Til bilimi tiykarları (lekciya)
.pdfBoduen de Kurtene hám Ferdinand de Sossyurdiń miynetlerinde keń kólemde qarastırıldı.
Ferdinand de Sossyur tildi tańbalardıń sisteması dep esapladı.
Tańbalar yamasa belgiler haqqındaǵı ilimdi semiotika dep ataydı. Onda tańbalar teoriyası, turmısta ushrasatuǵın tańbalardıń sisteması, túrleri, xızmeti hám taǵı basqalar úyreniledi. Tańbalardıń túrleri kóp. Máselen terekler bórte baslaydı, jerge kók shıǵadı-báhárdiń belgisi, adamnıń ıssılıǵı kóteriledi-awırıwdıń belgisi, svetoforda kók jansa-ótiwge boladı degendi ańlatadı t.b. Demek belgilerdiń túrleri olardıń xızmeti hár túrli. Semiotika adamlar tájriybesine belgili barlıq tańbalardı, belgilerdi úyretedi, olardı ulıwma eki toparǵa bólip qaraydı: tábiy tańbalar hám jasalma tańbalar joqarıdaǵı máwsimdi ańlatatuǵın belgiler, ıssılıq belgileri tábiy tańbalar bolsa, svetofordaǵı qızıl, kók,sarı belgiler - jasalma tańbalar bolıp tabıladı. Xızmeti jaǵınan birinshileri tańbalar - belgiler bolsa, ekinshileri tańbalar - xabarlawshılardan ibarat.
Tańbalıq qásiyet tilge de tán. Sonlıqtan til tańba sıpatında semiotika tarawında da qarastırıladı. Al tildiń tańbalıq tiykarı, ol haqqındaǵı máseleler til biliminiń de obekti esaplanadı.
Til biliminde obyektiv shınlıqtaǵı predmetler, qubılıslar, olar arasındaǵı zańlı baylanıs tiykarında sociallıq xabardı (informaciyanı) materiallastırıwshı sáykes qurallardı tańba dep ataydı. Bunday qásiyet til qurılısınıń jeke elementleri seske de, morfemaǵa da, sózge de, sóz dizbegine de, gápke de xarakterli, bulardıń barlıǵı da tilden tıs sociallıq informaciya beriwge xızmet etedi. Sonlıqtan tildi qatnastıń tariyxıy payda bolıp hám rawajlanıp atırǵan tańbalar mexanizimi dep tanıydı. Til tańbasınıń basqa tańbalardan ayırması, ózgesheligi ol sociallıq, jámiyetlik xızmet atqaradı, tilden tıs informaciyanı beriwge, oy-pikirdi payda etiwge xızmet etedi.
Lingvistikalıq tańbalar hám onıń túrleri.
Adam turmısında qollanılatuǵın tańbalar lingvistikalıq hám lingvistikalıq emes tańbalar dep eki toparǵa bólinedi. Lingvistikalıq tańbalarǵa seslik tilge tán elementler jatadı da, al lingvistikalıq emes tańbalarǵa qatnas quralı retinde qollanılatuǵın, seslik tilge qatnası joq hár túrli materiallı kórsetkishler, belgiler jatadı.
Bulardıń bir-birine usaytuǵın tárepleri de, ózgeshelikleri de bar. Ulıwmalıq bolǵan belgilerge tómendegiler jatadı.
1.Tańba delinip bári de seziw organlarına bilinetuǵın, materiallardan turadı. Materialdan turıwı barlıq tańbalardıń eń tiykarǵı belgisi.
2.Tańbalar belgili bir mazmunǵa, mánige qaratıladı. Mazmunı, mánisi joq tańba bolmaydı.
3.Tańbanıń atqaratuǵın xızmeti bir nárselerdi bildiriw, xabarlaw, yaǵnıy kommunikativlik
xızmet.
4. Tańbanıń bári de ózleri bildiretuǵın máni menen uǵım menen shártli túrde qatnasta boladı. Olardıń arasında hesh qanday tábiyǵıy baylanıs bolmaydı.
Lingvistikalıq emes tańbalardı kóshirme tańba, signal tańba, simvol tańba, kórsetkish tańba dep tórt túrge bóledi. Lingvistikalıq tańbalardı lingvistikalıq semiotika izertleydi.
Lingvistikalıq semiotikanıń tiykarǵı maqseti-tillik tańbalardı úyretiw, tillik elementlerdiń tańbalıq sıpatın onıń tillik emes tańbalarǵa uqsaslıǵı menen ózgesheliklerin ashıw, tillik tańbanıń quramlıq, funkcionallıq ózgesheliklerin ózleri bildiretuǵın máni menen qarım - qatnasın kórsetiw.
Lingvistikalıq semiotika máselesine lingvistlerdiń anıqlap kirisiwi F.de Sossyurdiń tildiń tańbalıq sıpatına arnalǵan miynetiniń («Ulıwma lingvistikalıq kurs») shıǵıwınan baslanadı. Lingvistikalıq tańba degenimiz neW degen sorawǵa F.de Sossyurden baslap usı búgingi kúnge deyin eki túrli juwap ómir súrip kiyatır. Birinshisi - tańba eki jaqlı, 2-tańba bir jaqlı boladı degen.
F.de Sossyur óziniń «Ulıwma lingvistikalıq kurs» degen miynetinde: tańba eki jaqlı boladı, onıń biri-materiallıq jaǵı (akustikalıq) ekinshisi-idealıq jaǵı tańbalanıwshı boladı: bul eki element tıǵız baylanıslı, tańba degenimiz-usı ekewiniń bir bolıwlıǵı, basqasha aytqanda «Uǵım menen akustikalıq kórsetkishtiń kombinaciyası.. Tańba degenimiz tańba menen tańbalanıwshınıń birigiwinen, qosılıwınan payda bolǵan pútindi túsinemiz»-deydi.
Lingvistikalıq tańbalardıń beretuǵın xabarlarınıń mánilerine qaray bóliw bar. Bóliwdiń bul túri nemis alımı Edmund Gusserl menen avstriyalı psixolog Karl Byuller atları menen baylanıslı. Bul alımlar tillik tańbalar bildiretuǵın mánilerine qaray simptomlar, signallar, simvollar dep úshke bóledi. Bunıń birinshisin xabar beriwshiniń ishki psixikalıq halın bildiretuǵın tańbalar deydi de, oǵan uh, ah, pah usaǵan sózlerdi jatqaradı. Olardıń xızmetin tildiń ekspressivlik xızmeti deydi. Signallarǵa úndew, shaqırıwı, qaratıw mánide qollanılatuǵın sózlerdi jatqaradı, olardı tildiń appelyativlik xızmeti deydi. Tildiń xızmetiniń ishindegi eń áhemiyetlisisimvollıq xızmet. Adamlardıń bir-biri menen sóylesiwin, pikir alısıwın iske asıratuǵın - usı simvollıq tańbalar. Simvollıq tańbalardıń xızmetin repezentativlik, yamasa kommunikativlik xızmet dep ataydı.
Lingvistikalıq tańbalardıń lingvistikalıq emes tańbalardan bir talay ózgesheliklerin kóriwmizge boladı.
1. Seslik til menen onıń tańbaları ápiwayı semiotikalıq tańbalarday tek bir nárselerdi xabarlap ǵana qoymastan,sonıń menen ol-dúńyanı tanıpbiliwdiń quralı. Sonlıqtan tilde
tańbalıq sıpat bar,til-tańbalar sisteması, yamasa semiotikalıq sistema degende, onı tillik emes ápiwayı tańbalar menen qatar qoyıwǵa bolmaydı.
2. Lingvistikalıq tańbalarǵa tańbalıq xızmetti belgili birewler arqalı aldın ala jasalǵan kelisim boyınsha belgilep bermeydi. Ol sol tilde sóyleytuǵın pútkil xalıqtıń tabısı,sonlıqtan ol tillik jámáát aǵzasınıń barlıǵına da belgili, ulıwma xalıqlıq boladı.
3. Lingvistikalıq tańba adamzat ómiriniń barlıq tarawında, jámiyet aǵzasınıń barlıǵı ushın da birdey dárejede (kerisinshe keń kólemde qollanıladı.Onıń beretuǵın xabarı sheksiz.
4. Kerek jerinde belgili-maqsetlerge sáykes tillik tańbalardı túrlendirip qollanıwǵa boladı. Onıń túrli xabarlardı ján-jaqlı etip qubıltıp, ózgertip, keńeytip beriw múmkinshiligi tańbalardıń usınday kópiliginde. Sonlıqtan alımlar lingvistikalıq tańbanı «barlıǵın aytıwǵa shaması keletuǵın (A.Martin)» barlıq basqa semiotiklardı awdarıwǵa bolatuǵın (L. Elmelov)
«Barlıq tiptegi tańbalardıń orkestorı» (T. Milovskiy) dep anıqlaydı.
5. Lingvistikalıq emes tańbalar sistemasında tańbanıń bir ǵana predikativlik mánisi ǵana boladı. Ol mayda tańbaǵa bólsheklenbeydi. Óz sistemasındaǵı basqa tańbalar menen mánilik jaqtan baylanısı bolmaǵanlıqtan hár tańbanıń ózine belgilep berilgen dáslepki mazmunı ózgermeydi, basqa tańbalar mazmunına tásiri bolmaydı. Tillik emes tańbalar ónimsiz bolatuǵını usınnan.
Al lingvistikalıq tańbalardıń quramı menen sisiteması basqasha. Tańbanıń eki túri boladı: onıń biri - nominativlik tańbalar (sózler, frazeologiyalıq dizbekler) ekinshisi -sintaksislik (gápler). Sonıń menen birge olar óz-ara iearxiyalıq qatnasta boladı.
6. Tillik tańbalardıń basqa tańbalardan obyektiv ómir shınlıǵın sheber jıynaqlap bere alıwı, basqa tańbalarday tek kommunikativlik ǵana emes al ekspressivlik te, paradigmatikalıq ta, reprezentativlik te, signifikativlik te xızmet atqaradı.
7. Tillik tańbalardıń emocionallıq ekspressivlik xızmeti tek lingvistikalıq tańbalarǵa ǵana
tán.
8.Jáne bir ózgesheligi tańba menen tańbalardıń arasındaǵı baylanısınıń erkinligi.
9.Lingvistikalıq tańbalardıń taǵı bir ózgesheligi tańba menen tańbalanıwshı arasındaǵı qarım-qatnas.
Til tańbaları ózleriniń qurılısı, baylanıslılıǵı xızmeti jaǵınan pútin bir sistemanı quraydı. Olardıń ishinde qurılısı jaǵınan kishkene hám qospalı tańba birliklerin kóriwge boladı. Máselen: fonema, morfema basqa qospalı tańbalarǵa, máselen, sóz hám gápke qaraǵanda kishi tańbalar bolıp tabıladı.
Til biliminde tildiń tańbalar sistemasında tolıq tańba sıpatında gáp, al tiykarǵı tańba sıpatında sóz tanıladı. Sóz tilden tısqarı sociallıq informaciyanı beriwde belgili bir uǵımnıń
simvolı tolıq tańba arqalı jasalatuǵın hám ańlatılatuǵın mazmundı payda etiwde tiykarǵı birlik boladı.
Usınıń menen birge sóz tiykarǵı tańba sıpatında anaw ya mınaw predmet yamasa qubılısqa qatnaslı, ulıwmalastırıwshı, nominativlik, xabarlawshı, pragmatikalıq yaǵnıy aytıwshı menen tıńlawshınıń sezimlerin de bildiretuǵın xızmetlerdi atqaratuǵın uqıplılıqqa iye.
Tildiń tańbalıq qásiyetin anıqlaw hám biliw soǵan sáykes tildiń ishki hám sırtqı qurılısına, materiallıq hám ideallıq táeplerin tolıǵıraq úyreniwge múmkinshilik beredi.
Solay etip til tańbalı xarakterge iye. til tańbaları turaqlı sistema sıpatında jasaydı. Jámáát sanasında tradiciyalıq qabıl etilgen, qáliplesken, ol adamlardıń sociallıq turmısınıń talabına, jámiyetlik talapqa qaray ózgerislerdi qabıl etedi hám rawajlandıradı.
Til qurılısı hám sisteması.
1.Til qurılısınıń elementleri (birlikleri).
2.Til sistemasınıń yarusları.
Qurılıslıq (strukturalıq) hám sistemalıq qásiyet tilge tán. Til qurılısınıń óz-ara qatnaslı bolǵan elementlerinen turadı. Olar mınalar:
a)Ses fonema
b)Morfema
v) Sóz g) Gáp.
Bular (til elementleri) bir-birinen sapası jaǵınan ajraladı.
Sesler (fonemalar) - bular qulaqqa esitiletuǵın ápiwayı sesler emes, al tildiń materiallıq tańbaları.
Til sesleri (fonemalar) birinshiden esitiw aǵzaları tárepinen qabıl etiledi. Ekinshiden bir sózdi ekinshi sózden, bir morfemanı ekinshi morfemadan ajratadı. Mısalı: n, ń sesleri tok, toń degen sózlerdi bir-birinen ajratadı. (Mısallar: kún-tún-jún//júk-júz-júr).
Morfema semantikalıq tárep penen fonetikalıq táreplerdiń birlikleri turatuǵın eń kishi til birlik (element). Mısalı: teńe sózi eki morfemadan quralǵan teń hám -e. Bundaǵı -e morfemasınıń sintaksislik tárepi = hal feyillik mánisi, fonetikalıq tárepi - onıń e foneması ekenligi.
Sózler - zatlar menen qubılıslardı, sapa menen belgisi, is-háreket penen qıymıldı hám t.b. ataydı. Sózdiń bunday xızmeti-nominativlik xızmet dep ataladı.
Gápbelgili bir oydı bildiredi.Xabarlaw xızmetti atqaradı.Sóz nominativlik xızmet atqarǵan bolsa, gáp kommunikativlik xızmet atqaradı.
Til óziniń qatnas quralı bolıw xızmetin usı gápler arqalı ǵana ámelge asıradı.
Til qurılısınıń elementleri tilde óz-ara bir-biri menen baylanıslı bolıp, birlikte boladı. Mısalı gáp bir ǵana sózden (Tún.Vokzal. Jolawshılar), sóz bir ǵana morfemadan (ay,at). Morfema bir ǵana fonemadan.(barsa-m, kórse-ń) turıwı múmkin.
Til qurılısınıń hár bir tarawı (yarusı) mısalı fonetikalıq, morfologiyalıq, leksikalıq sintaksislik taraw-ń hár qaysısınıń óz sisteması boladı. Hár bir sistemaǵa tiyisli bolǵan elementler sol sistemanıń azaları retinde xızmet etedi.Sistema degenimiz óz-ara tıǵız baylanıslı bolǵan bir tekles elementlerdiń
birligi.
Tildiń sistemalı sıpatı onıń barlıq tarawlarınan-fonetikalıq, leksikalıq, gramatikalıq tarawlarınan kórinedi. Máselen belgili bir tildiń fonetikasında «dawıslı sisteması» «dawıssızlar
sisteması» dep atalıwıda teginnen tegin emes. Túrkiy tillerinde sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde dawıslılardıń juwap-jińishke, erkinlik-eziwlik, ashıq-qısıq dawıslılar bolıp, jup-jubı menen kelip hám olardı bir-birine qarama-qarsı qoyılıwı tildiń seslik tárepinde de bir sistemanıń bar ekenliginen dárek beredi. Bunday sistemalıq dawıssızlardıń arasında da kórinedi. Máselen p-b. Bulardıń biri
únsiz, biri únli jasalıw ornı boyınsha birdey dawıssızlar-erinlik dawıssızlar dep qaraladı.
Sistemanıń elementleri birdey bolǵan elementler retinde óz-ara qarım-qatnasta, baylanısta ómir súredi. Máselen, seplik sisteması keminde eki sepliktiń bolıwın talap etedi, yaǵnıy bir seplik
ózliginen sepliktiń sistemasın payda ete almaydı. Betleniw hám tartımlanıw sisteması tuwralı, birinshi betten basqa ekinshi hám úshinshi bettiń bolǵanında ǵana sóz ete alamız.
Sózlerdiń ózgeriwi, túrleniwi, olardıń biri-biri menen dizbeklesiwi arqalı gáplerdi dúziliwi qalay bolsa solay emes, al belgili bir zańlıqlarǵa, qaǵıydalarǵa baǵınadı, belgili bir formalar boyınsha ámelge asadı. Hár bir sóz ózinshe ózgerip, ózinshe túrlenbeydi. Sózlerdiń ózgeriwi menen túrleniwiniń belgili bir forması menen belgili bir sisteması boladı. Bunday formalar tek bir sózde emes, al belgili bir toparǵa kiretuǵın sózlerdiń barlıǵın qamtıydı. Mısalı: qaraqalpaq tilinde feyildiń awısqan házirgi máhál formasınıń betleniwi -man, -sań, -dı formaları arqalı betlenedi. (oqıy-man, oqıy-san, oqıy-dı). Bul formalar feyillerdiń bárine de birdeyortaq boladı.
Sózler belgili formula boyınsha seplenedi, tartımlanadı, belgilenedi. Demek, sózlerdiń sepleniw sisteması, tartımlanıw sisteması, betleniw sistemasınıń hár qaysısı sózlerdi belgili bir toparına tán jáne sol toparǵa kiretuǵın sózlerdiń bárin birdey qamtıytuǵın sistema retinde xızmet etedi.
Til birlikleri óz-ara tıǵız baylanısta boladı. Máselen, leksikalıq birlik retinde sózdi alıp qarayıq. Sózde belgili bir leksikalıq máni menen grammatikalıq máni boladı. Sózdiń leksikalıq birlik retinde ómir súriwi ushın onıń seslerdiń dizbeklesip aytılıwı jáne belgili bir mánige iye bolıwı shárt. Usınıń menen birge sóz grammatikalıq formaǵa da iye boladı. Demek, sózde tildiń leksikalıq (mánilik) fonetikalıq (seslik) grammatikalıq tárepleri boladı.
Tildegi grammatikalıq qubılıslar fonetikalıq qubılıslar menen baylanısta boladı. Máselen, pát ádette fonetikalıq qubılıs dep esaplanadı. Pátti jıljımalı tillerde (rus tili) pát sózdiń morfologiyalıq formasın ajratatuǵın grammatikalıq usıl retinde xızmet etedi.
Sistemalı bolmaǵan nárseni yadına saqlaw qattı qıyın. Eger tilde sistema bolmaǵanda onda til adamnıń yadında saqlanbaǵan bolar edi, qatnas quralı, pikir almasıwdıń quralı retinde xızmet ete almas edi. Tildiń sistemalılıǵı onı qatnas quralı retinde paydalanıwǵa múmkinshilik beredi Tilde sistemalıq qásiyettiń bolǵanlıqtıń da, biz basqa bir shet tildi oqıp úyrene alamız.
Lingvistikalıq ádebiyatlarda usı kúnge shekem til sistemasına anıqlama beriwdi túrlishe pikirlerdiń barın kóriwmizge boladı. Solardıń ishinde G.P.Melnikovtıń til sistemasına bergen pikirlerin ilimiy jaqtan maqul ekenligi kóplegen ilimiy miynetlerde sóz boladı. Ol «Sistema degende real substanciyaǵa bir-biri menen konkret baylanıs qatnas sxemasına, yaǵnıy qurılısına iye
óz-ara baylanıslı qálegen quramalı birlikti túsiniw kerek». Demek, sistemanıń qurılısı onıń áhemiyetli, biraq xarakterlewshi bir ǵana tárepi ekenligin, al ekinshi xarakterlewshi tárepi sistemanıń substanciyası bolatuǵınlıǵın kóriwge boladı. Usı kóz qarastan sistema degen túsiniktiń qanday da bir obektlerdiń birigiwi, olardıń óz-ara qatnası degendi ańlatılatuǵının,sistemaǵa kiretuǵın obektlerdiń elementler dep atalatuǵınlıǵı bul birikpeniń óziniń sostav bóleklerinen ayırması sıpatında bir pútinde qaraytuǵınlıǵın eskertedi. Solay etip, sistema óz-ara qatnaslı hám baylanısqan elementlerden turatuǵın pútin obekt bolıp tabıladı. Hár qanday sistema, onda jeke elementler ayırılıp turatuǵın bolǵanlıqtan diskretli boladı, yaǵnıy ayrım bóleklerden turadı, demek diskretlilik hár bir sistemanıń áhemiyetli qásiyeti bolıp tabıladıdegen juwmaqqa keldi.
Haqıyqatında da tildiń sisteması hám qurılısına názer awdarsaq, onıń óz-ara qatnaslı hám baylanıslı elementleriniń pútin bir obekt sıpatında kórinetuǵının, sonıń menen birge onıń diskretli xarakterde ekenligin ańlaymız. Máselen, tildiń tarawları fonetika, leksika, grammatika, stilistika t.b. bir-biri menen óz-ara qatnasta, baylanısta turatuǵın til degen pútin bir sistemanıń elementleri bolıp tabıladı, sonıń menen birge olar sol sistemanıń jeke elementleri sıpatında ayrılıp turatuǵın diskretli qásiyetke iye. Sonday-aq usı tarawlardıń (tarmaqlardıń) hár qıylısı óz gezeginde sáykes óz-ara baylanısta. Qatnasta birinshi, bir pútindi quraytuǵın obektten turadı. Demek, tildiń fonetikalıq sisteması da, leksikalıq sisteması da, sóz jasaw sisteması da, morfologiyalıq hám sintaksislik stilistikalıq sisteması da óz gezeginde diskretli degen sóz. Tildiń sisteması menen qurılısı biri-biri menen tıǵız baylanısta hám ǵárezlilikte. Qurılıs degende sistemanıń jáne elementleriniń biri-biri menen turaqlı túrde baylanısıw birligin kórsetetuǵın quralı, onıń ishki shólkemlesiw formasın túsiniw kerek. Bılayınsha aytqanda, qurılıs túsinigi elementlerdiń jaylasıw forması, olardıń anau ya mınau tárepleriniń óz-ara háreket etiw xarakteri hám qásiyeti degendi ańlatadı. Usı mánide sistemanıń qurılısı ishki sistemalıq baylanıslardıń jıynaǵı bolıp tabıladı.
Kópshilik jaǵdaylarda til sisteması degendi til birlikleriniń kategoriyaları, yaruslarǵa tiplik qatnasları boyınsha jámlesiw dep bahalaydı, ol til qurılısı bolsa sol yaruslar menen bóleklerdiń ózara qatnasın payda etedi.
Al, til kategoriyaları degenimiz neW Máselen, seplik kategoriyası tiykarınan atlıq sózler toparına tán kategoriya bolıp tabıladı. Ol sóz dizbegi hám gáplerde atlıqlardıń basqa sózlerge qatnasın ańlatadı, siktaksislik xızmetine baylanısına qarap anaw yamınaw seplik formasın qabıl
etedi. Aytayıq,qaraqalpaq tilinde altı seplik forması bar ataw, iyelik, barıs, tabıs, shıǵıs, orın. Olardıń hár qaysısı ózine tán atlıq sózdiń basqa sózler menen gáp ishinde qatnasına, baylanısına, sintaksislik xızmetine qaray, sáykes formalarına(jalǵawlarına) iye: bala, balanıń, balaǵa, balanı, baladan, balada.
Usı seplik forma-n ózleriniń tildegi bir tipli qubılıs sıpatında óz aldına basqa bir tiples birliklerden ayrılatuǵın kategoriyanı quraydı. Bunı seplik kategoriyası dep ataymız. Al kóplik kategoriyası bolsa bir predmet penen kóp predmetti qarama-qarsı qatnasta qoyıw arqalı túsiniledi.
Til sistemasın payda etiwshi onıń qurılısına tán yaruslar boladı. Til degenimiz-tildiń bir tilles birlikleri hám kategoriyalarınıń jıyındıǵı, hár qanday yarus ózine tán qurılısına, óziniń sáykes birliklerine hám kategoriyalarına iye.
Ádette til qurılısında onıń tarmaqları sıpatında fonetikalıq, leksikalıq, morfologiyanı, sintaksisti óz aldına ayrım kórsetiw hám úyreniw praktikası bar. Durısında da olar til sisteması menen qurılısındaǵı tiykarǵı qospalı sostav elementlerinen ibarat. Solay da til sistemasın payda etiwshi baylanıslı hám ishki shólkemlesken elementlerdi payda etiwshi elementlerdi tildegi bir tiples birliktiń hám kategoriyalardıń jıyındıǵı sıpatında, yaǵnıy til yarusları sıpatında úyreniw maqetke muwapıq keledi.
Bunday yaruslar retinde til bilimi fonetikalıq-fonologiyalıq, morfemalıq - morfologiyalıq, sóz jasaw, sintaksislik yaruslar sózde tutıladı.
Fonetikalıqfonologiyalıq yarus.
Adamzat tiliniń qurılısındaǵı eń kishi birlik til sesi bolıp tabıladı. Seslerdi-sózler, sózlerdisóz dizbekleri, gáp jasaladı. Til birlikleriniń nominativlik hám kommunikativlik birlik retinde gápti tappaydı.
Sóylew sesleri de bir-biri menen baylanısta, qatnasta ómir súretuǵın pútin bir sistemanı quraydı. Sóylew sesi til iliminde hár tárepleme úyreniledi. Ol jámiyetlik xızmeti kóz-qarastsn da, jasalıwına baylanıslı akustikalıq hám fiziologiyalıqkóz-qarastan da qaraladı. Fonetika sóylew sesiniń payda bolıwı, jasalıwı usaǵan máselelerdi úyretse, olardıń xızmetine baylanıslı tárepi fonologiyaǵa tiyisli.
Sóylew sesleriniń jasalıw jolları olardıń akustikalıq qásiyetin úyrenetuǵın til iliminiń bir tarawına fonetika dep ataydı da, ol fonologiya bolsa sóylew sesleri sózler hám morfemalıq seslik qabıǵın ayırıw quralı retinde úyrenip, sesler, ses birikpeleriniń funkcionallıq qásiyeti hám mánilik jaqtan ayırıwshı belgileri haqqındaǵı máselelerdi izertleydi. Onda tiykarǵı birlik fonema bolıp tabıladı. Fonema sóz hám morfemalardıń seslik qabıǵın ayırıwǵa uqıplı, differencionallıq belgilerdiń iske asıw kórinisin ańlatadı hám seslik tildiń jasalıw sistemasında eń kishkene birlik esaplanadı. Onıń máni ayırıwshı xızmeti tiykarǵı belgilerdiń biri bolıp tabıladı.
Leksikalıq-semantikalıq yarus.
Tildiń sózlik quramın úyretetuǵın ilim leksikologiya dep ataladı da, ol sóz mánilerine baylanıslı máseleler semasiologiyalıq obekti boladı. Leksikalıq-semantikalıq yarus bir-biri menen oǵada baylanıslı bolǵan leksikologiya hám semasiologiyanı óz ishine aladı.
Semasiologiya tiykarınan alǵanda leksikologiyanıń ajralmas bir tarawı bolıp esaplanadı. Leksikologiya jeke sózlerdi ǵana emes al olardı sózlik quramın ishinde qarap, sózler
jıynaǵın belgili bir nızamlıq tiykarında payda bolǵan hám rawajlanatuǵın pútin bir sistema sıpatında úyretedi. Al, semasiologiya bolsa sózlik quramdı mánilik jaqtan úyretedi. Onı sózdiń leksikalıq mánileri qızıqtıradı. Sózdi sózlik quramınıń bir elementi sıpatında túrli planlarda bahalaw álbette onıń mánilik xarakteristikasına baylanıslı. Sonlıqtan leksikalıq birlik ózine tán mánilik te baha aladı.
Bul jaǵday leksikologiya menen semasiologiya arasındaǵı
birlikten, jaqınlıqtan, óz-ara qatnaslı baylanıstan derek beredi. Semasiologiyanıń leksikologiyanıń ishinde qaralıwı da usıdan kelip shıqqan.
Morfemalıq-morfologiyalıq yarus.
Sóz qurılısına itibar bersek, olar bir-neshe mánili bóleklerden turatuǵınlıǵın kóremiz. Usı mánili bólekler til biliminde morfemalar dep ataladı. Morfemalar sóz formasın quraydı. Ol tildiń morfolgiyalıq qurılısına tiykarǵı birlik sıpatında kórinedi. Morfema grammatikalıq formanı, yaǵnıy sóz formasın jazıwǵa xızmet etedi. Olar tildiń morfemalıq-morfologiyalıq yarusında paradigmatikalıq qatnasqa tiykarlanadı, yaǵnıy ulıwmalıq yamasa usaslıq belgileri arqalı tolıqtırıladı hám ayrıladı. Mine, sonlıqtan da morfemalıq-morfologiyalıq yarusta tiykarǵı belgilerdiń túrleri retinde morfemalar menen sóz forması názerde tutıladı. Eger balalıqta degen formanı mánili bóleklerge ajratsaq, onda bala-lıq -ta degen mánili elementler, yaǵnıy morflar ayrılıp turadı. Sózdiń bóleginde predmetlik - zatlıq máni bar, al ekinshi bólimde grammatikalıq máni.
Sóz jasaw yarusı.
Jaqın uaqıtlarǵa shekem til iliminde sóz jasaw tildiń morfologiyası tariyxında qaralıp keldi.
Sońǵı dáwirlerde sóz jasaw til iliminiń ayrıqsha bir bólimi, basqa yaruslarǵa qaraǵanda ózine tán belgilerine iye, yaǵnıy sáykes qatnaslı baylanısqa iye bir tiples elementlerden turadı. Sóz jasaw házir til iliminde sózlik quramında bar sózlerden ekinshi bir sózlerdi jasawdıń usılları hám quralları, dóretiwshi hám dórendi sózler arasındaǵı óz-ara baylanıs haqqındaǵı ilim tarawı. Bul tarawdıń tiykarǵı wazıypası morfemalardıń xızmetin úyreniw. Sóz forması túbir hám affiks morflarınan turadı: barıw (bar-ıw) barlıq (bar-lıq) t.b. Affiks morflar degende prefiks - suffiks jalǵawların kózde tutamız. Suffiks morfları sóz jasaw xızmetin atqarsa, jalǵaw morfları sóz túrlendiriwshiler bolıp tabıladı. Máselen, orıs tilinde prefiks morfı aktiv: vıpisat, pripisat, zapisat, perepisat, propisat, t.b.
Túrkiy tillerine prefiksler tán emes.
Sintaksislik yarus.
Tildiń kommunikativlik xızmeti til birlikleriniń belgili bir mazmunǵa baylanıslı logikalıq jaqtan nızamlı túrde qáliplesiwi arqalı iske asadı. Sintaksisliq yarustıń tiykarǵı birlikleri sóz dizbegi hám gáp. Sóz dizbegi gápti dúziwge qatnasadı. Sóz dizbegi sózge uqsap polinaciyalıq xızmet atqarıwǵa uqıplı. Olar grammatikalıq jaqtan shólkemleske mánili sózlerdiń birigiwinen jasaladı. Gáp qurılısı boyınsha jámáát sanasındaǵı qatnas, oy-pikirdi ańlatıwdıń úlgisi retindekórinedi.
Tildiń yarusları til biliminde sáykes ilim tarawlarınıń obektin quraydı. Usıǵan qaray til biliminiń bir neshe tarawları bar: fonetika, leksikologiya, grammatika, sóz jasaw, stilistika, semasiologiya, frazeologiya, leksikografiya, etimologiya hám t.b.
Ádebiyatlar.
1.E. Berdimuratov., A. Dauletov. Til bilimine kirispe. Nókis 1988,12-38- betler.
2.Axanov K. Til biliminiń negizderi. Almatı. 1993 38-68 betler.
3.V.I.Koduxov Vvedenie v yazıkoznanie. M. 1997 40-46 betler.
4.Kuchkortoev M., Kuchkortoeva R. Tilshunoslikka kirish. T. 1976.