. Járdemińiz sol bolsın, poliklinikanı siltep jiberiń.
51
– Siltegen menen taba almaysań,júr birge aparayın, – dedi jigit. Ózim demde tuwrılap, tayınlap beremen, ishtegi shıpakerler bári tanıs.
Hújjetlerdi ekewlep tapsırdıq, keyin universitettiń aldındaǵı parkke bet burdıq.
«Jeńis parki» jaslar menen tolı eken.
Jigit ózine meni jipsiz baylaǵanday.
Qalanıń jigiti bolǵanlıqtan ba, hámme nárseni bilip baratır.
– Fizika fakultetinde tórtinshi kursta oqıyman, atım Saǵıy. Seniń atıńdı bilip aldım, atın Gúldarixa eken – dep jımıydı.
* * *
Sonnan baslap jupları jazılmas. Saǵıy qolı bosasa boldı, Gúldarixanıń qasınan tabıladı.
Kútken kún keldi. Avgust ayınıń jigirması edi.
Radiodan atı-familiyasın studentler qatarınan esitkende Gúldarixa ózin júdá baxıtlı sezdi.
Onlaǵan kún oqıdıma, oqımadıma, paxtaǵa ketetuǵın boldı.
Jigitti entigip, saǵınıp izleytuǵın ádetti shıǵardı.
Áne, Gúldarixanıń kireyge turatuǵın kóshesiniń basında kútip turǵanın kórip, kuwanıp ketken qız jigitke jetkenshe asıqtı.
Qızdıń kózine jigit oǵırı sulıw kórinedi. Muxabbatı tawlanıp, jigitke ıntıq. Ol da usını sezedi, tap qasaqana qızdı kúttirip qoyatuǵın ádetti shıǵardı.
Raskladushkasın arqalap, pedinstituttıń artındaǵı Pavlov kósheden shıqqan Gúldarixanı kóriwden Saǵıy gruppasınıń janına shekem ákeldi. Qasınan bir-eli shıqpay, avtobusın tawıp mindirip saldı. Studentlerden de tartınıw joq. Sonday jigittiń qasında júrgenine dosları da háwes etip qaraydı.
Avtobus júrmesten aldın:
–Gúldarixa, izlep barsam máylime, – deydi.
–Kel, kútemen, – qız uyala til qattı.
Shomanaydıń dalası óz aldına. Shashıw-shashıw awıllarda hár túrli milletler jasaydı. Bulardıń shegi túrkmen awılına tústi.
52
Túrkmenlerdiń kelinshekleri záberdes, qızları álpayım, jigitleri márt keledi.
Gúldarixalardıń úlesine girdikarlı shańaraq tústi.
Azanda kelin sıyır sawadı, daladaǵı qosta bárqulla qara qumanda chay qaynaydı. Enesi aqlıǵın arqasına arqalap, tawıqlarına qarap júrgeni. Atası qara shógirmeni basıp kiyip, xámmege jumıs tapsıradı. Birewge sóz aytatın bolsań, edje arqalı sóyleseseń.
Bizler awıl qızları barshılıqpız. Qalanıń tórt qızına sál qıyınlaw. Tórtewi de basshılardıń qızları, biri raykom sekretarı, ekewi sovxoz direktor, biri tresttiń baslıǵınıń qızları. Bizlerge paxta teriw hesh gáp, jallap túsip, fartukti fartukke qospaymız. Túske shekem 50 kg, tústen keyin jáne bir 50 kg teremiz.
Biraq, kewlim tek paxtada emes, jas kewlim elerip, júregimdi tınısh qoya almayman. Eki kózim jolda. Kewlimdi saǵınısh jaylap, sol jigitti kútemen.
Kózime ol álle qanday kórinedi.
Ústine kiygen djinsi shalbarı, alqızıl fekon kóylegi, qalanıń jigitlerine tán ósirińkirep qoyǵan shashları meni ózine ashıq qılǵan.
Kózime onnan artıq jigit joqtay.
Saǵınaman. Saǵınıshtan júregim qanasına sıymaydı.
–Onshama ne deymen – ózime-ózim. Ol jigit saǵan súyemen-kúyemen demese, tek járdemleskeni bolmasa onıń oyında ne bar ekenin bir quday biledi – deymen.
–Yaǵaw, meni jaqsı kóredi. Jaqsı kórmegende meniń menen hújjetlerimdi tapsırıstı, shıǵarıp saldı, paxtaǵa keterde júklerimdi arqalap jardemlesip júr, men de oyı bar dep, ózimdi-ózim jubataman. Jigitimniń jolına ayday qarayman.
* * *
Saǵıy kelmedi. Paxta plandı orınlap, úsh ay degende Nókiske qayttıq. Bir kúni aldımnan Saǵıy shıqtı.
– Keshke kinoǵa mirátim bar, dedi.
Paxtada izimnen bir kelmey endi nege kinoǵa mirát etedi eken, – degen ókpem bolsa da indemedim.
– Kel, kútemen – dedi jigit.
Kino degen basqasha tús aldı.
53
Saǵıy qızdıń qolınan uslap, jay ǵana, hesh kim súyremey aq, tartpay aq, joldıń shetindegi kók Kombi mashınǵa otırǵızdı. Jolda ózi túsip qaldı, ornına Qazaqbay qaban otırdı.
Gúldarixa jıladı, sıqladı, tepti, juldı, paydası joq…kelinlik oramaldı jamılıp, Qazaqbaydıń kelinshegi bolıp kónip ketti.
Oqıttı da,shoqıttı da,balalı-shaǵalı boldı.
Qazaqbay qurılıs tarawında isledi. Úlken mákeme basshısı boldı. Ullarqızlar tuwıldı.
Biraq … Gúldarixa tek Qazaqbaydıń mázi hayalı edi, aytqanı aytqan, degeni degen, jılına eki ret kurort-sanatoriyası, bazarı Tashkentten,kiyimi Moskvadan támiyinlep qoydı. Biraq, sezimsiz ómir dawam eter edi…
Bir kúni esiktiń qońırawı shıńǵırladı.
Qapını ashqan Gúldarixa esiktiń aldında turǵan jigit tanıstay seziledi, qay jerde kórgenin ayıra almay turǵanında jigit;
– Bes sum beresizbe, bir shiyshege jetpey tur, degeninde dawısı júdá tanıs sezildi.
Shashı aǵarıp, qáddi búgilgen jigitti állenemirde tanıdı, tanıdı da ózi bir túrli jaǵdayǵa tústi, usı Saǵıydı dep, kúyewine bergen azapları yadına tústi.
* * *
Tús kóripti. Bala waqtı eken, túsinde Qazaqbay qaban ólip qalıptı. Óz túsinen ózi shorshınǵan Gúldarixa ushıp túrgeldi.
– Qudayǵa shúkir!
Tiri eken ómirinde birinshi márte kúyewin jaqsı kórgen kelinshek baxıtlı edi.
Oralxan SAPAROVA.
DOSTÍ KÚTIW
Napaqaǵa shıqqan soń qaltańda burınǵıday pul turmaydı eken. Jumısta júrgenimde avans, raschet dep ara-arasında pul jasırıp qalatuǵın kúnler ótip ketti. Hayal napaqanıń neshe sum ekenin biletuǵın bolǵan soń, burınǵıday qaltańa aqsha tıqqıshlap qala almaysań. Ne ilaj ara-arasında bazarǵa barıp kartoshka, geshir,
54
piyaz, gúrish, burısh, degendey zatlar alıp, ústinen mıń sumlap jasırıp qalaman. Bolmasa, hayalımnan aqsha sorasam, tóbe shashı tikireyip ketedi.
Bir kúni institutta oqıǵan qońıratlı bir dostım qol telefonıma shıǵıp eki kúnlik seminarǵa kelip edim, qalay ushırasamız dedi…
–«Nókis diyqan bazarın» da: – dedim qaltamda kók tiyin bolmasa da.
–Házir jetemen: – dedi ol tap tuwısqanın kóriwge kiyatırǵanday quwanıp. Tóbemnen muzday suw quyılǵanday bazardaǵı tanıslarǵa juwırdım.
Geshir piyaz satatuǵın Genjebayǵa otız mıń berip tur desem: – Házir sawda ót qaqpay tur degen soń, kolbasa satatuǵın Qansulıwǵa barsam, eki úsh kilo qolbasa, sır alıp ket. Azannan berli bir sum sawda islesem buyırmasın, – dep zarlandı. Máyli dep kolbasa menen sırdan alıp, gúrish satatuǵın Gúlmanǵa barsamal jora eki-úsh kilo gúrish bereyin, aqshasın soń bereseń. Sawda bolmay tur, – dedi ol da.
– Máyli úsh kilo ólshe, aqsha túskende tólep ketermen, – dedim. Ol da quwana-quwana ólshep berdi. Onnan shıǵıp alma, júzim satatuǵın Jumagúlge kelsem ol da alma, júzim alıp ket, soń tólerseń, – dep qolıma setki tolı alma uslattı.
Balıq satatuǵın Barlıqbayǵa bardım. – Way-boy dostım-áy… jılan balıq, sazan balıq bar, ele ótpey atır. Shıǵanaqtay úshewin al. Awılıń menen toyasań. Aqshasın soń bererseń-dá?! – dedi. Men kelgen jumısımdı aytıp aqsha kerek desem:
–Neshe sum kerek? – dedi qolında bir qısım eliw mıńlıqlardı sanap atırıp.
–Eliw mıń bolsa boladı…
–Máyli eliw mıń ba?… Gáp joq, – dep qolma aqshanı alǵan soń, wádelesken jerge qanat baylap ushtım. Dostım da kelgen eken. Ekewmiz apaqshapaq bolıp kórisip kababxanaǵa barıp shay menen eki úsh kabab aldım.
–Qala zor ǵoy. Biziń awıldaǵılar kababtı bunday mazalı etip pisire almaydı,
–dedi dostım maǵan qarap.
–Qaltańda aqshań bolsa, – dep qoydım ishimdi iyt jırtqanday bolıp.
–Al dostım, qurdas qaLay? Kóp jıllardan berli kórmedim. Tanımaytuǵın da shıǵar? – dedi kúle shıray menen awzı geshir uraday úńireyip ırjıyǵan halda.
55
–Wáy kútpegende jawında qalǵan malaqayday mırjım-tırjım dostıńdı qaydan taptıń dep kúletuǵın shıǵar – dedim házillesip. Ol ishek-silesi qatıp, – qáne onda siziń úyge kettik – dedi. Úyge kelip qapınıń qońırawın bastım.
–Kim?..
–Ash, men!
–Házir – dep qapını ashtı da, túri ózgerip sala berdi.
–Bul kim?… – dedi áste sıbırlap.
–Dostım…
–Izińe adam ertpey júrseń óleseń be? Úyde bir tilsem nan da joq. Qasındaǵınıń ne keregi bar edi, – dedi áste sıbırlap…
–Setkidegi zatlar sonıń ákelgeni, – dep ishi zatqa tolı eki úsh setkanı hayalımnıń qolına uslatsam, hayal kúle shıray menen júzlerine kúlki úyirilip, – way-boy-y sennen dostıń táwir eken dep ashıwı tarqap, júzlerine qan juwırıp qoya berdi.
Biraq, men erteń alǵan zatlarımnıń aqshasın bir pensiyamnan qashan tólep bolar ekenmen dep ishimnen hayranlar boldım.
Saǵındıq EMBERGENOV.
QÁBIRSTANÍ JOQ AWÍL
Alp SULTAN
Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı.
(«Besinshi awıl áńgimeleri» dúrkiminen)
–Qábirstanı joq awıldı kórgenińiz bar ma? – dep soraw beremen men XXI ásirde jasap atırǵan zamanlaslarıma.
–Joq. Kórmedik. Onday awıl bolmaydı, – dep hesh bir eglenbesten juwap beredi olar maǵan.
Durıs. Ómir bar jerde – ólim bar. Demek, hár bir awıldıń marhumlar jerlenetuǵın qoyımshılıǵı-qábirstanı bolatuǵını sózsiz. Bul shınlıqqa sáykes keletuǵın pikir.
56
Lekin qábirstanı joq awıl da bar eken! Bul, xalqı ólimdi pisent etpeytuǵın, turǵınları keleshekke ullı isenim menen qaraytuǵın mártler mákanı-Moynaqtaǵı besinshi awıl. Bálkim, bunday awıl jer júzinde birew shıǵar? Múmkin.
Bir gezleri bul awıl Aral teńizine quyıp turǵan ózekti jaǵalap jaylasqanı ushın Tikózek elatı, Aral awılı, dep atalǵan.
Bul awıldıń turǵınları shetinen optimist adamlar. Olardıń babaları teńiz tuwlap, tawday tolqınları jaǵaǵa jaylasqan úylerdiń qazan-tabaqların ıǵızıp ketken payıtlarda da, bul mákandı taslap, kóship ketpegen. Endi-búgingi kúni, Aral qurıp, suwsızlıqtan jábir kórip atırsa da, olar jasaw ushın ózlerine imkán jaratıp, mártlik kórsetip, ómir súrip atır. Óytkeni olar qoynı neft penen gazge tolı tuwǵan diyarınıń jarqın keleshegine isenedi.
Degen menen, tuwılıw hám óliw-tábiyattıń nızamı. Eger demi-kúni pitip, yaki tosattan bul awıldan bir insan shetnese, olar marhumdı bul elattan onsegiz kilometr uzaqlıqtaǵı-Moynaqtıń arqa tárepindegi pútkil islam álemine belgiliToqmaq ata qábirstanına jerleydi. Ol teberik qoyımshılıqta tek Moynaqqa emes, ismi pútkil Qaraqalpaqstanǵa belgili ziyalı insanlar, bul aymaqta danq kóterip, atın mángilik etip ketken marhumlar jatır. Bul haqqında men bir qosıǵımda:
Bendeniń ájelge joqdur sharası,
Jasaw degen qas qaǵım waq arası,
Ómir hám ólimniń sen shegarası,
Toqmaq ata, Toqmaq ata, Toqmaq ata!
Ata-anam, tuwısqanım jatqan jer,
Kún-túni qarańǵı, quyash batqan jer,
Kózlerden jas, bulaq kibi atqan jer,
Toqmaq ata, Toqmaq ata, Toqmaq ata!
Alla Taala aǵla kúsh berip maǵan,
Seniń húrmetińe tayarlap taǵam,
Marhumlardı eslep, keldim men saǵan,
Toqmaq ata, Toqmaq ata, Toqmaq ata!
57
Rehim áylep, perzentińdi qollay kór,
Uzaq ómir, mol nesiybe jollay kór,
Endilikte qábiristan bolmay kór,
Toqmaq ata, Toqmaq ata, Toqmaq ata! – dep elegiya jazǵan edim.
…Dańqı duyım-jurtqa taraǵan Tikózek-ziyalılar mákanı. Ájiniyaz, Ayapbergen shayırlardıń tabanı tiygen bul elattıń tek er azamatları ǵana emes, anajanlarımız da sózge oǵada sheshen bolıp keledi. Olar naqıl-maqal aytpay, sóylemes sirá! Perzentlerine degen mehir-muhabbatın olardıń hárbir gápinen ańlasa boladı.
Ele yadımızda, birqansha ul-qızlardı ósirip, kamalǵa keltirgen Ayım sheshem ayrıqsha maqtanısh penen:
Oraqbayım-áynegim,
Joldasbayım-sháynegim,
Qırıkbayım-kesem,
Kelisip tur múshem! – dep ıńıldap otıratuǵın edi.
O dúnyaǵa álle qashan atlanıp ketken, topıraǵı torqa bolǵır Ayım sheshemniń joqarıda atı atalǵan ulları elge belgili azamatlar boldı, orıs tili boyınsha qánige Oraqbayı – mektep direktorı, Joldasbayı – rayonlıq ―Aral balıqshısı‖ gazetasınıń redaktorı xızmetin múltiksiz atqardı, eń genjetayı – Qırıqbay Jókeshov bolsa, atalas aǵası Álmurat Bekpolatov penen pútkil ómirin xalıqtı elektr menen támiynlew isine arnap, usı jılı bul álem menen xoshlasıp ketti.
– Biziń awıldıń balaları shetinen sportshı, sebebi Qılıshbay Jumaniyazov mektep direktorı bolǵan waqıtta fizkultura menen sportqa ayrıqsha dıqqat awdarılıp, jaslardı atı Qaraqalpaqstanda belgili voleybolshı, birneshe mártebe respublika chempionı Qırıqbay Mátkeshov jarıslarǵa tayarlaǵan, – deydi Tikózek awılınıń turǵınları maqtanısh penen.
Shınında da, awıl balaları házirgi zaman talaplarına maslastırıp salınǵan, ájjedey appaq mektepte oqıp, bilim aladı. Bul mektepti pitkergenlerdiń kópshiligin házir pútkil respublika tanıydı. Olar belgili ilimpaz, mámleketlik ǵayratker, shayırjazıwshı, el basqarıwshıları bolıp jetilisken.
58
Awılda uzaq jıllar el aǵası bolǵan Tabınbay Úbbiniyazovtı, tariyxshı ilimpazlar Jumabay hám Jumanazar Úbbiniyazovlardı, usı elattan shıqqan ilim ǵayratkeri, filosofiya ilimleriniń doktorı, professor, Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń akademigi Jumanazar Bazarbaev, professor, tilshi alım Doshanbay Nasırovtı, huqıq qorǵaw organlarında uzaq jıllar dawamında xızmet etken yurist, Qaraqalpaqstan Respublikası prokurorı bolǵan Marqabay Elmuratovtı, belgili dilmash, baspasóz pidayıları Hamidulla Jumashev, Begdulla Smetullaevlardı, ataqlı xirurg vrach Jalǵasbay Pirimbetovtı hámme biledi. Búgingi áwlad kásiptiń álwan túrli sırların meńgerip, ilim-bilimdi jalıqpay úyrenip, solardıń ılayıqlı miyrasqorları bolıwǵa at salısıp atır.
…Mine, shıǵıstan qızarıp tań attı. Kuyashtıń altın nurları Aral boyındaǵı Tikózek awılın uyqıdan oyattı.
Hár bir xojalıqta kúndelikli turmıs ǵalma-ǵalı baslandı. Sút shelegin qolına alǵan kelinshekler saranaw sıyırlardıń háwkesin qasıp, olardı sawıwǵa kirisip ketti.
Qoy-eshkiler óriske jónep baratır. Esap-sansız qozı-ılaqlar shapqılasıp, juwırısıp júr.
– Malıńdı ayda-a-a-a! – degen dawıs esitilmekte. Bul awıl padashısınıń kúndelikli qıyqıwı.
Úylerden padaǵa qosıw ushın mallar aydalıp shıǵılmaqta.
Esikten shıqqan jalań put bala, uykısın asha almay, qolı menen kózin uwqalap tur.
Padashı menen qol uslasıp, ketip baratırǵan ájapasın kórip ol sóylenip atır:
– Ájapa-a-a, qayaqqa baratırsań?
Ájapası oǵan: sestińdi shıǵarma, uyat boladı, dep ımlap atır.
Mallar Araldıń ultanına qaray jayılıp baratır. Padashı eski «Tikózek» boyına jaylasqan bul awıldıń ótmishin eske túsirdi:
– Bir gezleri bul jerler ushan teńizdiń astı edi. Awıl adamları kolxozǵa aǵza bolıp, balıq awlaytuǵın edi, kimisi mal baqtı, kolxozdıń diyqanshılıq etetuǵın, bawbaqsha jetistiretuǵın kók egis jeri de boldı. Bilesiz be, bul haqqında waqtında shayır Ayapbergen Muwsaev:
Bul rayonnıń eki jaqtan qolı bar,
59
Sharwaǵa mal, balıqshıǵa kóli bar, – dep jazıp ketken, dedi ol meni sırttan kelgen bir miymanǵa megzetip.
– Bilemen, bul topıraqqa meniń de kindik qanım tamǵan, – dedim men.
Ol meni tanımaǵanlıqtan, gápime tolıq isenińkiremey, gúmansırap, betime bejireyip qaradı. Men endi ilim-bilim quwıp, kásibime bola paytaxtta ornalasıp qalıp, tuwılǵan jerden alıslap ketkenime qısınıp-qımırıla basladım…
Aral boyındaǵı awıldıń búgini oǵada ájayıp edi. Awıl tusındaǵı asfalt jol menen Moynaqqa qaray baǵıt alǵan gazshilerdiń mashinalarınıń dizbegi zımırap baratır. Alıs-alıslardaǵı Aral ultanında boy tiklegen neft hám gaz vıshkaları eleseles kózge taslanadı. Olarda Tikózek awılınıń jasları da mártlik penen xızmet etip atır.
Mekteptiń ashıq terezelerinen sabaq ótip atırǵan oqıtıwshınıń hawazı esitildi. Onda oqıp bilim alıp atırǵan jas áwlád wákilleri qánigeli ustazlarınan inglis tilin úyrenip atır.
Qulaǵım esitip, kózim kórgen kórinislerge tańlanıp, ańırayıp qalǵan meni tosattan berilgen soraw selk ettirdi:
–Toyǵa keldińiz be? – dep soradı kishkene bir bala.
–Awa, – dedim men.
–Onda júriń, turmısqa shıǵıp atırǵan meniń ájapam boladı! – dedi aq kókirek, sóylemshek sada bala.
Men onıń keynine erdim.
…Tikózek awılında toy. Bul toyǵa men uzatılıp atırǵan qızdıń kempir apası tárepinen, bir gezleri úylerimiz qońsı bolǵanlıqtan mirát etilgenmen. Quwırshaqtay sup-sulıw bul qızǵa men sol gezleri, oyın payıtında:
Denesi-aq sarı,
Shashları-sap-sarı,
Qolımda ne zat bar,
Tabalsań-tap, Sarı! – deytuǵın edim ashıwın keltirip.
Mine endi ol keywanı hayal bolıp qalǵan, bir gezleri taraq ótpeytuǵın qoyıw qara shashlarım túsip, eńbegim jaltırap qalǵan meni sorastırmay tanır ma eken? Tanıy qoymas. Ókinishlerim tınım taptırmay, ol haqqında gúrriń-novellalarımda
60