Kenesbay Raxmanov - Izban

eken ǵoy. Olardan húkimettiń qorıqqanınsha bar eken. Ózim miliсioner bolıp, húkimettiń xızmetinde júrsem de ishim bir jılımay-aq qoydı. Aqırısında Qońırat jaqqa taban tiygen Qılıshbaylarǵa qosılıp ketkenimdi bilmey-aq qalıppan ǵoy. Qozǵalań úlken bolıp, biraq, bul bir quyınday ǵoy, pútkil bir mámleketke qarsı turıw qayda?

IZBAN: Qarsı turıwdıń-ám paydası joq, tek, bir sherińdi tarqatpasań…

MÁDIYaR: Tutıp aldı, qamaldıq. Moynımızǵa qaraqshı degen moynapa taǵıldı. Adamǵa qaraqshı degeni awır tiyedi eken.

IZBAN: Awa, urlaǵan zatıń joq, qaraqshı, bandit!

MÁDIYaR: Banditinen beter jańaǵı qaraqshısı jaman. Qaraqshını xalıq ta jek kóredi.

IZBAN: Awa-dá…Batır atanıwdıń ornına qaraqshı atandık.

MÁDIYaR: Jawdan jasırınıp qaytqannan jaralı qaytqan abzal ǵoy, inim, biraq bizde onday jaw da joq. Shımbaydaǵı qamaqtan Bekbawıl axun, Qılıshbay, men, taǵı ekew-bes adam bolıp qashıp, dáryanıń arjaǵında toǵayda bas sawǵaladıq. Ol jaqtıń toǵayları, jarqılıq, pıshıq murnı batpas…

IZBAN: Pax, meniń teńim eken-dá!

QÍRQBAY: Sen usı toǵaydı adaqlap alsań da, jetip atır ǵoy.

MÁDIYaR: Sol toǵayda buyırǵanın tatıp, kún kórip júr edik, bir kúni Marqabay keldi.

IZBAN: Qádimgi Marqabay batır dep atırǵan ba?

MÁDIYaR: Awa, ol da bir waqları húkimetke ókpelep, tonın teris kiyip júrgen qıylı edi. Sizlerge qosılmasam ońısa alatuǵın túrim joq dedi. Aramızǵa dáwdey batır kelip qosılǵan soń eńsemiz kóterilip qaldı. Biraq, biziń ańqıldaqshılıǵımız basımızǵa bále boldı.

QÍRQBAY: Xaw, ol ne me eken?

MÁDIYaR: Bir kúni meniń joǵımnan paydalanıp, abaysız turǵan Qılıshbaydı atıptı!

IZBAN: (ornınan turıp otıradı) Marqabay ma?

MÁDIYaR: Awa, atıp bolıp qashıp ketipti. Meni de izlegen shıǵar…

IZBAN: (qaltırap) Azaytaman ba desem, dushpanlarım kóbeye berdi-aw…

MÁDIYaR: Sóytip, Qılıshbay biyshara Marqabaydıń oǵınan sheyit ketti. Ol bizlerge satqınshılıq islegen eken. OGPUdıń naǵız jansızı, miliсioner eken ǵoy.

IZBAN: Ol endi arjaqta ma?

MÁDIYaR: Awa, Qońıratta.

IZBAN: Kılıshbay aǵamnıń kegin qaytarıwǵa úlgere alarma ekenmen?

MÁDIYaR: Ol jaqlar saǵan biytanıs, uslanıp qalarsań. Házirshe bul isti qoya tur, inim. Jamanlıq etkenlerdiń ózleri-aq qudadan tabar!

IZBAN: Jamanlıq emes, jaqsılıq etkenler qudadan tawıp atır ǵoy, Mádiyar aǵa. Jamanlıq etkenlerge quda da qarasıp atır.

MÁDIYaR: Izban inim, saǵan adam óltir demeymen, óltirme de demeymen. Biraq, jazıqsız qumırısqanı da, shımalaydı da óltiriwge bolmaytuǵının musılmanshılıqtan jaqsı bileseń.

IZBAN: Meniń atıma, júzime qara daq túsiretuǵın da usı adam óltiriwshiligim. Báribir, óltirmesem, olar ózimdi óltiredi. Olar qayta tárbiyalanbaytuǵın adamlar, adamlar emes-aw, haywanlar! Onday haywanlardıń jer ústine kerek emesligin xázirgiler bilmes, olardı ardaqlı adamlardı qatarına qoyar, biraq, bilemen, ele bir zamanlarda meni túsinetuǵın adamlar da keler… Sebebi, bul adamzat máńgi qátelesip jasay bermeydi, «aldıńǵı arba qaydan júrse, keyingiler-ám sonnan júre bermes». Bir áwladlar keler, atalarınıń qáteligin dúzeter…Jazıqsız qurbanlardıń ruwxın shad eter, men buǵan isenemen!

Svet óship janadı.

Burınǵı bay – Qosnazardıń sharbaǵı. Bay ádewir jasqa barıp qalǵan ǵarrı. Bir nárse islep otırǵan boladı. Epeleklep balası Máwlen keledi.

MÁWLEN: Aǵa, qatınım qayda?

QOSNAZAR: (túsinbey) Ne qatın?

MÁWLEN: Xaw, ózińniń alıp bergen qatınıń-dá!

QOSNAZAR: Men ne, usı qartayǵanımda seniń qatın baqqıshıń boldım ba? Bar anaw digirman tartıp atırǵan kempirińnen sora.

MÁWLEN: Onıń qulaǵı gereń ǵoy, qalay esitedi?

QOSNAZAR: Ímlap túsindir.

MÁWLEN: Bılay ma? (ersi qılıq kórsetedi).

QOSNAZAR: Xáy, sekilińe ot tússin seniń!

MÁWLEN: Yaqshı! Tabılmasa, kóresiz! (ishke kirip ketedi).

QOSNAZAR: (gúrsinip) «Áy, qudayım bala ber, Bala berseń dana ber. Aqılesi bolmasa, Esabın tawıp ala ber» degen usı eken ǵoy. Qartayǵanda ne kúnlerge dus ettiń, qudayım-aw. Qosnazar bay, Qosnazar bay bolıp shalqıǵannan ne payda? «Hár nárseniń aqıyrın bersin» degen usı eken-dá. Endi keshegi esigimde murnın tartıp júrgenler gileń jalań-ayaqlar esigimdi tepsep, zerebemdi úyirdi-aw!... «Jaqsı ata jaman balaǵa qırq jıl azıq» bolǵannan ne dárkar? «Ǵarrılıq jaman dárt, emlep bolmas» degen de usı eken ǵoy, shıraqlarım. Aldımda ǵarǵa adım jolım qalǵanda bul ne aqıret, ul ne hásiret, aynalayınlarım-aw!

MÁWLEN: (ishten eńirep shıǵadı) Ketip qalıptı ǵoy!

QOSNAZAR: (orınan zorǵa turadı) Kim?

MÁWLEN: Gúlparshın!

QOSNAZAR: Gúlparshın?

MÁWLEN: Meniń qatınım-dá!

QOSNAZAR: Qayaqqa ketti?

MÁWLEN: Qáydem bileyin…

QOSNAZAR: Qoy, balam, qatını ketken adam da jılay ma eken? Ketse keler, ólgen joq ǵoy, áytewir.

MÁWLEN: Ketse, jılamay ne qılaman? Onnan basqa kimim bar edi…

QOSNAZAR: Xaw, men ne? Kempiriń ne? Ákeń menen kempirińnen artıq pa?

MÁWLEN: Artıq emey ne? Ol qoynına alıp jatatuǵın edi ǵoy. Endi kimniń qoynında jataman?

QOSNAZAR: Há, qaydaǵı báleni shıǵarıp, namazlıgerde jılamasań-á!

MÁWLEN: Endi qay waqta jılayman?

QOSNAZAR: Bar, ketken jaǵınan alıp kel!

MÁWLEN: Qalay alıp kelemen?

QOSNAZAR: Tap, usınday etip jılap barsań, keledi.

MÁWLEN: Kaysı jol menen jılap ketemen?

QOSNAZAR: Úyin bileseń be?

MÁWLEN: Úyi uzaq ǵoy, oǵan jetkenshe jılawdı qayaqtan tabaman?

QOSNAZAR: Qayda ketti eken, kempirińnen soramadıń ba?

MÁWLEN: Sorap edim, esitpedi.

QOSNAZAR: Qattıraq sora, ımlap túsindir. Bar! (Máwlen taǵı ishke kirip ketedi). Ol kelini túspegir qayda ketti eken? Mına jarımes bir nárseden seziklenip turǵan shıǵar. Usı kelin de «kótere sımbat, bir pulǵa qımbat» edi-aw. Ondayǵa ılayıq balań bolmaǵan soń. «Pitken aqıl bolmasa, súrtken aqıl bola ma?» (Máwlen taǵı eńirep shıǵadı).

MÁWLEN: Ózi ketpepti, zorlap áketipti ǵoy?

QOSNAZAR: Kim?

MÁWLEN: Arzıbek aǵa.

QOSNAZAR: Ol ne qıladı eken birewdiń hayalın?

MÁWLEN: Endi ne qılaman, aǵa?

QOSNAZAR: Toqta, anıǵına jeteyik.

MÁWLEN: Oǵan shekem… oǵan shekem…

QOSNAZAR: Áy, ańqırǵanıńdı qoyıp tur, xaw, ol ne, birden qoraz benen mákiyen bolıp qalmas.

MÁWLEN: Úyine ot bereyin be?

QOSNAZAR: Ot berseń, ózińniń qatınıń da janıp ketedi ǵoy.

MÁWLEN: Yaǵ-aw…Onda ne qılsam eken, aǵa? Úyine qaray japtı jıǵıp bereyin be?

QOSNAZAR: Qoysań-á! Onda ózińniń qatınıń da mantıǵıp óledi ǵoy. Arba da sınbaytuǵın, ógiz de ólmeytuǵın bir ilajın oylap tabıw kerek.

MÁWLEN: Oǵan shekem…oǵan shekem… aǵa, dep qoyadı ǵoy. (ersi háreket penen túsindiredi).

QOSNAZAR: Háy, quday alsın seni! (Izban keledi. Ol Qosnazar menen endi kóringen baydıń kempiri Ímsın menen, Máwlen menen sálemlesedi).

IZBAN: Al, aman otırsızlar ma? Keshletip kiyatırman. Qalay, otaǵası? Bayaǵı kúy joq deyseń, Qosnazar aǵa?

QOSNAZAR: Qaydaa? Ol kúnler kórgen tústey zım-zıya boldı ǵoy. Endi hámmesi kózin alartıp qaraydı. Tap ákesinen qalǵan dúnyasın bawırıma basıp otırǵanday!

IZBAN: Endi ol kúniń joq, bay aǵa. Ol kúnler kelmeske ketti. Bay degen atıń basıńa gáy boldı.

ÍMSÍN: Áy, bunı qoysa, meni jamanlamay otırsa, tili qıshıydı. Kúndiz pushıǵı bolaman, túnde pıshıǵı bolaman.

QOSNAZAR: Há, gereń kempirim-á, arbańdı qayaqqa aydap kettiń?

IZBAN: Keliniń kórinbey me?

MÁWLEN: Meniń qatınım ba?

IZBAN: Awa.

MÁWLEN: (awzı kemseńlep jılap jiberedi) Basıp aldı ǵoy!

IZBAN: Basıp aldı? Kim?

MÁWLEN: Arzıbek aǵa.

IZBAN: Haw, ol ne qıladı eken?

QOSNAZAR: Háy, jılamay, durıslap túsindirseń-á!

MÁWLEN: Men jılamay, kim jılaydı?

ÍMSÍN: Sút isheseń be? Nege jılap tursań?

QOSNAZAR: Awa, emshegiń iyip tursa, balańdı emizip ala ǵoy.

IZBAN: Arzıbektiń arqıraǵan qatını bar emes pe?

MÁWLEN: (awzı kemseńlep) Shınarı bar ǵoy.

IZBAN: Ol qatınıńdı tartıp aldı ma ya onıń ózi ketip qaldı ma?

MÁWLEN: Waqıtsha dep áketip edi, jaqında sorap barsam…bermeydi. Ornına Shınardı ala ǵoy deydi. Shınarı mennen úlken ǵoy, Gúlparshınday sulıw emes.

ÍMSÍN: Saranawdı da swwalıp ketti qapılıp, qıysıq múyiz qashan tuwadı, quday biledi.

IZBAN: Jańaǵı Arzıbekti aytaman-aw, «jaman adam tırrıysa elge sıymas, ala buǵa tırrıysa kólge sıymas.» Máwlen, qapa bolma, inim, hayalıńdı ákelip beremen.

MÁWLEN: (kóziniń jasın sıpırıp) Sóytshi, Izban aǵa.

IZBAN: Oǵan kórsetip qoyaman, birewdiń xojalıǵın buzıp… Bul da nırqqa sıya bere me? Eki kemeniń basın uslaǵannıń suwǵa ketetuǵının bilmey me? Ǵam jeme, tez kúnde hayalıń qoynıńda boladı…

Perde

Úshinshi akt

Altınshı kartina

Pistolettiń jaqtısında Izban Xábiybullanıń úyine támbisin taydırıp kiredi. Ol hayalı menen bir tósekte shırt uyqıda. Izban qulaǵınan tartadı.

XÁBIYBULLA: Waay!

AYPARShA: (oyanıp) Nep bále, jılan shaqtı ma?

XÁBIYBULLA: Qulaǵımdı nege tartasań?

AYPARShA: Qulaǵıń menen ne jumısım bar?

XÁBIYBULLA: Ísıp ketti ǵoy.

IZBAN: Hámme jerińdi ısıtaman ele! Qáne, tikeyip otır!

AYPARShA: Woy-booy, mańlayım! Mırzaǵanıń dawısı ma?

XÁBIYBULLA: Kudaydıń ólimi! Támbini nege baspadıń?

IZBAN: Kishem támbini mıqlap-aq basqan eken, ol ushın keyime!

XÁBIYBULLA: (tóseginde otıradı) Nege keldiń?

IZBAN: Seniń menen sóylesetuǵın jumıslarım bar. Kishe, sen ballarıń betke barıp jata tur. Bay kerek bolsa, men ketken soń kelerseń.

XÁBIYBULLA: Bunıń ne zıyanı bar?

IZBAN: Erkeklerdiń gápiniń arasında qatınlar bolmawı tiyis. Bizler de olardıń gápine aralasıp atırǵanımız joq ǵoy. Bar, kishe!

AYPARShA: Yaqshı, yaqshı! (turıp basqa ójirege ketedi).

IZBAN: Waqtım tar, sózimiz qısqa boladı.

XÁBIYBULLA: Bolsın.

IZBAN: Men mártlik etip seniń Taǵabergendi uwlap óltirgenińdi joqarı jaqqa bildirgenim joq. Durıs pa?

XÁBIYBULLA: Durıs!

IZBAN: Al, sonda nege meni qamattıń? Usı qılmısıńnıń ashılıwınan qorqıp solay ettiń ǵoy, solay ma? Eger sol úsh ógizdi urlap qamalǵanımda betińe kelmes edim, doxmet penen meni pútkil elge masqara ettiń ǵoy. Urı, qaraqshı degen nasaqqa tańdıń ǵoy! Bul seniń aǵayinshiligiń be? Ábdijámil ekewińiz sol ógizlerdi qayaqqa ısırdıńız? Ayt! Ayt deymen janıń bar da! (jaǵasınan alıp silkedi).

XÁBIYBULLA: Ógizler bir jerde saqlawlı.

IZBAN: Meniń alǵanım qayda sonda?!

XÁBIYBULLA: Sen, inim, keńes húkimetine jat islerge qol urıp júrseń. Bul jámiyetke sen sıymaysań.

IZBAN: Meni sıydırmay júrgen sen ǵoy, saǵan uqsaǵan námártler ǵoy. Bolmasa, húkimetke ne jamanlıq qılıppan?

XÁBIYBULLA: Sen jaman jolǵa túsip baratırsań, inim. Biz soсializm qurıp atırmız.

IZBAN: Qayaqta? Kórpeniń astında ma?!

XÁBIYBULLA: Mine, hár sóziń siyasiy jaqtan qáte. Quda qálese, ele kommunizmge de baramız.

IZBAN: Quday qálemeydi.

XÁBIYBULLA: Neni?

IZBAN: Seniń kommunizmge barǵanıńdı! Sen qusaǵanlar bara almaydı. Sen qusaǵan sırǵıyalar el basqarıp turatuǵın bolsa, kommunizm de bolmaydı. Sen qoy terisin jamılǵan qasıqırsań ǵoy. Sen xalıqtıń kózin boyap júrgen aldamshısań ǵoy! Keńes xúkimeti ańǵal eken, aq kókirek eken, xalıqtıń táǵdirin kimlerdiń qolına tapsırıp qoyıptı, bayǵus… Saǵan qusaǵanlar xalıqtıń kóz jasın sıpırıw ornına onnan qan aqqanın kórgisi keledi.

XÁBIYBULLA: Men kommunistpen!

IZBAN: Kommunist sendey bolatuǵın bolsa, ol uzaqqa bara almaydı!... Endi waqtım shamalastı. Aqırǵı sorawım: anamdı nege óltirdiń? Meni túptamırımnan qurtpaqshı boldıń ba?

XÁBIYBULLA: Inim, endi…Qan qızbalıq penen bilmey qalıppan. Keshir…

IZBAN: Keshir? Arqayın kete ber, bala-shaǵańa tiymeymen. Al, ózińdi jáhánnemge jiberemen! Mine, mınaw Taǵabergenniń kegi ushın! (atadı) Mine, mınaw anamnıń qanı ushın!! (atadı).

Svet óship janadı.

Izban Arzıbektiń támbisin asha almaydı. Áynegin qaǵadı.

IZBAN: Arzıbek, há Arzıbek!

SHÍNARDÍŃ DAWÍSÍ: Kim bul?

IZBAN: Kim ekenimdi ne qılayın dep ediń? Ash esigińdi!

SHÍNARDÍŃ DAWÍSÍ: Toqta, kisimdi oyatayın.

IZBAN: Oyatsań-á! Jas qatınnıń qoynında janı úzilip ketken joq pa?

ARZÍBEKTIŃ DAWÍSÍ: Amanlıq pa?

IZBAN: Ash! Amanlıq bolǵanda jeti túnde júremen be?

ARZÍBEKTIŃ GÚŃKILDISI: Mınaw, sorımız qaynap Izbannıń dawısı ǵoy!

SHÍNARDÍŃ DAWÍSÍ: Izban bolǵanda janıńdı ala ma? Ashsesh barıp! (sırtqı qapı ashıldı. Izban ishke kiredi).

IZBAN: Aman-saw otırsız ba?

SHÍNAR: Shúkir.

IZBAN: Kosnazar baydıń kelini qayda?

SHÍNAR: Jatırǵan shıǵar…

IZBAN: Ol nege bul jerde jatadı?

ARZÍBEK: Men aldım onı.

IZBAN: Aldım? Birewdiń hayalın ba?

ARZÍBEK: Shınar ruxsat etti.

IZBAN: Yaq, sen Shınarıńdı qoya tur. Birewdiń hayalın nege tartıp aldıń?

ARZÍBEK: Baydıń, jıynap-tergeni iytke-qusqa hám jem bolıp atırǵan joq pa?

IZBAN: Sonda sen iytke kelini tiydi me?

ARZÍBEK: Iytiń ne seniń?!

IZBAN: Jańa óziń ǵoy aytqan iytke-qusqa dep…

ARZÍBEK: Usı masqara qılǵanıńdı erteń Xábiybullaǵa aytıp joq ettiremen.

IZBAN: Xábiybullań menen qosılıp óziń joq bolıp ketpe, Arzıbek! Eskertemen, azanda baydıń kelini bolıp túsken jerinde bolsın! Kommunist emesseń be?

ARZÍBEK: Kommunistpen!

IZBAN: Kommunistke eki qatın alıwǵa bola ma?

IZBAN: Qatınlar meniń biletimdi sorap atırǵan joq ǵoy.

IZBAN: Sendey kommunisttiń aldı-artına burısh-piyaz! Qatarıńda sendey ońbaǵanları bolǵan soń partiya da sorlap qalǵan ǵoy. Meniń seniń menen baltamlap aytısıp turatuǵın waqtım joq. Kelindi quwıstır óziniń kúyewine!

ARZÍBEK: Bul kelistpeytuǵın sawda shıǵar. Men onnan balalı bolıwım kerek.

IZBAN: Háy, balalı bolǵıń kelse bası bos hayallar az ba?

SHÍNAR: Men de shırladım ǵoy.

IZBAN: Jańaǵı kelinniń atı kim?

SHÍNAR: Atına ot tússin! Gúlparshın…

IZBAN: Qáne, bunda shaqır!

ARZÍBEK: Uyqısın buzıp qáytesen onıń?

IZBAN: Uyqısı buzılǵanda ne, Xiywanıń xanı ma? Shaqır! Shınar! (Shınar ketedi, azdan soń Gúlparshın, Shınar shıǵadı.)

GÚLPARSHÍN: Sálem berdik!

IZBAN: Salamat bol, Gúlparshın, sen bunda neǵıp júrseń?

GÚLPARSHÍN: Máwlen seni tasladı, maǵan tiy dedi.

IZBAN: Onnan berli Máwlendi kórmediń be?

GÚLPARSHÍN: Kórdim, kórgen jerde jılaydı. Bul jerge de bir sapar kelip edi, Arzıbek endi kelseń óltiremen dep sabap jiberdi.

IZBAN: Ol úyge qaytıp barasań ba?

GÚLPARSHÍN: Baraman. Mına qatınnan da azap kórip boldım. Jiberse, tap házir ketemen. Máwlenniń kóz jası meni ońdırmaydı.

IZBAN: Házir barmay-aq qoy, azanda aparıp taslaydı. (Arzıbekke) esittiń be , azanda!?

ARZÍBEK: Hesh qanday-ám ǵoy!

IZBAN: Aparmaysań ba? Birewdiń xojalıǵın buzıp otıra bereseń be?

ARZÍBEK: Dáldálshılıqtı saǵan kim qoyıptı? Ózinniń bılamıǵıńdı bılǵay berdá!

IZBAN: Esittińler ǵoy. Bul Gúlparshındı bayınıń úyine aparmaydı!

ARZÍBEK: Al, aparmayman! Menikin keseseń be? Kes, qáne!!

IZBAN: Shınar, sen bılay tur. Gúlparshın, ornıńa barıp jata ber. (jeńiniń ishinen sholaq mıltıǵın shıǵaradı. Onı kórgen Arzıbek sırtqa qashıwdı kelistire almay, búkkesine qulaydı) Má, saǵan jas qatın! (atadı da Izban shıǵıp ketedi. Olar basların kótermeydi. Shınar da qorıqqanınan jatır. Arzıbek tawlanıp atır. Gúlparshın neniń ne ekenine túsinbey lalı shıǵıp zińireyip tur. Állen waqta Shınar basın kótredi. Qıymıldap atırǵan Arzıbektiń qasına keledi).

SHÍNAR: Mınaw tiri me?

ARZÍBEK: Way-way ayaǵım!...Óltirdi ǵoy meni!

SHÍNAR: Ólgeniń joq, sóylep atırsań ǵoy.

ARZÍBEK: Ayaǵımdı kór, oń ayaǵımdı…

SHÍNAR: Way-wooy, qıp-qızıl qan ǵoy! Gúlparshın, jaqınla, mınanıń ıshtanın shesheyik.

GÚLPARSHÍN: Qarası batsın! Qan kórgim kelmeydi, talıp qalaman!

SHÍNAR: Júdá, qan kórmey júrgen shıǵarsań, qatın!?

GÚLPARSHÍN: Ol qan basqa, bul qan basqa.

ARZÍBEK: Bir neńe salıp ayaǵımdı tańsańlar da, qansırap óletuǵın boldım

ǵoy…

SHÍNAR: Sol dońız benen jaq jarıstırıp ne qılayın dep ediń? Bir jaǵınan onıń aytqanları-ám durıs-aw.

ARZÍBEK: Gúlparshın, tań ala gewgimnen úyińe tart! Erteń barmasań, meni birotala óltirip keter, bul qanxor!

Svet óship janadı.

Izban menen Qosnazar bay.

QOSNAZAR: Kelgenińdi hesh kim bilmey-aq qoysın…