Til bilimi tiykarları (lekciya)
.pdfSubektivlik modallıq intonaciya, orın tártip, modal sóz hám t.b. grammatikalıq qurallar arqalı bildiriledi: Mısalı:
-Búytip taqır jerde buqpaÁ AqlanbaÁ Múmkin, eskekshi jigit álle neni sezgendi h.t.b.
3. Sóz hám sóz dizbekleriniń gáplik belgige iye bolıwında intonaciya da baslı belgileriniń biri retinde qatnasadı. Mısalı: Jaz. Issı samal. Azanǵı salqın. Ashıq hawa. Kók aspan. Túski waqıt. Jazdıń ıssı kúni hám t.b. sózler. Intonaciya sóylewde dawıstıń kóterińki ya pás, ayırım jaǵdaylarda kúshli ya kúshsizirek, sozıńqı yamasa qısqa pawza hám t.b. sıyaqlı ózgesheliklerge iye boladı. Ásirese pawza gáptiń mánili bóleklerin, gáplerdi bir-birinen ayırıwushın xızmet atqaradı.
Solay etip, predikativlik, modallıq hám intonaciya gápti anıqlawda onıń tiykarǵı hám baslı belgileri retinde qaraladı.
Gáptegi sózler qısqa yamasa ritmika-melodikalıq qurallar arqalı intonaciyalıq bóleklersintagmalarǵa bólinip aytıladı. Mısalı: Kún /ásimlik dúńyasınıń japıraǵına monshaqtay dizilgen shıqlardı/ keptire basladı.
Bul mısalda sızıqlar menen bólingen sózlerdiń yamasa sóz dizbeginiń hár qaysısı bir sintagmanı payda etip tur.
Sintagmanıń bólekleri bir sózden de, eki yamasa bir neshe sózlerdiń dizbeginen de dúziledi. Joqarıdaǵı gápte kún sózi bir sintagma dúzip kelgen, al qalǵanları eki yamasa bir neshe sózlerdiń dizbegi arqalı sintagmalarǵa bólingen.
Sintagmalar dúzilisi jaǵınan gáp aǵzalarınan tómendegi ózgeshelikleri menen ayrıladı.
1. Egerde gáptiń strukturası tek baslawısh penen bayanlawıshtan dúzilip, sol bas aǵzalar birbirinen intonaciya arqalı bólinbey, bir intonaciya basımında aytılsa, ekewiniń birligi sintagmanı dúzedi: Jıyın terim baslanıp, diyxannıń jumısı baslanıp ketti.
Sonday-aq gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları da ózi qatnaslı sózlerge jaqın, janasa aytılıp kelgende, óz aldına sintagma dúze almaydı, sol ózi qatnaslı sóz benen birlikte sintagma dúzedi. Bul kórinis úzliksiz tákrarlanadı.(T. Qayıpbergenov).
2. Gáp aǵzaları tómendegi jaǵdaylarda da sintagma dúze aladı.
a)baslawısh ta, bayanlawısh ta atawısh sózlerden bolıp, olardıń hár qaysısı, bir sintagma dúzedi. Den-sawlıq tereń baylıq. Ol-mexanizator hám t.b.
b)qeńeytilgen jay gáplerdiń quramında baslawısh penen bayanlawısh bir-birinen uzaq
turǵanda, olardıń hár qaysısı sintagmalarǵa bólinedi. Aspan (alaǵat bultlı edi).
v) gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları kóbinese pısıqlawısh hám tolıqlawısh gáptiń basında kelse, yamasa ózi qatnaslı aǵzadan uzaqlasıp, arasında basqa gáp aǵzaları kelgende, óz aldına sintagma dúze aladı. Usı kúni /tórtkulden/ Madina qalaǵa kelgen edi.
Aleksandr /Turımbetovtıń minezine/ kóp túsine almas edi.
Gáptiń dúzilisi boyınsha túrleri.
Gáplerdi túrlerge bóliw principleri hár túrli. Olardı klassifikaciyalawda, tiykarınan
strukturalıq principler basshılıqqa alınadı:
1. Gápler hám ekinshi dárejeli aǵzalardıń qatnasına qaray, keńeytilgen hám keńeytilmegen gáp bolıp ekige bólinedi. Keńeytilgen jay gápler bas hám ekinshi dárejeli aǵzalardıń qatnasındaǵı
modellerden dúziledi. Al keńeytilmegen jay gápler tek eki bas aǵzanıń qatnasında keledi.
2. Jay gápler bas aǵzalardıń sanına qaray, eki sostavlı hám bir sostavlı bolıp bólinedi. Eki sostavlı gápler eki bas aǵzanıń sostavınan dúziledi. Al bir sostavlı gápler bir bas aǵzanıń orayınan
dúziledi.
3 Gápler xabarlawǵa tiyisli bolıp pikirdi tastıyqlaw hám biykarlaw mazmunına qaray, bolımlı gápler hám bolımsız gápler bolıp ekige bólinedi. Bolımlı gápler bir nárseniń, hádiyse ya
waqıyanıń bolıwı ya bolmaytuǵınlıǵı haqqında tastıyqlaw mazmunına iye boladı. Xalıqtıń sanı
azlıǵı ras. Burın bunnanda kóp ese az edi.
Al endi ósip baratırmız. Bir millionnan ádewir asıp baratırmız. Bir millionnan ádewir asıp
kettik. |
(T. Qayıpbergenov). |
Bolımsız |
gápler mánisi jaǵınan bolımlı gápke qarama-qarsı qoyıladı. Bolımsız gápten |
ańlatılatuǵın is-háreket, waqıya hádiyselerdiń mazmunı biykarlawshılıq mánilerdi bildiredi.
Bolımsızlıq máni, tiykarınan belgili grammatikalıq
qurallardıń qatnası arqalı ańlatıladı. Olar: ma (feyildiń bolımsız forması), emes, joq (biykarlawshı sózler), hesh kim, hesh nárse, hesh teńe, hesh qanday (bolımsızlıq almasıqları) bolıp tabıladı: Ol jerde bulardıń gápi kópke sozılmadı. Biraq Edige óziniń aytqan sózinen qaytpadı. - Qoyıńlar, sizlerdiń aytıp otırǵanıńız er jigittiń gápi emes. (Sh. Aytmatov).
4. Gápler kommunikativlik funkciyasına qaray, xabar, soraw, buyrıq, úndew gáp sıyaqlı túrlerge bólinedi.
Xabar gápler sóylewshiniń pikirin basqalarǵa xabarlaydı. Sóylewde xabar gáptiń intonaciyası páseń dawıs penen bir jón aytıladı da, gáptiń aqırında sozıńqı pauza islenedi: Poezdlar bul úlkede shıǵıstan batısqa qaray, batıstan shıǵısqa qaray ótip turadı.
Soraw gápler mazmunı boyınsha belgili bir soraw mánisin ańlatadı. Soraw mánili gápler, kóbinese tıńlawshıǵa yamasa sóylewshiniń ózine qaratılǵan bolıp keledi: «Orazbay qaydaW Ortaǵa shıqsın, aytsınYo -dedi. -Biraq aradan bir hápte ótse de, zıyankeskek shara kórilmey atır. Buǵan ne dep túsiniwge boladıW Men hayranman.» (Á. Tájimuratov).
Buyrıq gápler buyırıw, ótiniw, tilek etiw, másláhát beriw t.b. mánilerde qollanıladı.
Buyrıq gáplerdiń bayanlawıshları, kóbinese buyrıq meyil, tilek hám ayıqlıq meyillerden boladı. Buyrıq gáplerdiń intonaciyası hár túrli: birde kóterińki dawıs penen aytıladı da, keskin
buyırıw mánisin bildiredi. Bunday jaǵdaylarda buyrıq gáptiń keynine úndew belgisi qoyıladı: - hey aq qurash jónińe turYo - dedi sarı atlı jigit. Erjan aǵa bolarYo meni oyınshıqqa aylandıra bermeńiz. Maǵan siziń sulıw sózlerińiz kerek emes. Tilińiz ábden qıshıp baratırsa, basshılarǵa til tiygizip kórińiz.
Úndew gápler emocional-ekspressivlik mánige iye bolıp sóylewshiniń quwanıw, súiyniw hám t.b. tuyǵılı sezimleri ańlatadı. Úndew gáplerdiń intonaciyası kóterińki dawıs penen aytıladı. Jazıwda gáptiń aqırına úndew belgisi qoyıladı.
Jumagúl kóz aydınYo Tórtkúldegi aytqanıń orınlanatuǵın boldı.
5. Gápler aǵzalarınıń tolıw tolmawına qaray tolıq hám tolıq emes gáp bolıp ekigebólinedi. Gáptiń mazmunına qatnaslı zárúrli aǵzalarınıń hesh qaysısı túsirilmey, tolıq qatnasıp kelgen
gápler tolıq gáp dep ataladı: Tórebay Tórtkúlden júdá quwanıshlı kelgen edi.
Tolıq emes gáplerdiń bir yamasa bir neshe aǵzaları túsirilip aytıladı. Gáp strukturalıq jaqtan tolıq bolmasa da, mazmunı boyınsha tolıq pikir bildiredi. Bunday gáplerdiń mazmunınıń tolıq kontekst, situaciya hám dialoglarǵa baylanıslı boladı.
-Kettik ReyimbayYo -dedi ol. -QayaqqaW - Alǵan baǵıtımızǵa.
-Barmay-aq qoysaq qáytediW
-Barıw kerek.
6.Jay gápler aǵzalarǵa bóliniw-bólinbew imkaniyatına qaray, aǵzalarǵa bólinetuǵın hám bólinbeytuǵın (sóz gáp) strukturasında da keledi. Sóz gáplerde de basqa, joqarıda atalǵan gáplerdiń hámmesi de aǵzalarǵa bólinedi.
Sóz - gápler aǵzalarǵa bólinbeydi. Olar jay gáptiń ayrıqsha bir túri retinde úyreniledi.
7.Predikativlik konstrukciyasınıń sanına qaray, gápler jay hám qospa gáp bolıp, eki strukturalıq túrge bólinedi.
Jay gápler strukturalıq hám mánilik jaqtan qospalanıw hám ospalanbaw xarakterine qaray, qospalanbaǵan hám qospalanǵan jay gápler bolıp ta bólinedi. Jay gápler feyil toplamı birgelikli hám ayrımlanǵan aǵzalı, kiris hám qaratpa sózli bolıp kelgende, qospalanıw xarakterine iye boladı.
Qospa gápler eki yamasa bir neshe predikativlik konstrukciyalardıń dizbekleniw yamasa baǵınıw jolı menen baylanısıwınan dúziledi. Olar jay gápleriniń baylanısıw usılı hám mánisine qaray dizbekli qospa gáp hám baǵınıńqı qospa gáp bolıp ekige bólinedi. Dizbekli hám baǵınıńqılı baylanıstıń aralasıp keliwi arqalı da qospa gápler dúziledi. Bunday gápler aralas qospa gáp yamasa kóp komponentli qospa gáptiń strukturasın dúzedi.
Demek gáp tildiń kommunikativlik xızmetin atqaradı. Gáptiń úsh belgisi bar.
Gáp - tildiń kommunikativlik xızmetin atqaratuǵın sintaksislik birlik. Onıń eń tiykarǵı
belgileri-predikativlik modallıq hám intonaciya.
1)Predikativlik - baslawısh belgili qubılıs, waqıyalar haqqında bayanlaydı.
2)Modallıqxabar,soraw, úndew hám buyrıq gshápler arqalı bildiriledi.
3)Intonaciya-pauza gáptiń mánili bóleklerin, gáplerdi bir-birinen ayırıw ushın xızmet
atqaradı.
Gáp usı belgiler arqalı adamlar arasında eń úlken xızmetti, qarım-qatnas quralın atqaradı. Tildiń tómengi basqıshı fonetikada sesler úyreniledi, al tildiń joqarǵı basqıshısintaksiste
sóz dizbegi hám gáp úyreniledi. Gáptiń túrleri.
1.Gápler bas hám ekinshi dárejeli aǵzalardıń qatnasına qaray keńeytilgen hám keńeytilmegen gáp bolıp ekige bólinedi.
Keńeytilgen gáp-bas hám ekinshi dárejeli aǵzalardıń qatnasınan turadı. Keńeytilmegen gáp-tek bas aǵzanıń qatnasınan turadı.
2.Jay gápler bas aǵzalardıń sanına qaray eki sostavlı hám bir sostavlı bolıp ekige
bólinedi.
Eki sostavlı-eki bas aǵzanıń orayına
Bir sostavlı-tek bir bas aǵzanıń orayınan dúziledi.
3. Gápler xabarlawǵa tiyisli bolǵan pikirdi tastıyqlaw hám biykarlaw mazmunına qarap bolımlı hám bolımsız gápler bolıp bólinedi.
4.Gápler kommunikativlik xızmetine qaray xabar,soraw, buyrıq, úndew gápler bolıp
bólinedi.
5.Gápler, aǵzalardıń tolıw-tolmawına qaray tolıq hám tolıq emes gápler bolıpbólinedi.
6.Jay gápler aǵzalarǵa bóliniw-bólinbew imkaniyatına qaray aǵzalarǵa bólinetuǵınhám bólinbeytuǵın (sóz-gáp) túrde de keledi.
Sóz-gápler aǵzalarǵa bólinbeydi. Olar jay gáplerdiń ayrıqsha bir túri retinde úyreniledi. Sózgápler tiykarınan modal, tańlaq, awa, joq t.b. tolıq leksikalıq mánige iye bolmaǵan sózler arqalı bildiriledi. Sóz-gáplerdiń mánisi kontekst, sitiuaciyaǵa baylanıslımálim boladı.
7. Predikativlik konstrukciyanıń sanına qaray gápler jay hám qospa gáp bolıp eki túrge bólinedi.
Jay gáplerdiń qospalanǵan hám qospalanbaǵan túrleri bar.
Qospa gápler-baylanısıw usılına qaray dizbekli hám baǵınıńqılı qospa gáp bolıp bólinedi.
Dizbekli hám baǵınıńqılı gáplerdiń aralasıp keliwinen aralas qospa gápler payda boladı
Tariyxıy til bilimi. Tillerdiń klassifikaciyası
J O B A:
1.Adamzat jámiyetiniń payda bolıw hám rawajlanıw dáwirleri.
2.Tildiń payda bolıw haqqında teoriyalar.
3.Morfologiyalık klassifikaciyası
4.Tillerdin genologiyalık klassifikaciyası.
Tildiń payda bolıwı tuwralı másele til biliminiń eń quramalı máselelerinen esaplanadı.
Bul máselege adamlar erte dáwirlerden baslap-aq kewil bólip hár qıylı boljawlar aytqan.
Til -adamzat jámiyeti menen birge payda bolıp, onıń birge jasap rawajlanıp kiyatırǵan tariyxıy qubılıs. Til adamlardıń qatnas quralı. Mine, sonlıqtan da adamlar tildiń qalay payda bolǵanın úlken qızıǵıwshılıq penen bilgisi keledi. Tildiń payda bolıwı tuwralı sóz etkende, eń birinshi eki túrli máseleni bir-birinen ajratıp alıw tiyis. Birinshisi ulıwma adam balası tiliniń (rech) shıǵıwı, yaǵnıy, eń dáslep adamnıń sóylewdi, oyın, pikirin ekinshi bir adamǵa jetkeriwdi
úyrengenligi tuwralı másele, ekinshi jeke, ayrım tillerdiń mısalı: nemec, anglichan, orıs, francuz,
ózbek, qaraqalpaq tilleriniń payda bolıwı tuwralı másele.
Bul eki máseleni bir-biri menen shatastırmaw kerek. Sebebi, adamzat tiliniń payda bolıwı eń áyyemgi zamanǵa - adamlardıń haywanlar dúńyasınan bólinip shıǵıw zamanına, eń alǵashqı adamlardıń payda bolıw zamanına barıp tireledi. (b.e. dan shama menen 2-3 mln jıllar burın).
Al, jeke tillerdiń tuwısqan tiller toparlarınıń payda bolıwı ulıwma adamzat tiliniń payda bolıw zamanınan bir qansha keyingi dáwirde boldı. Házirgi ilimniń tastıyqlawı boyınsha haywanat dúńyasındaǵı, adam tárizli maymıllardıń jer sharında jasaǵanına 25-40 mln jıllar bolǵan. Áne usı adamǵa usaǵan maymıldan uzaq dawam etken evolyuciyalıq rawajlanıwdıń dawamında adam payda bolǵan.
Tariyx anıq dereklerge súyene otırıp adamnıń, adamzat jámiyetiniń qáliplesiwinde tiykarǵı úsh basqıshtı belgilep ótedi.
1. Joqarǵı rawajlanǵan primat-avstralopitekler basqıshı. B.eramızdan shama menen 2-3 mln jıllar burın. Primat-avstralopitekler bul dáwirde artqı eki ayaǵına minip háreket etip, azıqawqat tabıw ushın, qorǵanıw ushın taslardan, súyeklerdiń sınıǵı menen tayaqlardan paydalana alǵan.
2. Áyyemgi adamlar-paleontroplar basqıshı. Bul dáwir evolyuciyalıq rawajlanıwdıń ádewir jetilisken dáwiri bolıp esaplanadı.
Paleontroplar oylawdıń nátiyjesinde kún-kóris quralların ózleri isleydi, haywanlardı awlaydı. Bul dáwir biziń eramızdan shama menen bir mln jıl burın bolǵan.
3 Adamlardıń házirgi fizikalıq qurılısına iye bolǵan dáwiri. Bul evolyuciyalıq rawajlanıwdıń keyingi dáwiri.
Adamǵa tán biologiyalıq hám sociallıq belgiler usı dáwirde payda bola basladı.
Usı evolyuciyalıq rawajlanıwdıń sońǵı dáwrinde áyyemgi adamlardıń birlesip jasawı, miyneti nátiyjesinde óz-ara qatnastıń sociallıq quralı retinde dáslepki sóylewi dóreydi, bul arqalı olar haywanlardan ayrıladı. Bul shama menen bunnan 40-50 mıń jıl ilgeri bolǵan. Demek, adamlar jámiyettiń payda bolıwı sóylewdiń payda bolıwı, adamlar jámiyetiniń dórewi menen bekkem baylanısta eken.
Adamzat jámiyetiniń payda bolıw hám rawajlanıw tariyxı bir-birinen sıpatı hám dárejesi jaǵınan parıq qılatuǵın eki dáwirden turadı. Olardıń birinshisin tariyxqa shekemgi dáwir, al ekinshisin tariyxıy dáwir dep ataydı.
Tariyxqa shekemgi dáwir adamlardıń adamlar tobına, qáwimge birigiw, yaǵnıy adamzat jámiyetiniń qáliplesiw dáwiri bolsa, tariyxıy dáwir adamzat jámiyetiniń qáliplesken dáwirinen baslanadı. Tariyxqa shekemgi dáwirdiń dawamında instinkt miynet etiw zárúrligi payda boladı. Kún kóris tayar zatlardı paydalanıwdan kem-kem instinkt miynet nátiyjesinde sana menen sóylewdiń payda bolıwına alıp keledi. Miynet etiw quralların ózleri islew sanalı miynetke iytermeleydi, bul olarda óndirislik iskerliktiń dórewine, sáykes óndiris kúshleri menen óndiris qatnasıqlarınıń dórewine sebepshi boladı. Solay etip, kem-kem adamlardıń sociallıq qásieti hám belgileri payda bolıp qáliplese baslaydı, dáslepki adamlar padası kem-kem dáslepki qáwimlik-ruwlıq jámiyet penen awmasadı.
Demek tildiń pada bolıwı adamnıń evolyuciyalıq rawajlanıwı, adamzat jámiyetiniń dórewi hám qáliplesiw tariyxı menen baylanıslı. Onıń xızmet etiwi menen rawajlanıwı jámiyet rawajlanıwına, adamlardıń sociallıq birlespelerine ǵárezli.
Házirgi ilimde tiykarǵı adamlar birlespeleriniń formaları retinde etnikalıq gruppalardı, xalıq, millet aralıq toparlardı tanıydı. Al ertedegi etnikalıq gruppalar qáwimlik ruwlıq jámiyettegi qáwimler bolıp tabıladı.
Qáwimlik jámiyet tuwısqanlıq qatnasqa tiykarlanǵan semya hám ruwlardıń birlespesinen
ibarat.
Áyyemgi qáwimlik - ruwlıq jámiyettiń payda bolıwı menen adamzat jámiyetiniń tariyxı baslanadı. Áne usı adamzat tariyxında kórinetuǵın process óz gezeginde tuwıs tillerdiń payda bolıwına sebepshi boladı.
Til biliminde tildiń payda bolıwı miynetke, adamzat jámiyetiniń payda bolıwına baylanıslı dep qaraladı. Bul másele boyınsha, yaǵnıy tildiń payda bolıwı haqqında túrli boljawlar, anıqlawlar, teoriyalar ómir súrip kiyatır. Olardıń eń baslıları mınalardan ibarat:
1. Seslik eliklew teoriyası. Biologiyalıq teoriyalar ishinde eń kóp tarqalǵan teoriya seslik eliklew teoriyası bolıp tabıladı. Ol XVII-XVIII ásirlerde keń óris aldı. Bul teoriya boyınsha, tildiń yaǵnıy sózdiń dóreliwi seslik eliklew tiykarınan quralǵan dep boljaw jasaladı. Geypara sózler seslik eliklewge, quslardıń bazı birewleriniń atamasında (quw, ǵarǵa) sózlerdiń olardıń dawısındaǵı belgige tiykarlanǵan baylanıstıń barlıǵı seziledi. Quw haqıyqatında da ǵuw-ǵuw dep, ǵarǵa ǵaq-ǵaq dep dawıs shıǵaradı. Bunday sózler sanawlı ǵana. Al usıǵan qaray sózlerdiń payda bolıwına seslerge eliklew negizinde dóregen dep tanıw nadurıs boladı. Olay bolmaǵanda terek dárya, nan keliw, barıw, qızıq, erte usaǵan sózlerdi qanday seslerge eliklew tiykarında payda bolǵan dewge boladıW Onıń ústine seske eliklew teoriyasınıń tárepdarları sózdiń esitiliwinde sol sóz ańlatatuǵın zattıń tábiyatına tán usaslıq bar, seslerdiń ózinde tiri jan sıyaqlı túrli sezimlerdi ańlatıw uqıplılıǵı bar degenidi maqullaydı. Bul sózdiń tábiyatına pútkilley qarsı keledi. Sózde zattıń belgisi kórinetuǵın bolǵanda, bir sóz arqalı túrli zatlardı ulıwma ataw múmkin bolmaǵan bolar edi, sóz túrli mánilerdi qabıl etpes edi.
Demek, seske eliklew teoriyası tildiń kelip shıǵıwın anıqlay almaydı, tildi tábiyiy qubılıs sıpatında bahalaydı, onı tábiyattıń ózi dóretken dep túsinedi.
2. Tańlaqlıq teoriya. Bul teoriya boyınsha, til ishki sezimlerdiń, qıynalıwlardıń, quwanıwlardıń tiykarında dóregen. . Bul teoriya XVIII ásirle payda bolıp, dáslep emocionallıq teoriya dep atalǵan edi. Onı J.J.Russo quwatlaydı, usı teoriyanı jaqlaw baǵdarında kóp ǵana pikirlerdi júrgizedi. Máselen, onda dáslepki til keyingi tillerden bay, sezimlerge tolı edi, keyin júdá ápiwayı bolıp qaldı, dáslepki tildiń leksikasında áyyemgi adamnıń bay ishki sezimlerin bildiretuǵın sózler kóp edi degende usıǵan tastıyıqlawlar boldı.
Emocionallıq teoriya XIX-XX ásirlerde tańlaqlıq teoriya dep ataladı hám ol tańlaqlardı adamdaǵı dáslepki sózler sıpatında bahaladı. Tańlaqlıq teoriyada tıyanaqlı tiykardan alıs. Onda tildiń jámiyetlik xızmeti, til, jámiyet arasındaǵı baylanıs esapqa alınbaydı, tildi real praktikalıq sana sıpatında tanıwdan birotala shette, tildiń payda bolıwında miynettiń rolin túsiniwshiligi joq.
Demek, tańlaqlıq teoriyada tilge bolǵan haqıyqıy obyektiv ilimiy qatnas joq degen sóz.
3. Miynet shawqımı teoriyası. Bul teoriya tańlaqlıq teoriyaǵa shınlıqqa jaqın. Ol francuz ilimpazı L.Nuareniń (1829-1889) K.Byuger atı menen baylanıslı. L. Nuareniń pikiri boyınsha miynet processi miynet shawqımı menen qatar alıp barılǵan, miynet shawqımı miynet etiw processinde payda bolatuǵın ishki tábiyiy reakciya.
Tildiń payda bolıwında miynet processindegi miynet shawqımı tiykar boladı dew durıslıqqa kelmeydi. Miynet shawqımları tildiń dáslepki elementleri emes. Bulay qaraw miynettiń tildi payda etiwdegi tiykarǵı derek bolǵanlıǵınan bas tartıw bolıp tabıladı. Miynet adamdı adam etken bolsa, til de adamdı adam etti.
4. Sociallıq kelisim teoriyası. Bul teoriya tildi adamlardıń óz-ara kelisimi tiykarında dóregen degen pikirdi nusqaydı. Sonlıqtan sociallıq kelisim teoriyasınıń wákilleri tildi adamlardıń sanalı túrdegi dóretpesi dep qaraydı. Bul pikir tildiń payda bolıwı haqqındaǵı máseleden birotala alıs. Adamlardıń anaw ya mınaw predmet qubılıstı bılay atayıq dep kelisip alıwı hesh qanday múmkin emes. Máselen, ul bala, ata ana, barıw, keliw usaǵan sózlerdi qaraqalpaq tilinde sóylewshi jámáttiń óz-ara kelisimi arqalı dóregen dew haqıyqatlıqqa hesh qanday jaqınlaspaydı. Bul teoriya tildiń payda bolıw hám rawajlanıwındaǵı obyektivlik nızamlıqtımoyınlamaw bolıp tabıladı.
Bul teoriyalardıń barlıǵı nadurıs túsiniklerge iye, sonlıqtan tildiń kelip shıǵıwın, mánisin hám xızmetin keń túrde sáwlelendirip beriwshi anıq teoriya tómendegi túsinikler arqalı tildiń kelip shıǵıwı haqqındaǵı durıs sheshimin taba alǵan. Bul teoriyada tildiń kelip shıǵıwı, álbette, adamnıń sóylew hám oylaw iskerliginiń tiykarı bolǵan miy, sóylew, esitiw, kóriw aǵzalarınıń evolyuciyalıq rawajlanıwına ǵárezli. Usı arqalı adam haywanatlar dúńyasınan ayrılıp turadı.
Sonıń menen bir qatarda bul teoriya adam hám tildiń payda bolıwında óndirislik iskerliktiń rolin joqarı bahalaydı. Óytkeni óndirislik iskerlik kollektivlik uyımdı dóretedi, birlesip miynet etiw arqalı adamlar uyımı jámiyeti payda boladı. Eger til qatnas quralı sıpatında usı óndirislik iskerliktiń dawamında dóregen bolsa, ekinshiden ol sol jámááttiń, adamlar jámiyetiniń payda bolıwın, ómir súriwin támiyin etti.
Tildiń kelip shıǵıwı haqqındaǵı máseleni adam hám jámiyettiń payda bolıwı menen ǵana emes, al sonıń menen birge sananıń kelip shıǵıwı menen de ajralmas birlikte qaradı. Eger sana obyektiv shınlıqtıń adamǵa tán sáwleleniw forması bolsa, til
haqıyqat praktikalıq sana. Olar bir waqıtta dóreydi, biri ekinshisisiz ómir súriwi múmkin emes.
Solay etip, miynet, adam, til, sana hám jámiyet bir-biri menen organikalıq baylanısta hám ǵárezsizlikte payda bolǵanlıǵı anıq. Adam miynet arqalı, tildiń kelip shıǵıwı adamnıń, jámiyettiń payda bolıwı menen birlikte boladı, til praktikalıq haqıyqıy sana ol sananıń rawajlanıwına tásir etip baradı. Ulıwmalastırıp aytqanda, til adamzat jámiyetiniń tariyxıy rawajlanıwı, yaǵnıy onıń payda bolıwı menen baylanıslı hám ulıwma tildiń kelip shıǵıwı oǵada qospalı hám uzaq dawam etken evolyuciyalıq rawajlanıwdıń nátiyjesi bolıp tabıladı.
Tillerdiń klassifikaciyası
Dúńya júzinde 3 mıńǵa shamalas til bar dep esaplanadı. Tillerdiń anıq sanın anıqlaw júdá qıyın. Sebebi, ayrım ellerdegi tiller menen dialektler jetkilikli dárejede izertlenilmegen.
Dúńya júzi tilleriniń ishinde inglis, francuz, orıs, qıtay, arab hám ispan tilleri, Xalıq aralıq tiller dep esaplanadı.
Til biliminde dúńya tilleri eki túrli kóz-qarastan klassifikaciyalanadı: 1).
Dúńya tilleriniń tuwıslıq dárejesi tiykarında.
2). Tillerdi tuwıslıǵı kóz-qarasınan emes, al qurılısı menen tipiniń, eń dáslep grammatikalıq qurılısınıń uqsaslıǵı tárepinen klassifikaciyalanadı. Klassifikaciyalawdıń birinshi túri tillerdiń geneologiyalıq klassifikaciyası dep atalıp, ekinshi túri tillerdiń tipologiyalıq (morfologiyalıq) klassifikaciyası dep ataladı.
4. Tillerdiń morfologiyalıq klassifikaciyası.
Dúńya tillerin tipologiyalıq jaqtan klassifikaciyalaw tuwıs hám tuwıs emes tillerde faktlerdiń uqsaslıǵı yamasa ózinsheligin anıqlaw arqalı, til faktlerin tillerdi toparlarǵa ajratıw tipologiyalıq tiykarda iske asadı. Bunda tiykarınan sóz qurılısına tán tiller názerde tutıladı. Til bilimi tariyxında morfologiyalıq klassifikaciya túrli tillerdi salıstırıp izertlewdiń bazasında dóredi. Bul tarawda ataqlı lingvist-klassikler bolǵan F.Shlegel, A.Shlegel, V.Gumboldt, A. Shleyxer, G.Shteyintal, I.I.Meshaninov, F.F.Fortunatov hám t.b. dıń ayrıqsha úlesleri bar.
Házirgi til biliminde dúńya tillerin tipologiyalıq (morfologiyalıq ) jaqtan klassifikaciyalawda olardaǵı ulıwmalıq hám ayrıqshalıq belgilerge qaray tórt tipke bóliw keń tarqalǵan:
1.Flektiv tiller (orıs, nemec, arab, áyyemgi grek tili).
2.Agglyutinativ tiller (túrkiy, monǵol, uǵro-fin, yaaon.)
3.Túbir tiller (qıtay, birma, sudan t.b.).
4.Polisintetik tiller. (amerikadaǵı ayrım tiller jáne paleoaziat tilleri).
1. Flektiv tiller. Bul toparǵa kiretuǵın tillerde fleksiyalar sózdiń grammatikalıq jaqtan ózgeriwine, forma jasawǵa xızmet etedi. Usı kóz-qarastan sózdiń morfologiyalıq qurılısındaǵı tiykarǵı belgi retinde fleksiya kórinedi. Ishki fleksiya sóz jasawda da, sóz túrlendiriwde de qatnasadı, sonıń menen birge bir neshe grammatikalıq mánilerdi ańlata keledi.
Flektiv tillerge tán ulıwmalıq belgiler.
1. Bir fleksiya bir neshe máni ańlatıw múmkin.
Mısalı, orıs tilindegi vij-u sózine qosılǵan -u fleksiyası bir waqıttıń ishinde betti, sandı, máháldi bildiredi.
2.Bir fleksiya bir neshe variantqa iye bolıwı múmkin. Máselen, orıs tilinde atlıqtıń kóplik túri -ı, -i, -a, -ya jalǵawları arqalı jasaladı: stolı, doma, summa.
3.Túbirge fleksiya qosılǵanda sózlerdiń túbiri ózgeriwi múmkin. Bejat
- begu
