Qaraqalpaq tilinin mornofologiyasi

qosılǵan: ılaq, ılay, ilaj hám t.b. Olardıń l fonemasınan baslanatuǵın sóz ekenin basqa tillerge salıstırıw arqalı biliwge boladı. Al bir qatar

l fonemasınan baslanǵan sózler protezalıq dawıslı fonemalar qosılmayaq qollanılıp júr: lala (gúl), lazım, láńki hám t.b.

L foneması sózdiń ortasında hám aqırında jiyi qollanıladı. Ásirese, onıń feyil sózlerdiń aqırǵı poziсiyasında qollanılıwı kóbirek ushırasadı. Affiks morfemalarda l foneması kóbirek anlaut poziсiyada jumsaladı. Sonıń menen ayırım affiks morfemalarda inlaut hám auslaut poziсiyalarda da jumsaladı: ǵılt, =ıl//=il hám t.b. Házirgi qaraqalpaq tilinde bir buwınlı e liklewish túbir morfemalarda l foneması p, t, sh fonemaları menen qabatlasıp jumsaladı: tırp, qalt, bılsh hám t.b. Túbir morfemalarda l fonemasınıń b, g,ǵ, j, l, w, m, p, k,q, t, sh fonemaları menen qabatlasıwın kóremiz: qálbir, belgi, balǵa, altı, alla, halwa, qalpı, salma, úlke, jılqı, bulshıq, balta hám t.b. Al morfemalar shegarasında l fonemasınıń basqa dawıssızlar menen qabatlasıwın qosa alıp qaraǵanda, onda lb, lg, lǵ, ld, lj, lz, lk, lq, ll, lm, ln, lp, lt, ls, lsh dizbeklerin ushıratamız.

R foneması házirgi qaraqalpaq tilinde sózdiń ortasında hám aqırǵı poziсiyalarında jumsaladı. Barlıq tyurkolog ilimpazlar da túrkiy tillerde r fonemasınan baslanatuǵın sózdiń joq ekenin kórsetedi

Házirgi qaraqalpaq tilinde r fonemasınan baslanatuǵın sózlerdiń aldına ı yamasa i protezalıq dawıslı fonemalar qosıladı. Al r fonemasınıń sózdiń ortasında jumsalıwı boyınsha tórt jaǵdaydı kóriwge boladı: a) e ki dawıslı fonemanıń aralıǵında; bunda r foneması e kinshi buwınnıń anlaut poziсiyasında turadı; b) dawıslı hám dawıssız fonemalardıń aralıǵında; bunda da r foneması ekinshi buwınnıń anlaut poziсiyasında turadı; v) dawıslı hám dawıssız fonemalardıń aralıǵında; bunda r foneması birinshi buwınnıń aqırında turadı; g) jáne de dawıslı hám dawıssız fonemalardıń aralıǵında; bunda r dawıssızı auslaut poziсiyada

-53-

emes, al orta da, dawıssız fonemanıń aldında keledi.1 Bul jaǵdaydı

házirgi qaraqalpaq tilinde tolıq kóriwimizge boladı. Máselen, qara,

ra hám t.b. sózlerde r foneması intervokal jaǵdayda, e kinshi buwınnıń bas poziсiyasında kelgen. Bul kórsetilgen birinshi jaǵdayǵa sáykes keledi. Al tuwra, táńri sózlerinde r foneması dawıssız hám dawıslı fonemalardıń aralıǵında kelgen. Bunda r foneması e kinshi buwınnıń bas poziсiyasında tur. Qaraqalpaq tilinde ǵarǵa, arqa sózlerinde r foneması dawıslı hám dawıssız fonemalar aralıǵında kelgen. Biraq bunda ol birinshi buwınnıń aqırǵı poziсiyasında tur. Al art, tórt, órt sıyaqlı sózlerde r foneması ortada keledi.

R fonemasınıń sózdiń auslaut poziсiyasında jumsalıwı e ski túrkiy

tilinde de, házirgi qaraqalpaq tilinde de ónimli sıpatqa iye. Affiks morfemalarda r foneması inlaut hám auslaut poziсiyada qollanıladı.

Ásirese, affiks morfemalardıń auslaut poziсiyasında jumsalıwı oǵada

ónimli sıpatqa iye. Eliklewish sózlerdiń quramında r fonemasınıń

bir buwın ishinde k, q, p, t, s, sh dawıssızları menen qabatlasıp jumsalıwı kóbirek ushırasadı: gúrk, ǵarq, gúrp, part, gúrs, girsh hám t.b. Ol sonday-aq bir buwınlı túbir morfemalarda ol t foneması menen qabatlasıp jumsaladı: tórt, órt, jurt hám t.b.

Házirgi qaraqalpaq tilinde r foneması túbir morfemalarda hám morfemalar shegarasında barlıq únli, únsiz, sonor dawıssızlar menen qabatlasıp jumsala beredi: arba, birge, torǵay, orda, morja, mırza, erke, arqa, urlıq, arman, arna, arpa, arsha, ǵarrı, qırsıq, artıq hám t.b. Bul jaǵday birinshiden, r fonemasınıń sóz ortasında joqarıda kórsetilgen tórt jaǵdayına baylanıslı. Ekinshiden, onıń birden-bir dirildewik dawıssız bolıp, barlıq dawıssız fonemalarǵa qarama-qarsı qoyılıwına baylanıslı bolsa kerek.

1 Sravnitelno - istoricheskaya grammatika tyurkskix yazıkov. Fonetika. S.363.

-54-

Y foneması házirgi qaraqalpaq tilinde tiykarınan sózdiń ortasında hám aqırında jumsaladı. Awızeki sóylew tilinde j fonemasınıń ornına y fonemasınıń almasıp qollanılıw jaǵdayı kóbirek ushırasadı.

Joqarıda aytıp ótkenimizdey, bunı tek qońsılas ózbek, túrkmen tilleriniń tásiri sıpatında emes, al y ~ j fonemalarınıń rawajlanıw tariyxı menen baylanıstırıp qaraw kerek.

Affiks morfemalarda y foneması tek auslaut poziсiyada qollanıladı. Eliklewish sózlerde y foneması k, q dawıssızları menen bir buwın ishinde qollanıladı: shúyk, bıyq, ǵıyq hám t.b. Sonday-aq y foneması bir buwınlı túbir morfemalarda t foneması menen qabatlasıp keledi: ayt, qayt, iyt hám t.b. Túbir morfemalarda hám morfemalar shegarasında y foneması ń fonemasınan basqa barlıq dawıssızlar menen qabatlasıp jumsaladı: aybat, báygi, qayǵı, jaya, sayman, iyze, iyle, úyke, qayqı, uyqı, ay-

ran, jayla, bayraq, ayna, qayshı, qaysı, áyyem hám t.b. Bunday ózgeshelik qaraqalpaq tilinde y dawıssızınıń birden-bir til ortası dawıssız fo-

neması bolıwı, ekinshiden, onıń túrkiy tillerde erterekte payda bolıwı, kóplegen dawıssızlardıń onıń ózgerisleri nátiyjesinde kelip shıǵıwı menen baylanıslı.

W foneması túbir morfemalardıń anlaut poziсiyasında siyrek, al inlaut hám auslaut poziсiyalarında jiyi qollanıladı. Orxon-Enisey estelikleriniń tilinde w foneması ulıwma qollanılmaǵan. Al Mahmud

Qashǵariydiń «DLT» miynetinde sózdiń ortasında hám aqırında jumsalǵan. Bunnan w fonemasınıń túrkiy tiller rawajlanıwınıń sońǵı dáwirlerinde payda bolǵanın kóriwge boladı.

W foneması affiks morfemalardıń auslaut poziсiyasında ónimli, al inlaut hám anlaut poziсiyalarında siyrek jumsaladı. Túbir morfemalarda hám morfemalar shegarasında w foneması ń fonemasınan basqa barlıq dawıssızlar menen qabatlasıp jumsaladı: táwbe, náwbet, sawǵa, háwjar,

ǵawǵa, tuwra, awma, awna, tuwsha, juwsan hám t.b.

-55-

Solay etip, qaraqalpaq tilindegi sonor dawıssızlar bolǵan m, n, ń, l, r, y, w fonemalarınıń sózlerdiń poziсiyalarında qollanılıwınıń ózine

tán ózgeshelikleri bar. Olar únli dawıssızlardan distribuсiyalıq sıpatlaması boyınsha pútkilley ajıralıp turadı. Ásirese olar basqa dawıssızlar menen qabatlasıp jumsalıwı jaǵınan únli dawıssızlardan ajıraladı.

Kópshilik tyurkolog-ilimpazlardıń pikirinshe, túrkiy tillerde e ń dáslep únsiz dawıssızlardan p, t, s, ch, k, q bolǵan. Olar soń únlesiw qubılısına ushırap, únli fonemalardıń payda bolıwına tiykar bolǵan. Házir-

gi qaraqalpaq tilinde únsiz dawıssızlarǵa p, t, s, k, q, sh fonemaları kiredi. Olardıń hár biri ózine tán distribuсiyalıq sıpatlamaǵa iye.

P foneması házirgi qaraqalpaq tilinde tiykarınan sózdiń ortasında hám aqırında jumsaladı. Al anlaut poziсiyada basqa tillerden kirgen sózlerde, ayırım eliklewish sózlerde ǵana jumsaladı. Bul jaǵday, yaǵnıy p dawıssızınan baslanatuǵın sózlerdiń az bolıwı, onıń ata túrkiy tilde-aq

b fonemasına aylanıwı menen túsindiriledi.1

P foneması sózdiń ortasında hám aqırında jiyi qollanıladı. P dawıssızına tamamlanǵan sózlerge dawıslı fonemadan baslanǵan affiks qosılsa p foneması b foneması menen almasadı: tap-tabadı, sep-sebedi. Al p fonemasına tamamlanǵan feyil sózlerge hal feyildiń =ıp//=ip affiksi qosılsa, p foneması w foneması menen almasadı: tep-tewip, japjawıp hám t.b. Bul qaraqalpaq tilinde turaqlı qubılıslardıń biri.

Affiks morfemalarda p foneması anlaut hám auslaut poziсiyalarda jumsaladı. Túbir morfemlarda hám morfemalar shegarasında p foneması tek p, q, t, s, sh fonemaları menen qabatlasıp keledi: appaq, jupqa, áptap, topsa, qapshıq hám t.b.

P fonemasınıń bunday distribuсiyalıq sıpatqa iye bolıwı onıń tariyxıy basıp ótken jolı menen baylanıslı bolsa kerek. Tariyxıy rawaj-

1 Sravnitelno-istoricheskaya grammatika tyurkskix yazıkov. Fonetika. S.179.

-56-

lanıw basqıshlarında ol kóp ózgerislerge ushıraǵan. B.A.Serebrennikov túrkiy tillerdegi p, t, k únsiz dawıssız fonemalardıń intervokal pozi-

сiyada únli dawıssız b, d, g dawıssızlarına ózgeretuǵının, bul qubılıstıń altay, ugrofin tilleri ushın da tán degen pikirdi bildiredi.1

Usınday sebeplerge baylanıslı p dawıssızınıń túbir morfema quramında basqa dawıssızlar menen qabatlasıp jumsalıwı da siyrek ushırasadı.

Házirgi qaraqalpaq tilinde affiks morfemalarda t foneması anlaut hám auslaut poziсiyalarda jumsaladı. Affiks morfemalardıń t fonemasınan baslanatuǵın variantı aqırı únsiz dawıssız fonemalarǵa tamamlanǵan sózlerge qosıladı. Tek feyildiń ózgelik dárejesiniń =tır//=tir affiksi l sonor dawıssızına pitken feyil sózlerge de qosıladı: keltir, ól-

tir hám t.b. Túbir morfemalarda hám morfemalar shegarasında t foneması l, n, p, t, sh, k, q, s fonemaları menen qabatlasıp jumsala aladı: atla, qatpa, patsha, ketpen, qatsha, ótkir, atqar, atlar, shıtpa, pitsin, qıtshılıq hám t.b.

T foneması túrkiy tillerdiń rawajlanıw barısında óziniń turaqlılıǵın saqlaǵan dawıssız bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq tilinde ol intervokal jaǵdayda da óz turaqlılıǵın saqlaydı.

S foneması házirgi qaraqalpaq tilinde sózdiń úsh poziсiyasında da qollanıladı. Qaraqalpaq janlı sóylew tilinde anlaut hám auslaut pozi-

сiyalarda qollanılǵan s fonemasınıń ornına sh fonemasınıń qollanıw jaǵdayı ushırasadı. Bul haqqında Sh.Abdinazimov: « ... s foneması jumsalatuǵın orınlarda sh fonemasınıń qollanılıwın tariyxıy proсess sıpa-

tında bahalap e ski túrkiy tillerinen Orta Aziyalıq jazba ádebiy til - chaǵatay tiline ótken hám XIX ásirdegi qaraqalpaq xalqınıń awızeki sóylew tilindegi saqlanǵan úlgiler sıpatında tastıyıqlawǵa boladı»2,-degen pikir aytadı. Bul pikirden s fonemasınıń ornına sh fonemasınıń qolla-

1Serebrennikov B.A. O dvux vozmojnıx prichinax sonorizaсiy intervokalnıx gluxix soglasnıx v chuvashskom yazıke. - Sb. Problemı sravnitelnoy fonologii. –M-L.: 1964. S.146.

2Abdinazimov Sh. Berdaq dóretpeleriniń fonetikası. –Nókis: QMU. B.52.

-57-

nılıwın túrkiy tillerdiń rawajlanıw basqıshlarına baylanıslı

qarastırıw kerek degen juwmaq kelip shıǵadı.

Affiks morfemalarda s foneması anlaut, inlaut hám auslaut poziсi-

yalarda jumsaladı. Morfemalar shegarasında s fonemasınıń sh foneması menen almasıwı ilgeri hám keyinli tásir nátiyjesinde kelip shıǵadı, yaǵnıy s fonemasına tamamlanǵan túbir morfemaǵa sh fonemasınan baslanǵan affiks qosılsa yamasa sh fonemasına tamamlanǵan sózge s fonemasınan baslanǵan affiks qosılsa s foneması sh fonemasına aylanadı: basshı, ashsa. Túbir morfemalarda hám morfemalar shegarasında s foneması l, k, q, t, s, p fonemaları menen qabatlasıp jumsala aladı: taslar, eski, qasqa, estelik, aspan, ıssı, tasta hám t.b.

Sh foneması házirgi qaraqalpaq tilinde sózlerdiń barlıq poziсiyalarında keń túrde qollanıladı. Eski túrkiy jazba e stelikleri tilinde de jiyi qollanıladı. Sh foneması affiks morfemalardıń anlaut hám

auslaut poziсiyalarında jumsaladı. Morfemalar shegarasında sh foneması túbir morfemanıń sońında yamasa affiks morfemalardıń basında kelip aldındaǵı yamasa sońındaǵı s yamasa z fonemaların sh fonemasına aylandıradı: qoshshı, dushshı, ashsha hám t.b.

Sh foneması túbir morfemalar hám morfemalar shegarasında k, q, sh, l, t, p fonemaları menen qabatlasıp keledi: e shki, ushqın, ashshı, ashlar, dushshı, ashtı, ashlıq hám t.b.

K dawıssızı ata túrkiy tilde sózlerdiń basında jumsalǵan. Ol ásirese qıpshaq tillerinde turaqlı sıpatqa iye. Sózdiń ortasında da jiyi qollanılǵan. Bul sıpatlı belgiler házirgi qaraqalpaq tilindegi k dawıssızına da tán. Morfemalar shegarasında k dawıssızına tamamlanǵan sózge dawıslı fonemadan baslanatuǵın affiks qosılǵanda k dawıssızı g dawıssızı menen almasadı: ek - egin, tók - tógin hám t.b. Q dawıssızı da túrkiy tillerde ertede payda bolǵan. Sózlerdiń barlıq poziсiyalarında jiyi qollanıladı. Morfemalar shegarasında q dawıssızına tamamlanǵan sózge

-58-

dawıslı fonemadan baslanǵan affiks qosılǵanda q dawıssızı ǵ dawıssızı menen almasadı: taraq+ı = taraǵı, barmaq+ı =barmaǵı hám t.b.

Bul dawıssızdıń k sesi de, q sesi de affiks morfemalardıń anlaut hám auslaut poziсiyalarında jumsaladı. Olardıń qaysı biriniń qosılıwı túbir morfemadaǵı dawıslı fonemalardıń juwan hám jińishke e kenine baylanıslı boladı.

Túbir morfemalarda hám morfemalar shegarasında k hám q sesleri p, s, t, sh, l, m, n, k,q dawıssızları menen qabatlasıp jumsaladı: kekse, qaqsa,

óktem, aqtar, ókshe, aqsha, taqla, kókle, jaqla, aqmaq, búksheń hám t.b. K hám q dawıssızlarınıń sóz poziсiyalarında jumsalıwı, basqa

dawıssızlar menen qabatlasıp keliwi, morfemalar shegarasında únli dawıssızlarǵa aylanıwı usaǵan ulıwmalıq belgiler olardıń bir fonemanıń eki túrli reńki ekenine baylanıslı bolsa kerek.

Dawıssızlarǵa berilgen bul sıpatlamalar ayırım sózlerdegi seslerdiń almasıw sebeplerin durıs anıqlawımızǵa múmkinshilik beredi. túsiniwge tiykar boladı.

4. Affiks morfemalardıń dúzilisi hám variantları

Affiks morfemalar túbir morfemalarǵa yamasa sóz tiykarlarına qosılıp jańa sóz jasaw, forma jasaw yamasa sóz ózgertiw xızmetin atqaradı. Affiks morfemalar buwın qurılısı hám fonemalıq quramı boyınsha tómendegidey túrlerge bólinedi:

1. Tek dawıslı fonemadan ibarat ashıq buwın túrindegi affiks morfemalar. Házirgi qaraqalpaq tilindegi a, e, ı, i dawıslı fonemaları sóz jasawshı, forma jasawshı hám sóz ózgertiwshi affiks xızmetinde qollanılıwın kórsetiwge boladı: san - a, tis - e, qazaq - ı, ózbek - i (sóz jasawshı forma xızmetinde ), bar - a, kel - e (forma jasawshı morfema xızmetinde),

-59-

aǵam - a, inim - e, kitab - ı, kóyleg - i (sóz ózgertiwshi morfema xızmetin-

de) hám t.b.

2. Qazaq tili materialları tiykarında túrkiy tillerdegi sózlik pát

hám singarmonizm nızamın tereń izertlegen ilimpaz Á.Júnisbekovtıń

anıqlawınsha, buwınnan kishi morfema bolmaydı. Singarmonizm prosodikalıq birlik sıpatında buwınlar arqalı júzege shıǵaradı, sonlıqtan tek dawıssızdan turatuǵın morfema bolmaydı.1 Bul pikir ayrıqsha dıqqatqa ılayıq hám ol burın tyurkologiyada aytılmaǵan jańa maǵlıwmat bolıp esaplanadı.

Haqıyqatında da, buwındı payda e tiwshi tiykarǵı qural - dawıslı fonema. Tek dawıssızdıń ózi buwındı dúze almaydı. Ekinshiden, túrkiy tillerde, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde e ki dawıslı qatar kelip qalǵan jaǵdayda olardıń aralarına dawıssız fonema qosıladı yamasa e ki dawıslı fonemanıń birewi túsip qaladı. Házirgi túrkiy tillerdiń hámmesinde de ayırım morfemalardıń tek dawıssızdan turatuǵın variantı kórsetilip kiyatır. Biraq Á.Júnisbekovtıń pikirine súyensek, onda morfemanıń tek dawıssızdan turatuǵın variantınıń bolmaytuǵının moyınlawımız kerek. Óytkeni, túbir morfema yamasa sóz tiykarı dawıslı

fonemaǵa tamamlansa hám oǵan dawıslı fonemadan baslanǵan affiks morfema yamasa e kinshi bir túbir morfema qosılsa qabatlasqan e ki dawıslı fonemanıń aldıńǵısı túsip qaladı. Al házirgi túrkiy tillerde ayırım morfemalardıń tek dawıssızdan turatuǵın variantı bar dep kiyatırǵan túsiniklerimizde qabatlasqan eki dawıslınıń keyingisi túsip qaladı de-

gen pikirden payda bolǵan. Haqıyqatında, tiykarınan dawıslı fonemalar qabatlasqanda olardıń aldıńǵısı túsip qaladı. Bunı tómendegi til faktleri tolıq tastıyıqlaydı: jeti+ew = jetew, xalqı+abad= Xalqabad, sarı+ala = sarala, tara+aq = taraq hám t.b. A.Dáwletov óz miy-

1 Djunisbekov A. Problemı tyurkskoy slovesnoy prosodii i singarmonizm kazaxskogo slova. Avtoref. dokt. diss…. –Alma-Ata: 1988. S.25.

-60-

netinde1 Á.Júnisbekovtıń pikirin qollap-quwatlaydı hám qaraqalpaq ti-

lindegi affiks morfemalardıń tek dawıssızdan turatuǵın variantı bolmaytuǵının, biraq házirgi qaraqalpaq tilinde ayırım qosımtalardıń dawıssızdan ibarat variantları qabıl e tilgeni haqqında maǵlıwmatlar keltiredi. Biz de Á.Júnisbekovtıń pikirine tolıq qosılamız.

Eki fonemadan turatuǵın ashıq hám tuyıq buwın túrindegi affiks

morfemalar. Bular házirgi qaraqalpaq tilinde sanı boyınsha oǵada kóp:

=ıq//=ik, =aq//=ek, =ıs//=is, =ma//=me hám t.b. Olar sóz jasaw, forma jasaw hám sóz ózgertiw xızmetlerinde qollanıladı. Házirgi qaraqalpaq

ádebiy tilinde e ki fonemalı morfemalar e ki varianttan altı variantqa shekem iye. Al janlı sóylew tilin e sapqa alsaq ayırım affiks morfema

variantları 10 - 12 ge shekem jetedi: =nıń//=niń (almanıń, gúzeniń), =dıń//=diń (qardıń, beldiń), =tıń//=tiń (attıń, tistiń), =nuń//=núń

(qumnuń, túnnúń), =duń//=dúń (quwduń, gúldúń), =tuń//=túń (qustuń, tústúń).

4. Úsh fonemalı affiks morfemalar da házirgi qaraqalpaq tilinde

kóp. Olar dawıssız + dawıslı + dawıssız, dawıslı + dawıssız + dawıslı túrinde kórinedi. Úsh fonemalı affiks morfemalardıń ishinde dawıssız+dawıslı+dawıssız qamaw buwın túrindegi affiks morfemalar sanı

boyınsha da, qollanılıwı boyınsha da, sonday-aq xızmeti hám variantlarınıń kóp bolıwı jaǵınan da ayrıqsha orındı iyeleydi. Máselen, =nıń

//=niń, =dıń//=diń, =tıń//=tiń, =ǵan//=gen, =qan//=ken, -jan, =ker//=ger, =shaq//=shek hám t.b.

Úsh fonemalı morfemanıń dawıslı+dawıssız+dawıslı túri e ki

buwınnan jasalıp, olar onsha kóp emes: =ası//=esi, =ıra//=ire hám t.b.

5. Tórt fonemalı affiks morfemalar bir buwınlı hám e ki buwınlı

bolıp keledi. Olardıń bir buwınlısı dawıssız dawıslı+

+dawıssız+dawıssız seslik dúzilisine (máselen, -ǵılt) hám dawıssız +

1 Dáwletov A. Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika. –Nókis: 1999. B.260-265.

-61-

dawıssız+dawıslı+dawıssız (máselen, -stan) seslik dúzilisine iye. Biraq olar sanı boyınsha az hám bir variantlı bolıp keledi. Olardıń e ki buwınlı túri dawıssız+dawıslı+ dawıssız+ dawıslı (máselen, -nama, - zada, -xana, =malı//=meli hám t.b.), dawıslı+dawıssız+ dawıslı+dawıssız

(máselen, -alaq, =ıraq//=irek, =awıq//=ewik hám t.b.), dawıslı+dawıssız+dawıssız+dawıslı (máselen, =ıldı//=ildi, =ılda//=ilde

hám t.b.) seslik dúzilisine iye.

6. Házirgi qaraqalpaq tilinde bes, altı hám onnan da artıq fonemalardan ibarat affiks morfemalar ushırasadı. Olar eki hám úsh buwınnan turıp, eki hám úsh affikstiń birigiwinen jasalǵan qospa affiksler bolıp esaplanadı. Olarǵa kelbetlik feyildiń, hal feyildiń, atawısh feyildiń formaları, sonday-aq ayırım sóz jasawshı affiksler kiredi: -tuǵın,

=ǵanlıq//=genlik, =ǵanlı//=genli, =ǵanday//=gendey, =ǵanlıqtan//= genlikten, =shılıq//=shilik hám t.b.

Qaraqalpaq tilindegi affiks morfemalarda túbir morfemanıń yamasa tiykardıń qanday fonemaǵa tamamlanǵanına qarap túrli ózgerisler kelip shıǵadı. Usınnan affiks morfemalardıń kóp variantlılıǵı kelip shıǵadı. Kóp variantlı affiks morfemalar túbir hám tiykarlarǵa singarmonizm nızamı boyınsha jalǵanadı: eger túbir yamasa tiykar dawıslı yamasa únli dawıssız fonemaǵa tamamlansa oǵan affiks morfemanıń dawıslı yamasa únsiz dawıssızdan baslanatuǵın variantı jalǵanadı. Bunda assimilyaсiya, seslerdiń almasıwı hám túsip qalıw qubılısları kóbirek ushıras-

adı. Eger túbir yamasa tiykar únsiz dawıssız fonemaǵa tamamlansa, oǵan affiks morfemanıń únsizden baslanǵan variantı jalǵanadı. Onda seslik

ózgerisler az ushırasadı.

Álbette, qaraqalpaq tilindegi barlıq affiks morfemalar kóp variantlı e mes. Arab-parsı tillerinen ózlestirilgen -kesh, -xana, -stan, -ker hám t.b. affiks morfemalar da bar. Olar túbir yamasa tiykardıń qanday fo-

-62-