Til bilimi tiykarları (lekciya)

Túrkiy tillerinde pát turaqlı boladı. Bul tillerde pát sońǵı buwınǵa túsedi degen edik. Izertlewshilerdiń pikirinshe túrkiy tillerinde de sózdiń geyde sońǵı buwınǵa túspey aldıńǵı buwınǵa túsiw qubılısı ushrasadı.

N.A.Baskakov hám A.N.Kononovtıń pikirinshe túrkiy tillerinde (qaraqalpaq, ózbek) túbir sózlerdiń tómendegidey túrlerinde pát birinshi buwınǵa túsedi.

1.sanaq sanlarda (eki, altı, jeti)

2.logikalıq jaqtan ayrıqsha intonaciya menen aytılatuǵın soraw almasıqlarında qaysıW

qaydaW qashanW

3.buyrıq intonaciyası menen aytılatuǵın feyildiń II bet formasında (otır, oyla, tıńla).

4.Ayrıqsha intonaciya menen aytılatuǵın qaratpa sózlerdiń túrlerinde (janım, kúnim). Túrkiy tillerinde sóz jasawshı, sóz túrlewshi affikslerdiń basım kópshiligi pátti ózine tartadı.

Al pátti ózine tartpaytuǵın affiksler sanawlı ǵana.

Usı bir ózgeshelikti basshılıqqa ala otırıp ayrım tyurkologlar túrkiy tillerinde pát te omonimles formalardıń jigin ajratatuǵın morfologiyalıq usılǵa aytıladı dep esaplaydı.

(N.A.Baskakov).

Olardıń pikirinshe tómendegishe omoformalar bir-birinen páttiń almasıp túsiwine qaray ajratıladı.

a) atlıq jasawshı -ma, -me, -pa, -pe, -ba, -be qosımtaları ózine pátti qabıl etedi, al onıń menen omoformalas (bir formadaǵı) feyildiń bolımsız túrin jasawshı qosımta pátti qabıl etpeydi. Máselen, shıǵarma (pát shıǵarma (feyil tartpa(et)-tartpa/feyil)).

b). tartım jalǵawına pát túsedi, betlik jalǵawına túspeydi. (biziń) oqıwshımız- (biz) oqıwshımız.

Túrkiy tillerinde páttiń bireń-sarań jaǵdayda jıljımalı bolıwınıń sóz mánisine tiygizetuǵın tásiri dál orıs tilindegidey, sonıń menen bara bar dep túsinbew kerek. Túrkiy tillerinde pát geyde almasıp túsken menen sóz mánisi orıs tilindegidey ózgere qoymaydı.

Tilde sózlik pátten basqa frazalıq pátte boladı. Sózler dizbegi bir pát penen aytılsa.

Sóylew processinde dizbeklesip aytılǵan sózdiń birewi óziniń pátinen ayrılıp, ózinen aldıńǵı yamasa keyingi sózdiń jetegine erip sonıń menen birge qosılıp aytılıwı múmkin.

Aksentuaciyalıq jaqtan jigi ajramay, bir ǵana pát penen aytılıwı

múmkin. Pát túspegen sóz pátti ózine tartıp alǵan sózdiń aldında tursa proklitika dep ataladı, al sońında tursa enklitiks dep ataladı. Mısalı, jón-josaq, mal-múlik, qol qoyıw, sóz dizbeklerindegi aldıńǵı sıńarları óz aldına pátke iye bola almay proklitikaǵa aylanıp tur.

Tilde kóbinese epkliptikaǵa kómekshi sózler aylanadı. Mısalı: sen ǵana, úyge deyin, kóre ǵoy sózleri epkliptikaǵa aylanıp tur.

Túrkiy tillerinde kúsheytkish sózler menen kúsheytkish buwınlar ózinen keyingi sózdi epkliptikaǵa aylandıradı. Mıs: Dım jaqsı, qap-qara, qıp-qızıl, jap-jaqsı.

Sózde belgili bir buwınnıń pát túsip, ózgeshelenip aytılatuǵınday, geyde gáptiń ishinde bir sózge ayrıqsha kewil bólinip aytıladı. Bul sóz basqa sózlerge qaraǵanda ayrıqsha aytıladı. Bunday pátti logikalıq pát dep ataymız.

Túrkiy tillerinde sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde logikalıq yaki sintaksislik pát kóbinese bayanlawıshtıń aldındaǵı sózde boladı. Máselen, tómendegi gáplerdiń mazmunın anıqlapkóreyik.

1.Apam awıldan keshe keldi.

2.Awıldan keshe apam keldi.

3.Apam keshe awıldan keldi.

Birinshi gápte is-hárekettiń ayrıqsha kewil bólingen, ekinshide is-háreket kim tárepinen islengeni, úshinshide is-hárekettiń ornına ayrıqsha kewil bólingen.

Seslik qubılıslar.

1.Sóz qurılısındaǵı ayrım seslik qubılıslar. Redukciya hám eliziya.

2.Seslerdiń qosılıp aytılıw qubılısları. Epenteza, proteza, epiteza.

3.Seslerdiń orın almasıp aytılıw qubılısı. Metateza.

Ayrım fonetikalıq jaǵdaylarda seslerdiń artikulyaciyalıq jaqtan ádettegisinen qısqa hám hálsirep aytılıwı redukciya qubılısı delinedi.

Al geybir fonetikalıq jaǵdaylarda seslerdiń bir jola túsip qalıwı da múmkin. Bul qubılıs eliziya dep ataladı. Eliziya redukciya menen tıǵız baylanıslı. Eliziyanı redukciyanıń nátiyjesi dep aytıwǵa da boladı. Yaǵnıy seslerdiń túsip qalıwı olardıń hálsirep aytılıwınıń nátiyjesinde boladı.

Dawıslılardıń ishinde redukciyaǵa qısıq dawıslılar ushraydı. Ásirese olar pátsiz buwında kelgende kóbirek redukciyaǵa ushraydı. Mısalı: tın-tınısh, bir-biri-birinshi, tún-túnek t.b.

Ádette, redukciya ushraytuǵın-pát túspegen buwındaǵı dawıslılar. Tómendegidey túbir sózlerge affiksler jalǵanǵanda, túbirdiń sońǵı buwındaǵı qısıq dawıslı páttiń affikske ótiwine baylanıslı redukciyalanıp, birotala túsip qaladı:

a) sonorlardıń aralıǵında qısıq dawıslılar: orın+ı> ornı, erin+i>erni, murın+ı> murnı, qarın+ı>qarnı.

á) sonor menen únli dawıssızdıń aralıǵındaǵı qısıq dawıslılar: ózbekshe uǵil+i>uǵli, baǵir+i> baǵri, sariq+ai> sarǵai, qaraqalpaqsha awız+ı>awzı.

b) sonor menen únsiz dawıssızlardıń arasındaǵı qısıq dawıslılar: kórik+i>kórki, xalıq+ı>xalqı, erik+i> erki.

Dawıslılardıń eliziyası sóz dizbekleriniń aralıǵında da ushrasıwı múmkin. Mısalı: torı at> torat, altı ay> altay, ayta almadı>aytalmadı, qıyın aǵa>qaynaǵa t.b.

Túrkiy tillerindegi sonor r, l,n sesleri turaqsız dawıssızlar qatarına kiredi. Máselen: túrkmen tiliniń tekin dialektinde feyildiń máhál formasın jasawshı affikstiń quramındaǵı r dawıssızı saqlanbaǵan. Máselen, bolya Haitılıwı: bolya)< ádebiy túri bolyar(bolar); gezie< ádebiy túri gezier(gezer).

Qumıq tilinde kóplik jalǵawınıń quramında r sesi iyelik, tabıs, barıs sepliklerinde túsip qaladı. Mısalı, yollar (jollar), tiller (tiller) degen kóplik jalǵawı sózler mına túrde seplenedi. yolla- nı, til-le-ni, yol-la-ǵa, til-le-ge. Al qarachay-balqar tilinde sepliktiń birlik túrlerinde kóplik jalǵawınıń quramındaǵı r sesi túsirilip aytıladı.

Epenteza. Sózdiń basında kelgen eki dawıssızdıń aralıǵına dawıslılar únlestigine sáykes qısıq ı, i, u, ú sesleriniń birewiniń qosılıp aytılıwı epentiza qubılısı delinedi. qosılǵan dawıslı sesti epentizalıq dawıslı dep ataladı. Mısalı,plenum-pilenum, traktor-tıraqtır, tramvay-tıramvay, trolleybusturolleybus.

Sóz basında bir neshe dawıssızdıń qatarlasıp keliwi ulıwma túrkiy tilleri ushın tán jaǵday emes. Sonlıqtan basqa tillerden kirgen sózlerdiń basında qatara kelgen dawıssızlardıń aralıǵına epentezalıq dawıslılar qosılıp aytıladı. Biraq bul jazıwda esapqa alınbaydı.

Sonday-aq sózdiń aqırındaǵı dawıssızlar dizbeginiń aralıǵında dawıslı sestiń qosılıp aytılıwı da epenteza qubılısı delinedi. Mısalı, metr-metir, litr-litir, shifr-shifir.

Proteza. Sózdiń basındaǵı dawıssız sestiń aldına dawıslı ses qosılıp aytıladı. Mısalı, retiret, ras-ıras, raxmet-ıraxmet, radio-ıradio, reforma-ireforma, stol-ustol, shkaf-ishkap, spravkaıspravka.

Epeteza. Proteza boyınsha ses sózdiń aldında qosılsa, epiteza boyınsha ses sózdiń sońına qosıladı. Máselen, orıs tilinen kirgen kiosk, tank, propusk degen sózler kioska, tanka, propuski, diski túrinde aytıladı.

Bunday epitezalıq qubılıslar orıs tilinen kirgkn sózlerge tán boladı.

Metateza. Sózdiń qurılısındaǵı geypara seslerdiń orın almasıp aytılıwı til bóliminde metateza qubılısı delinedi. Metateza túrkiy tillerinen kóplegen mısallar keltiriwge boladı. Ózbekshe deraza, tatarsha terázá, qaraqalpaqsha tereze túrinde aytılatuǵın sóz bashqurt tilinde tázrá túrinde aytıladı.

Ókpe degen sózdiń quramındaǵı p menen k sesiniń ornı kóplegen túrkiy tillerinde awmasıp aytıladı:

Altay tilinde ókpe-qırǵız tilinde ópke, qazaq tilinde ókpequmıq tilinde ópge, noǵay tilinde

ókpeózbek tilinde upka, tuva tilinde ókpeuyǵır tilinde ópká, kakas tilinde ókpetatartilinde upká. Izertlewler metateza qubılısı túrkiy tilleriniń ishinde ásirese tuva tilinde jiyi ushrasıwı dep

esaplaydı. Túrkiy tillerindegi metateza qubılısına kóbirek kewil bólip izertlegen alım akademik V.V. Radlov ses dizbekleriniń orın almasıwınıń mınanday túrlerin kórsetedi:

1)pk, bg sesler dizbeginiń ornına kp,gb sesleriniń dizbegi qollanıladı. Mısalı,ópke=ókpe; ápke(<alıp kel)=ápkel.

2)altay, xakas, tuva t.b. Shıǵıs túrkiy tillerindegi mm sesleri dizbeginiń ornına mg, ńm,ńb

sesleri dizbegi qollanıladı. Mısalı, yaǵmır, jaǵbır=yamǵır, dańmır, jańbır.

3)lt sesleriniń dizbeginiń ornına tl sesleri dizbegi qollanıladı. Mısalı, mıltıq=mıtlıq.

4)ǵl sesleriniń dizbeginiń ornına lǵ sesler dizbegi qollanıladı. Mısalı, oǵlan=olǵan.

5)rb (rp) sesler dizbeginiń ornına br sesler dizbegi qollanıladı. Mısalı, arba-abra, tobrok-

topıraq=torboq,turpoq.

Qaraqalpaq tilinde qaqpan dewdiń ornına qapqan, túpkir dewdiń ornına túkpir depaytıwda usı metateza qubılısınıń nátiyjesi.

Ádebiyatlar.

1.Berdimuratov E., Dauletov A. Til bilimine kirispe. N. 1988. 83-88 betler

2.Dauletov A. Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika, N. 1999. 340-347-betler

3.Axanov K. Til biliminiń negizderi. A. 1987. 248-266-better.

4 . Koduxov V.I. Vvedenie v yazıkoznanie. M. 1979. 138-145-betler.

Jazıw hám onıń túrleri.

J O B A

1.Jazıw hám onıń áhmiyeti.

2.Jazıwdıń tariyxı.

3.Jazıwdıń túrleri.

4.Grafika, álipbe, imla (orfografiya).

Biz ózimizdiń oy-pikirimizdi awızsha sóylew arqalı yamasa jazıw arqalı basqalarǵa bildiremiz hám basqalardıń oy-pikirlerin tıńlawımız arqalı yamasa oqıwımız arqalı bilemiz.

Awızsha sóylewde, jazıw da álbette tillik qurallar arqalı iske asadı. Awızsha sóylew menen jazba sóylewdi birdey dep esaplawǵa bolmaydı. Awızsha sóylewde sóylew aǵzaları esitiw aǵzaları qatnasadı hám sóylew sol payıtta iske asadı. Sonday-aq awızsha sóylewde sóylewshini hám tıńlawshınıń qatnasıwı shárt. Jazba sóylewde qaǵazǵa yamasa qálegen materialǵa túsirilgen, kóriwmiz arqalı qayta tiklenetuǵın (oqılatuǵın) tańbalar qatnasadı.

Awızsha sóylewdiń de, jazba sóylewdiń de ózlerine tán artıqmashılıqları bar. Awızsha sóylewde adam óz pikirin hár qıylı intonaciyalıq qubılıslar járdeminde taǵı da anıǵıraq jetkeriw múmkinshiligine iye boladı.

Jazba sóylewdiń eń áhmiyetli hám artıqmash tárepi-jazba sóylew waqıt hám keńislik jaǵınan sheklenbeydi.

Jazıwsız ilim haqqında hátte oylaw da múmkin emes. Házirgi dáwirde jazıwdıń oǵada keń tarawı, baspa isleriniń kórilmegen dárejede rawajlanıwı jazıwdıń oǵada úlken áhmiyetke iye ekenin tolıq tastıyqlaydı. Til óziniń kommunikativlik xızmetin awızsha túrde de, jazba túrde de atqara aladı.

Jazba til awızeki sóylew tilinen ádewir keyin payda bolǵanlıǵı sózsiz. Adamzat tiliniń payda bolıwı degennen biz mudamı sóylew tiliniń payda bolıwın túsinemiz. Jazba til jazıwdıń payda bolıwı menen qáliplesti. Jazıw til arqalı ańlatılatuǵın oy-pikirdi, birinshiden uzaq waqıtlar dawamında saqlaw maqsetinde, ekinshiden, qálegen alıslıqlarǵa jetkeriw maqsetinde payda boladı. Tildiń óziniń payda bolıwı sıyaqlı jazıwdıń payda bolıwı da zárúrlikten kelip shıqtı.

Jazıw arqalı awız eki sóylewdegi kemshilikler saplastırıladı.

Jazıwdıń payda bolıwı adamzat jámiyetiniń rawajlanıwınıń oǵada ullı tabısı boladı. Jámiyettiń rawajlanıwı menen jazıw kem-kemnen jetilisip rawajlanıp bardı, jazıwdıń jańa túrleri payda boladı hám atqaratuǵın xızmeti úlkeyip, jumsalıw sferası keńeyip bardı.

Háripler, sanlar, irkilis belgileri, basqa da jazıwda jumsalatuǵın belgiler, tańbalar jazıw quralları bolıp sanalanadı. Jazıwda jumsalatuǵın hár bir tańba konkret jazıw sistemasınıń bir

elementin quraydı. Ol jazba tekstte mudamı takirarlanıp jumsaladı. Olardı til biliminde grafema dep ataydı. Grafemalar kóbinese bir elementli bolıp keledi. (a, b, sh, s t.b.) eki, úsh elementli bolıp ta keledi. sh (x), sh (ssh). Grafemalardıń jazıwda baspa-qol jazba, bas hárip hám kishi hárip variantlarında keliwin allografemalar dep ataydı.

Jazba tańbalardıń rawajlanıw tariyxına, qaysılarınıń eń áyyem, al áaysılarınıń sońıraq payda bolıw izbe-izligine qaray jáne til birliklerin abstrakt hám konkret túrde kórsetiwine qaray qanday til birligin ańlatıwına qaray h.t.b. kompleks jaǵdaylarǵa baylanıslı jazıwdıń túrlerin tórtke bólip kórmetiw múmkin.

1. Piktografiyalıq jazıw. (piktas-súwret latınsha). Jazıwdıń eń áyyemgi túri piktografiyalıq jazıw bolıp, onı súwret jazıwı dep te ataydı. Piktografiyalıq jazıwda jeke sózler tańbalanbaydı, al tutas oy-pikir shamalap, siltep, dusmallap abstrakt túrinde bildiriledi. Piktografiyalıq jazıwpiktogramma delinedi.

Piktogammalar-seslik tildegi sózlerdi emes, tikkeley zatlar menen is háreketti súwretleytuǵın tańbalar (súwretler) bolǵanlıqtan, piktogrammalardıń mánisin hár túrli tilde sóyleytuǵın adamlar túsine alatuǵın bolǵan. Piktografiyalıq jazıw menen oydı tolıǵı menen jazıp jetkeriw múmkin bolmadı. Piktografiyalıq jazıwdıń ayrım elementleri házirgi kúnge shekem saqlanǵan. Mısalı: jol qádelerin bildiretuǵın belgiler, qasıq hám vilkanıń súwreti (asxana). Rim cifrları I, II, III, V, X piktografiyalıq jazıwdan keyin ideografiyalıq jazıw payda boldı. . 2.

Ideografiyalıq jazıw. idea-túsinik (grek). Jazıwdıń bul túriniń payda bolıwı piktografiyalıq jazıwdan keyingi dáwirge tuwra keledi. Ideografiyalıq jazıw-ideogramma delinedi. Ideogrammada tańbalar túsiniklerdiń simvolı, shártli belgisi retinde jumsaladı. Ideogrammalardı oqıw ushın aldınala tayarlıq kerek boladı.

Ideografiyalıq jazıwdıń kórinisleri házir de ushırasadı: 2, 3, +, --, x, belgileri. Jol háreketi belgileri, grb, flag t.b.

3. Sillabografiyalıq jazıw. (sullabebuwın grek).

Bunday jazıwda hár bir buwın ayırıqsha tańba menen belgilenedi. Solay etip shártli tańbalar olar ańlatatuǵın sózdiń seslik tárepine jaqınlasadı. Sillabiografiyalıq jazıw úlgilerine eski hind

ǴdivanagariǴ jazıwı, tibet, efiop jazıwları jatadı. Bunday jazıwdıń ayırım kórinisleri házir de bar.

Mısalı: ya, yu, §.

Fonografiyalıq jazıw. (phone-ses grek). Jazıwdıń eń jetilisken túri fonografiyalıq jazıw. Bul jazıw arqalı sózlerdiń fonetikalıq quramı, grammatikalıq qurılısı anıq ańlatıladı. Seslik jazıw boyınsha hár bir seslik tiptiń (fonema) óziniń shártli tańbası boladı, olardı háripler deydi.

Izertlewshiler eń áyyemgi seslik jazıw dep finikiy jazıw menen grek jazıwın ataydı.

Rimliler grek alfavitin óz tiline sáykeslendirip latın alfavitin dúzdi. Bul alfavit frazeologiya, ispanlarǵa, nemeclerge, shved, finlerge, vengerlerge, latısh, estonlarǵa, chex, slovak, polyaklarǵa h.t.b. taradı.

Slavyan xalıqlarınıń gey birewleri grek alfavitiniń negizinde glagolica hám kirillica dep atalatuǵın eki túrli alfavit jasadı. Orıs alfaviti usı kirillicanıń negizinde jasaldı.

Jazıwlar tańbalardıń ornalasıw baǵıtına qaray da bir-birinen ajratıladı. Qıtay jazıwlarındaǵı ideogrammalar joqarıdan tómenge qaray ornalasadı. Orıs, gruzin, armyan,ózbek, qazaq, qaraqalpaq jazıwları soldan ońǵa qaray baǵıtlansa arab jazıwı kerisinshe ońnan solǵa qaray baǵıtlanadı.

Grafika.

Jazıwdaǵı barlıq tańbalar hám olardıń til seslerine qarım-qatnası óz-ara úylesip, sáykeslenip keliwi grafika tarawında sóz etiledi. Álipbedegi (alfavittegi) háripler grafikanıń negizin quraydı.

Sonıń menen birge grafikada jumsalatuǵın kóp ǵana basqa tańbalar ushrasadı. Máselen, irkilis belgileri, arab hám rim cifraları, formulalar, transkripciyalıq tańbalar t.b. grafikalıq tańbalar qatarına kiredi.

Házirgi jazıwda usı dáwirge shekemgi jazıwdıń tariyxında toplanǵan barlıq tájriybelerdiń eń jaqsıları jumsaladı. Hár bir xalıq óziniń ayrıqsha grafikalıq sistemasına iye bola beriwi múmkin. Bir topar xalıqlar ayrım ózgerisleri menen bir grafikalıq sistemanı qabıl etedi, sonnan jazıwda paydalanıw múmkin.

Grafikalıq qádeler boyınsha jazıwda tildiń házirgi seslik jaǵdayı ǵana esapqa alınıwı kerek. Bunda jazıwdıń tariyxıy etimologiyalıq, morfologiyalıq principler esapqa alınbaydı. Sonlıqtan da tek grafikanı jaqsı bilgen menen álipbeni bilgen menen sózlerdi orfografiyalıq jaqtan durıs jazıw múmkin emes.

Orfografiya jazıwda grafikalıq qurallardı jolǵa salıp, nızamlı túrde tastıyqlaydı.

Alfavit. Álipbe. Jazıwda jumsalatuǵın barlıq háriplerdiń qabıl etilgen qatań tártip penen izbeiz jaylastırılıwı álipbe (alfavit) dep ataladı.

Jazıwdıń tártibinde keńnen taralǵan fonografiyalıq álipbeler finikiy, aramey, grek, latın, slavyan álipbeleri bolıp tabıladı. Hár túrli xalıqlarda ol álipbelerge ayrım ózgerisler kiritiliwi arqalı paydalanılıp otırıladı.

Orıs tiliniń fonetikalıq qurılısına sáykes keletuǵın 33 háripten turatuǵın orıs álipbesiqaraqalpaq tiline qabıl etilgende, birinshiden orıs álipbesindegi bar háriplerge qosımsha qaraqalpaq tiliniń specifikalıq seslerin ańlatıw maqsetindejańa háripler -ú, á qosa qabıl etildi.

Ekinshiden, qaraqalpaq tiliniń specifikalıq seslerin bildiriw ushın orıs alfavitindegi k, g, x, n, o, u háriplerine qosımsha belgiler qosılıp nátiyjede jańa háripler q, ǵ, h, ń, ó, ú, w jasaladı.

Sonday-aq 1960 jılǵa shekem qaraqalpaq álipbesindegi bir sesti (ó sesin) ańlatıw ushın eki tańbadan turatuǵın háripte (ng) jumsaladı. Kerisinshe eki úsh sesti bildiriw ushın bir háripte jumsaladı: ya-ya, e-ye, o-wo, ó-wó, e-yo, yu-yuu yamasa yu. Sesti ańlatatuǵın háripler jińishkertiw () hám ayırıw () belgileri álipbede berilgen. Solay etip álipbeniń quramındaǵı háriplerdiń sanı 41 ge jetkerildi.

1993-jılı latın jazıwına tiykarlanǵan jańa ózbek álipbesiniń qabıl etiliwi, basqada túrkiy tilles respublikalardıń latınlastırılǵan jańa álipbege ótiw, solay etip dúńya júzlik standartlarǵa jaqınlasıwǵa umtılıw háreketleri Qaraqalpaqstanda da latın jazıwı tiykarında jańa álipbege ótiwge sebepshi boldı.

34 háripten quralǵan latın jazıwı tiykarında jańa qaraqalpaq álipbesi Qaraqalpaqstan Joqarı Keńesiniń besinshi sesiyasında qabıl etildi.

Jańadan qabıl etilgen házirgi qaraqalpaq tiliniń hárekettegi álipbesindegi dawıslı seslerdi bildiriw ushın 9 hárip (a, á, o, ó, u, ú, i, ı, e dawıssız seslerdi bildiriw ushın 25 hárip -b, v, d, f, g, ǵ, h, x, j, k, l, m, n, ń, p, r, s, t, v, w, y, z, sh, c, ch) qabıl etildi.

Orfografiya. Imla. Sózlerdi durıs jazıwda olardıń aytılıwı hám esitiliwi esapqa alınıp ǵana qoymastan, sonıń menen birge basqada ayrım jaǵdaylar kózde tutıladı. Ayrım seslerdiń grafikalıq qádeler itykarında aytılıwınday jazıla bermewi tildiń tariyxına, jazıwdıń etimologiyalıq, morfologiyalıq, tradiciyalıq principlerine yaǵnıy imla qádelerine baylanıslı boladı.

Imla ilimiy ádebiyatlarda orfografiya dep aytıladı. Orfografiya sózlerdegi dawıslı hám dawıssız seslerdiń, túbir hám qosımtalardıń, kómeshi hám qospa sózlerdiń bir qıylı durıs jazılıwı haqqındaǵı ótkerme hám bas háriplerdiń durıs qollanılıwı tuwralı qaǵıydalardıń jıynaǵı.

Imla qaǵıydaların dúzgende fonetikalıq, morfologiyalıq (etimologiyalıq), tariyxıy

(tardiciyalıq) principlerge tiykarlanadı.

Fonetikalıq princip orfoepiyaǵa súyenedi. Sózler kóbinese qalay aytılsa solay jazıladı. (tor, qala, tańla) Morfologiyalıq princip, álbette, fonetikalıq principke qarama-qarsı qoyıladı. Bul princip boyınsha sózdiń túbiriniń hám qosımtalardıń dáslepki pútinliginiń saqlanıp jazılıwı kózde tutıladı. Morfologiyalıq princip boyınsha seslerdiń almasıwı jazıwda sáwlelenbeydi. Mısalı, orıs tilinde voda (bada)

qaraqalpaq tilinde basshı-bashshı, túngi-túńgi, isenbedi-isembedi túrinde túbirler saqlanıp jazıladı.

Házirgi tilge sáykeslespewin fonetikalıq jaqtan da, mofologiyalıq jaqtan da dálilewge bolmaytuǵın jazıwda burınnan ádetke aylanıp ketiwi boyınsha jazılıw tariyxıylıq princip bolıp

1. E. Berdimuratov, A. Dauletov Til bilimine kirispe N. 1988.

97-113 betler.

2.Yu.S. Maslov. Vvedenie v yazıkoznanie. M. 1975.

3.K. Axanov. Til biliminiń negizderi. A. 1993.

4.Dawletov A. Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika N. 1999.