Kenesbay Raxmanov - Izban
.pdfQARAWÍL: Solay bolsın! Bala-shaǵa kóp, inim, óziń bileseń.
KOSHBASOV: Rayonǵa adam jiberip, miliсiya aldırıw kerek. Kolxoz keńsesine awıl adamların jıynap bolǵan waqıyanı bildiriw kerek. Izbannan saq bolsın, eger ol tez arada uslanıp, tiyisli jazasın almasa, menshik mallarǵa da qáwip. Ol urlıqtıń jolına jalań ayaqlanıp túsken eken.
ÓSTEMIR: Men xatkerimdi rayonǵa jibereyin, awıl adamlarına ózleriń xabar etersiz.
XÁBIYBULLA: (qarawılǵa) Sen jıynaqta bıldıwlap turma! «Birew gápińdi aytıp atırsa, awzıń qıshıy ma» degen, ózińnen hesh nárse soralmasa, qırq jerińnen qısıp tura ber!
QARAWÍL: men qatnaspay-aq qoysam qáytedi?
KOSHBASOV: Ol qalay boladı?
XÁBIYBULLA: Qatanspaǵanı maqul. Bul lámserdiń bir gápin bir gápi quwıp ketedi. (qarawılǵa) Sen ótirik awırıp bileseń be?
QARAWÍL: Ótirik ólip te bilemen. Bayaǵıda ákem paqır…
XÁBIYBULLA: Xáy, ákeńdi qoya tur! Akeńniń ǵobı kelip turǵan joq. Sen onda bılay et, keshe túnde Izbannan ólgeyliden tayaq jegen bolasań. Bizler úyińe kóterip aparamız. Sen ıńqıldıǵa zor bere ber. Bala-shaǵalarıń qorqar, úrker, sorar… Bizler Izban urıp ketken, ógizlerin aydap ketken deymiz. Sen maqullaǵanday bolıp, iyegińdi qaǵa ber tek…Awzıńdı ashpa!
QARAWÍL: Neshe kúnge shekem?
XÁBIYBULLA: Izban tabılıp, qamalıp ketkenshe.
QARAWÍL: Way-booy, awqat ta ishpeymen be?
XÁBIYBULLA: Awırıw adamday bolıp az ǵana jutasań, ólmes awqat. Háy, oraza tutqanlar da shıdaydı ǵoy.
QARAWÍL: Olar túnde toyıp aladı-dá.
XÁBIYBULLA: Sen-ám túnde toyıp al.
QARAWÍL: Kún-túnge jetkendey awqat qayda?! Yaqshı, kórermiz-dá… Jańaǵı sawın sıyır yadtan shıqpasın, búgin aparıp tasla.
ÓSTEMIR: Basqa jumıslarımızǵa kiriseyik onda.
KOSHBASOV: Miliсiyanı tezlet, aǵa!
Svet óshedi.
Izbannıń úyine bir miliсioner kirip keledi.
Anası menen hayalı ushıp turadı.
MILICIONER: Balań qayda?
AYZADA: Sálem joq, álem joq, kekili qızarǵan qorazday zońq etip!
MILICIONER: Urınıń úyine sálem berip kirip, men ne?
AYZADA: Neǵılgan urı? Usı meniń balamda ala almay júrgen óshińiz bar ma, túwe? «Kóp awız bir bolsa, bir awız joq boladı» degen eken. Hámmemiz birigip, onı taǵı joq qılmaqshı boldıńız ba?
MILICIONER: «Kóp sóz eshekke júk», kempir. Balań túnde úyińde boldı ma, joq pa? Bir awız sóz.
AYZADA: Keshe rayonǵa ketti, ele kelmedi.
MILICIONER: Áne, is pitti!
AYZADA: Ne isi, shıraǵım-aw?
MILICIONER: Balań túnde qarawıldı ólgenshe sabap, ayaq-qolın matap, kolxozdıń qorasınan úsh ógizdi urlap ketken.
AYZADA: Úsh ógiz? Úsh ógizdi ne qıladı eken? Alsa, ekewin ya tórtewin alıw kerek ǵoy. Úsh ógizdi qosqa ya arbaǵa jegip bolmasa… «Jalǵız aǵash úy bolmas, jalǵız jigit biy bolmas» degen-á, balam. Jalǵız júrip at shappawıń kerek edi, qulınım, jalǵız attıń shańı shıǵama? Taǵı qanday doxmet aldıńnan shıqtı!...
MILICIONER: Onı tappay qoymaymız! (shıǵadı).
AYZADA: Baladan ayrılıp qalmasaq bolganı ǵoy, kelinjan-áy?
BIYBIGÚL: Qoysh, ene! Anaw qaynaǵanıń atınday bolıp tabılar. Tabılmasa, qapılar! Haq haqlıgına baradı. Adamlar ne qusap baratır, ózi, ene?
AYZADA: Aqırzaman shamalastı ma deymen, kelin, sonıń waǵında bir-birin tutıp jeytuǵın qusaydı. Shirkinler, jalǵızıma jabısa qaldı ǵoy. Joqarı jaqtaǵılarǵa barıp qaytsam ba eken?
BIYBIGÚL: Dońız dońızdı jarama, ene? Olar da usılardıń gápin jón deydi-dá!
AYZADA: Olardıń ishinde de qayır saqawatlı birewleri bar shıǵar-aw. Bular ógizlerin ózleri urlap, jalasın meniń balamnıń moynına awdarıp otırmasın, túwe! Qarawılı Esimbet tawıq kóz be?
BIYBIGÚL: Awa, sol ǵoy, ene.
AYZADA: Men barıp, anıǵın bilip kaytayın…
Svet óship janadı.
Qarawıldıń úyi. Ol tórde kórpeniń astında jatır.
Bas ushında hayalı Ushıǵa.
QARAWÍL: Basıma bir nárse dúrs ete qaldı, qarasam…qarasam, Áb…Áb…(túshkiredi) Iz…Izban…
USHÍǴA: Neǵıl deydi?
QARAWÍL: Basına dúrs ete qalǵan soń, neǵıl desin?! Kapı shıyqıldaǵanday boldı ma, qatın? (Ayzada kempir kiredi).
AYZADA: Aman otırsızlar ma? (qarawıl ıńqıldısın kúsheytedi, hayalı turmastan otıra beredi) Xaw, kelin, ayılıńdı jıymaysań ǵoy?
USHÍǴA: Endi birotala óltireyin dep keldiń be, sheshe?
AYZADA: Áy, jaǵıń qarısqır, qatın, ne dep sampıldap otırsań? Tur ornıńnan! (Ushıǵa qorqqanınan ushıp turadı). Kelgen adamǵa ornıńnan turıp, sálem berip, tósek salar bolar. Kúyewiń bir mush jegen eken, úyińizdiń ishi menen aza tutıp otırasız ba, túwe?!
USHÍǴA: (tósek saladı) Otırıń, sheshe… ólip qala ma dep qorqıp…
AYZADA: «Mańlaydan aqqan ashshı ter, kózge tússe duz bolar. Qulaqqa tiygen ashshı sóz, ishke tússe muz bolar», degendey, bir jaǵımsız sóz esitip kelip otırman, Esimbetjan. Ne ahwal,ne gáp?
QARAWÍL: (kópke shekem tım-tırıs jatıp, ıńkıldaydı) Túnde…tas tóbeme dúrs ete qaldı…Qarasam…Áb…Áb…Izz…Izzz…Izban!
AYZADA: Áb, Áb degeniń ne?
QARAWÍL: Awzım kemseńlep sóyley almay atırǵanım ǵoy…
AYZADA: Al, onnan keyin ne boldı?
QARAWÍL: Tóbeme dúrs ete qaldı…
AYZADA: Yaqshı, onı ayttıń ǵoy. Taǵı?
QARAWÍL: Karasam…Áb…Áb…Izz…Izzz…
USHÍǴA: Sheshe, búginshe qıynamay-aq qoyıńshı, esten ayrılǵanǵoy, erteńleri ózine keler, sonnan keyin-aq sorarsız.
AYZADA: Erteń kesh boladı, kelin. Esimbet, sen bastan-ayaǵına ne bolǵanın aytıp ber. Seniń ákeń ótirik sóylemeytuǵın qurdasımız edi.
QARAWÍL: Xee, sawın sıyır…
AYZADA: Sawın sıyır?
QARAWÍL: Sawın sıyır deppen-aw, ógiz!...Úsh ógiz!....
AYZADA: Ayaq-qolıńdı baylap taslaǵan bolsa, úsh ógiz áketkenin qayaqtan bileseń?
QARAWÍL: Ózi ayttı ǵoy…
AYZADA: Kim ózi?
QARAWÍL: Áb…Xáb…Izz…
USHÍǴA: Qıynamay-aq qoy, sheshe, taǵı tutqanaǵı tutıp qaldı.
AYZADA: «Jamandı qarawıl qoydı degenshe, jaw keldi deseńshi». Bul jamannıń Áb-Xábinde bir sır bar. Bul kórpeniń astında jatıp jaltarıp tur. «Jeti baslı jılannan qorkpa, eki júzli adamnan qorıq» degen. Usınday májigúnlerge isiń túsken soń, kúnińniń qarap bolǵanı-dá! Nildiń suwınday aynıp turǵan bir bále, awzına túskenin tatalay ber, erteń qudanıń aldında haǵın aytarsań!
QARAWÍL: Áb…Xáb…Izz…izin bilmeymen, sheshe. Esten tanıp qalıppan. Qatın, awzıma suw tamız, búgin quda qálese, óletuǵın shıǵarman.
AYZADA: Áy, múk qap! Seniń barıńnan joǵıń!
USHÍǴA: Ǵarǵamasa, sheshe! (kózin sıpırıp, awzına suw tamızadı) Ólme, shabazım, ólme. Sen ólseń, sonsha shım-shırqaday ballar menen men qayda qalaman?
QARAWÍL: Sen usı úyde qalasań-dá! O dúnyaǵa úyiniń ishi menen barıp atırǵan adam bar ma? Ya ol seniń tórkiniń be?
AYZADA: Mınaǵan jan enip kiyatır ǵoy. Esimbet, qáne, ornıńnan tur! (kórpesin julqıp tartadı, Esimbet qıshqıradı).
QARAWÍL: Way, sheshe, qıppa taylaq jatırman ǵoy!
AYZADA: Áy qarań batsın seniń! (betin shetke buradı).
QARAWÍL: Qatın, ákelgen sıyırın sawdıń ba? Súti qalay eken?
USHÍǴA: Sıyırınıń tandırı shıqsın! Bir zeren sút zorǵa shıqtı. Onı da…
QARAWÍL: Bir zeren sút?! Qoy, onda! Meni baplaǵan eken! (ushıp turadı da qayta otırıp qaladı) Way qapılǵır meniń dambalım qayda?
USHÍǴA: Basıńnıń ushında ǵoy. (qarawıl kiyine baslaydı).
QARAWÍL: Meniń awırıp turǵanım! Sheshe, meni ápiw et, ógizlerdi urlaǵan Izban emes, Ábdijámil menen Xábiybulla!
AYZADA: Xá, jańa esińe keldiń! Áb, Xábinde bir sır bar dedim ǵoy. Men bunı tezden bildiremen. (shıǵadı).
QARAWÍL: Tas bolmasa gúnaǵa batayın dep qaldım ǵoy. Ástawpırla, wáy, sıyırıń bar bolsın, Xábiybulla suwkuydı!
(Xábiybulla kiredi).
XÁBIYBULLA: Xaw, saǵan tósek tartıp jat degenimiz qayda? Qaqańlap ketipseń ǵoy?!
QARAWÍL: Áy, sizlerden toydım! Áket alıp kelgen sıyırıńdı! Men onday sıyırǵa satılmayman! Izimbettiń…Izbannıń anasına barlıq shınlıqtı ayttım!
XÁBIYBULLA: Ne deydi, ne deydi! Axmaq! (qamshı menen tartıp jiberedi). Wáy, tawıq kóz seniń! (ózinshe). Endi ol kempir bizdi duyım jurtqa masqara qıladı. Kózin qurtıwım kerek…Búginnen qalmay…
Perde
Besinshi kartina
Pistolettiń jaqtısında Izban.
IZBAN: (ishki monolog) «Minár urlaǵan minár quraqım jer qazadı». Bul qashıwdıń da talay jıllıq miyneti bar shıǵar. Awılǵa barǵan menen meniń komeshime kúl tartatuǵın adamlar nakánda. Meni qamatqalı hámmesi ishmerez bolıp ketken shıǵar. Iriǵabalarına istanat taǵılsa, pákeneleri kisiniki túwe, ózleriniń arısın tartıp júrse de bolar. Eriw-esli adamlardan ne qayır, shapanı ózleriniń dizesin jappay júrgende, basqanı qalay qanatınıń astına alsın… Bir aqshamda barıp girkildemdi kótersem be eken awıldan? Óz awılıma sıymaǵanda basqa jaqtın úyirine qalay qosılıp kete alaman? Bul qalay boldı? Óz eline ǵayrı bolıp jasaw, tuwǵan topıraǵın saǵan ǵayrı kóriniw, tuwǵan awılına intizarlıq… Ya sonday-aq shıǵannan shıǵıp kettim be? Meyli, kóneyin, qırqına shıdaǵan bolsam, qırq birine de baxtımdı sınattırıp kóreyin… Lekin,
házir awılǵa jolawǵa bolmaydı, haslan! Jolıma duzaq qurıp qoyıptı. Túrmeden qashıp ketipti degen xabar samaldan burın jetedi…Mine, aldımda Ámudarya…Sen aǵıwdı da bileseń, sen aǵıp atırsań, Ámudarya… Men de sonday bolsam bolatuǵın edi ǵoy. Tek, jasawdı bilsem bolar edi ǵoy, basqa ǵalma-ǵaldıń ne zárúrligi bar edi maǵan… Mınaw júrisim, jollarım ıraqanajıraqana. Sen erkinseń, Ámudarya, men seniń asaw tolqınlarıńda ıǵıp baratırǵan balıqpan, erteń bir-kún saǵaldırıǵımnan ilinermen, buǵan iymanım kámil…Bul ómirde tánti boldım, baǵdarım tentenelikke tústi. Burınları ústime taw qulasa da tırp etpes edim, endi sirkem suw kótermes shıtayıǵa aylandım…Táǵdir súdinimdi taydırdı, endi tayanıshım joq, qollap-qwatlaytuǵın xalqım joq. Oxo, xılıqsız jasaw qanday qıyın! «Xan aldında xalqı bar adam sóylesin» degen babalarım, sizlerdiń árwaqlarıńız urdı meni. Ámudarya, usınday qayǵıhásirettiń hámmesinen óziń qutqarasań ba meni? Seniń mınaw hallas urgan suwına ózimdi atıp, bárin, bárin tárk áylesem be eken?...Ele jaspan ǵoy, aldımda jollarım uzaq ǵoy, júriwim kerek. Mánzilime jetermen, jetpespen, báribir júrip qalıwım dárkar…
Qalıń toǵaylıq. Izban menen Qırqbay ushırasadı.
IZBAN: Assalawma áleykum!
QÍRQBAY: Waleykum assalam! (qol alısadı) Balıq satıp kele beretuǵın oralskiy me desem, ózimizdiń adamlarǵa uqsaysań ba?
IZBAN: (kúledi) Toǵayıńa toǵayday betim menen kiyatırman. Toǵaydaǵı jalǵız wyli Qırqbay degen sen be? Sırtıńnan esitetuǵın edim.
QÍRQBAY: Awa, ózimen! Al, sendey saqallını birinshi kóriwim.
IZBAN: Men Izbanman.
QÍRQBAY: (shorshıp túsedi) Izban? Qádimgi…
IZBAN: Awa, qádimgi…xalıq ubıjıqtay kórip júrgen Izbanman. Toǵayıńdı panalayın dep keldim. Bala-shaǵalarıń qayda?
QÍRQBAY: Jazı menen tórkininde bolıp qaytadı. Gúzde keledi. Házirshe boydaqpan. Esitiwimshe, sen qoldawlınıń bes kempir tiyresinen shıǵarsań.
IZBAN: Awa.
QÍRQBAY: Onda meniń túpten salǵan dayım ekenseń. Bizler qándekli. Jalǵız dayıma toǵaydan pana tawıp berermen, arqayın bola ber. Jasıń neshege keldi?
IZBAN: Saqaldıń ǵawlap ketkeni bolmasa, ele qırqtı alqımlay almadıq.
QÍRQBAY: Onda meniń inim ekenseń, biz qırqtıń besewine keldik. Otırayıq. (olar otıradı) Al, jol bolsın sorasayıq, dayı…
IZBAN: Biziń awıllardan xabarıń bar ma, joq pa, bilmeymen-dá, lekin, Izbannıń atın esitken bolsań, kóp gáp-sóz-ám kelip jetken shıǵar.
QÍRQBAY: Awa, endi hár kim hár túrli aytadı. Biraq, seni maqtaytuǵını shamalı. Urı dey me, qaraqshı dey me, qanxor dey me…
IZBAN: Urı da emespen, qaraqshı da emespen. Onday bolmayman-dá! Lekin, qanxor endi bolaman! Kóp adamda óshim bar. Meni jaladan úshinshi ret qamattı olar. Eki ay Tórtkúlde qamaqta jatqan soń sol jerdegiler menen til biriktirip qashtıq. Hár kim hár jaqqa. Men jolda «Urısay»daǵı qaraqshılarǵa qosılıp yarım ay júrgen soń olardıń xanı Kóklen batırdıń atın urlap qaytıwǵa meni jumsadı. Basqaları kelistire almadı. Basımdı ólimge tigip, Jumırtawdıń tusınan Ámudaryadan júzip ótip, usı ataqlı batırdıń atın alıp qashtım.
QÍRQBAY: Kóklen batırdıń-á!? Júregińniń túgi bar eken.
IZBAN: Elim dep eńiregen erge qıyanet ettim, keshirsin jaratqan iyem! Men bul dúnyaǵa áshiya izlep kelip pe edim, barlı-joqlı bolıp jasaǵanım mıń márte abzal edi ǵoy. Tamır bergen túyeden, táńir bergen toqlı artıq emes pe edi? Kóklen batır keshirgey… Batırdıń atı astıma túsken soń onı «Urısay»daǵı qaraqshılardıń xanına aparıp beriwge kózim qıymay tuwrı Taxtakópirdiń bazarına tarttım. Attı pulladım da mıltıq satıp aldım, mine, mınaw sol. Somandaǵı bir temirshige tútesin kestirip, sholaq mıltıq etip aldım. Endi alıp júriwge ońay. (ekewi de attıń dúbirine qulaqların tosadı) Meni izlep júrgenlerdiń biri shıǵar?
QÍRQBAY: «Jaman aytpay jaqsı joq». Tasalan, Izban. Men kútip alayın. (Izban jasırınadı) Ayttım ǵoy, miliсiya kiyiminde. Atın baylap, arqayınlastı ǵoy. Iynindgegi mıltıǵına qara! (Mádiyar miliсioner kelip sálemlesedi).
MÁDIYaR: Aman-saw barsań ba, dostım? Uzaq joldan segbir tartıp kiyatırman, sharshadım. Az ǵana dem alayın dep qayrıldım. Sizlerdiń úyińizge ushırasqanım jaqsı boldı ǵoy. Qonıs basıwıńızǵa qaraǵanda burınnan otırıqshı bolsańız kerek?
QÍRQBAY: Awa, bes-altı jıldan berli toǵaydıń ańları menen birge ulıp otırmız.
MÁDIYaR: Pitpeytuǵın sergelden, eki ayaqqa tınım joq. Ańǵa shıqqan sonarshıday qolıńnan mıltıq túspeydi.
QÍRQBAY: Awa-dá, qudanıń qálegeni bolar, áytewir, húkimettiń dushpanları kóbeyip ketti dey me?
MÁDIYaR: Azayıp kiyatır ǵoy. Bas kótergen qansha adamlar qamalıp ketti. Olardıń awzın biriktirip, qarsı kóterip júrgenler axun-iymanlar eken ǵoy. Bir toparın gúm etip edi, endi tım-tırıs boldı ǵoy. Biraq, Izban degen gellekeser shıǵıptı dep…
QÍRQBAY: Esitiwim bar, Qaraózek bette dey me, jalǵızdan jalǵız… (ekewiniń kózi dúgisip qaladı).
MÁDIYaR: Onıń Qılıshbay degen aǵası da bir waqları húkimetke qarsı sóz aytıp qamalıp ketip edi.
QÍRQBAY: Solay ma? Onda sonıń kegin qaytarıp júrgen shıǵar?
MÁDIYaR: Izban onıń aqıbetin onsha bile bermeydi. Bilgende, ósh alatuǵın adamları bul jaqta emes, arjaqta tayraqlap júr.
QÍRQBAY: Qáydem, biz toǵaydıń túpkirinde otırǵan soń el ishindegi janalıqlar bir jıldan keyin jetedi.
MÁDIYaR: (kúlip) Bul turısıńızdan sizler soсializmniń ornaǵanın kommunizmniń tusında esitesiz ǵoy.
QÍRQBAY: Ne ornasa da, qarnımız toq bolsa boldı.
MÁDIYaR: Xalıqtıń qarnı toq boladı dep atır ǵoy. Biraq, ayırım jamanjáwtikler basshı jumıslarǵa ilesip ketken-dá, sol úyiń janǵırlar sıqmarlıq etip húkimettiń xalıqqa ber degen zatların bergisi kelmeydi. Sóytip, xalıq arasında húkimetke qarsı alawızlıq tuwdıradı. Naǵız dushpanlıq degen usı. Bul uwlı jılannıń shaqqanınday zárde beredi. Al, Izban qusaǵanlardıń islep júrgenin dushpanshılıq dewge arzımaydı. Ol tek óziniń kegin qaytarıp júr. Bul húkimet ushın shıbın shaqqanı shelli de emes…Seniń atıń Qırqbay shıǵar?
QÍRQBAY: (qáwiplenip) Awa, onı qaydan?...
MÁDIYaR: Xabarım bar. Izbannıń aǵası Qılıshbay menen birge bolǵanman. Onı soń aytıp beremen. Házir qıstawman. Mına, mınaw túyinshikte eki júzdey oq bar. Anaw mıltıqtı da qaldıraman. Keshte aynalıp kelemen. Izbanǵa Mádiyar aǵań keldi deseń, ózi túsinedi. Bildiń be?
QÍRQBAY: Mádiyar? Kádimgi anaw…
MÁDIYaR: Awa, sol qashqın, qaraqshı…taǵı ne?
QÍRQBAY: Onıń bunda keletuǵının qaydan bildińiz?
MÁDIYaR: Ol – sır. Soń bárin bileseń. Tek bizlerdi satpasań boldı.
QÍRQBAY: Izban usı jerde ǵoy.
MÁDIYaR: Shaqır! Áńgimelesip keteyin. (Izban keledi).
IZBAN: Assalawma áleykum! (olar qushaqlasıp kórisedi) Al, endi kúni menengi gáplerińizdi tıńlap jatım. Endi qaytalaw orınsız.
MÁDIYaR: Awa, Izban. Waqıt bizge altınnan da qımbat. Qılıshbay sen tuwralı kóp aytatuǵın edi, tek, Izban degen inim bar, sonıń táǵdiri táshwishlendire beredi deytuǵın edi. Deregińdi sorawǵa bolmaydı. Aqırısında «aynalayın sállem sennen, hesh kim gúman etpes mennen» dep mınalardı kiyip aldım da raslap izlewge shıqtım. Qashqındı toǵaydan izleyseń. Mınaw Qırqbay kózime ottay basıldı. Sóylesip otırıp, sınaw ushın seniń atıńdı aytıp edim, Qırqbay sezdirip qoydı.
QÍRQBAY: Yapırma-ooy, bala! Máke, qoya ǵoy, seniń aldıńda sóylew túwe, úndemey otırǵannıń ózi qáwipli eken. Ne degen sezgirlik!
MÁDIYaR: Turmıstıń ózi usıǵan májbúr etti. Sóylesken adamım ishinde ne qıpsalap otırǵanın kózine bir qarawdan bilemen, tek ol maǵan bir tigilse boldı… Maqtanıp ketippen-aw, bala, bul da qartayıp kiyatırǵannıń belgisi shıǵar. Al, Izban, ómirbayanıńdı áńgimele.
IZBAN: Jas bolsa qırqqa shamalastı, basıp ótken jolıma qayrılıp qarasam tandırday-aq jer. Jaslayımnan-aq táǵdirdiń ashshı tútinin jutıp, kózimdi ashsam jas aylanıp, júrer soqpaǵımdı anıq tanımay óskenmen. Awdarıspaq bolıp, aq patsha qulap, biylikti qızıllar degen qolına alıptı degen ǵawasat tarqaǵanda aqtıń jolı qaysı, qızıldıń jolı qaysı, túsinbedim. Oralskiylerden filshev degen ataman shıǵıptı dep Zayırǵa barǵanımda esitip edim. «Ǵarǵa ǵarǵanıń kózin shoqıyma», filshev degen-ám saqallı orıs, Lenin degen-ám saqallı orıs bolsa, ekewiniń tutqan niyeti bir shıǵar dep atım menen jańaǵı filshevke nóker bolıp qosıldım.
MÁDIYaR: Ne deydi-aw, sen áwelden-aq húkimetke qarsı kóterilgen ekenseń ǵoy.
IZBAN: Aytıp otırman ǵoy, dáslep kimniń kim ekenin bilmedim. Soń, on segizinshi me, on toǵızınshı jılı ma, qasımdaǵılardan «biz ózi kimge qarsı kóterilip júrmiz?» dep sorasam, sovet húkimetine qarsı dedi olar. Xaw, sovet húkimeti maǵan ne jamanlıq etti, ol ǵoy jalpı xalıqqa azatlıq, teńlik áperemiz dep atır edi ǵoy de eki oylı bolıp júrgenimde oralskiylerdiń iskerligi, yaǵnıy bizler bolsheviklerdiń áskerinen tas-talqan bolıp jeńildik. Endi qáytip qol
qatpasqa pitim jasaldı. Ol waqta, sadaǵan keteyin, keńes húkimetinde esi bar adamlar barshılıq edi ǵoy.
MÁDIYaR: Awa, solardıń aqılı menen usı zaman ornap qaldı ǵoy, gileń kóterip soqpaylar soń payda boldı. Óz qanın tógip kórmegenler, gil tayıp oljaǵa qonaqlap otırǵan jalataylar!
QÍRQBAY: Qansorpa bolıp terin tókken biysharalar ólip ketti ǵoy!
IZBAN: Solardıń qanı tutadı ǵoy házirgi qara niytelerdi! Al, sonnan bala sizler aljasqansız, aldastırıwǵa túskensiz dep bizlerge keshirim berip awılǵa qaytarıp jiberdi. Awılǵa barǵan soń-ám basımnan sıypaǵanday adam bolmadı. Awılda birewdiń dambalı urlansa da Izbannan kelgen bále! Birewdiń malı ish taslasa da Izbannan kelgen qırsıq! Óz jónime júrgizbedi. «Shapandı jipek kóteredi, saqaldı iyek kóteredi» dep, men de kóp gúnanı ishimnen kóterip júre berdim. Qamatıp ta kórdi. Sońǵı qamalǵanımda meni tawıp ber dep anamdı azaplap óltirgen. Xábiybulla degen badrachkom óltirgen. Ol jan joramdı da óltirip edi. Ekewiniń kegin bir qaytaraman, Mádiyar aǵa! Usınday jolǵa túsiwime meni olardıń ózleri májbúr etti ǵoy. Men keńes húkimetine qarsı adam emes edim, elede qarsı emespen. Tek, usı húkimettiń siyasatın óz máplerin qorǵaw ushın burmalap júrgen belsendilerge, batraqlarǵa, úshlik aktivlerine hám basqa da basshılarǵa qarsıman. Kayda qara dizim bolsa, meni soǵan ildiredi. Xaw, paxta isi dep feodallardıń, ruwxaniylardıń diziminde de men turaman. Bul ne dizim desem, húkimetke qáwipli adamlardıń dizimi deydi. Men de adamman ǵoy, anamdı qolımnan jerley almadım, Biybigul atlı qostarımdı, tórt jasar Júzimbet degen balamdı saǵınaman. Saǵınsam, qáyteyin…Ara jaqın bolǵan menen jol joq. Bul OGPU degen-ám qabaǵan iyttey bás dese shalǵayına asılıp, qamawdan basqanı bilmeydi eken. Awılımızdan kóp diyxanlar jipá-jiksiz kóship ketti. Konfiskalanıp, barıw-joqlı malınan, múlkinen ayrıldı, qamaldı…Al, Mádiyar aǵa, kóp sóylep kettim. Kılıshbay aǵamnan derek ber. Bizler onıń atın hesh kimge aytpadıq. Kempir de ishinen gúńirengeni bolmasa, Qılıshbay jóninde tis jarıp hesh kimge shaǵınbap edi. Sol sırın jer astına alıp ketti, biyshara. Onıń atın atasaq, húkimetke taǵı dushpan kórinermiz dep aytıwǵa qorıqtıq. Tiri bolsa bir jerden shıǵar deytuǵın edik. Biraq, onıń ólimin de ústirtin esittim, kempirge de aytpadım…
MÁDIYaR: Shımbaydaǵı Domzaqqa birge tústik.
QÍRQBAY: Dozsaq?
IZBAN: Dozaq!
MÁDIYaR: Dozaq deseń de boladı. Qamaqtaǵılar úyi degeni. Kóterilisimiz kishilew bolar ma dep edik, ruwxaniy adamlardıń izine xalıq degen ere beredi