Qaraqalpaq tilinin mornofologiyasi

III. Morfonologiya hám singarmonizm

1. Morfonologiya hám dawıslılar singarmonizmi

Singarmonizm fonetikaǵa da, morfologiyaǵa da teńdey qatnaslı uni-

versal tillik qubılıs. Túrkiy tillerdiń vokalizm sistemasın hám singarmonizm qubılısın tereń izertlegen M.A.Cherkasskiy « ... dawıslılar únlesligi morfonologiyalıq nızamlılıqlar bolıp esaplanadı, sebebi bul qubılıslar genetikalıq jaqtan eki -fonetikalıq hám morfologiyalıq faktorlardan kelip shıqqan,»1 - deydi. Ilimpaz tek dawıslılar únlesligin

arnawlı izertlegenlikten hám dawıslılar únlesligin morfonologiyalıq másele sıpatında kórsetken.

V.B.Kasevich óziniń miynetinde singarmonizmge ayrıqsha toqtap, onıń

morfonologiya menen baylanısın ashıp beriwge háreket e tken. Onıń bul haqqında pikirin sózbe-sóz keltiriwdi maqul kórdik: «Singarmonizm menen morfonologiyanıń tikkeley baylanısı anıq. Hátte singarmonizm bir

waqıtta morfonologiyanıń úsh tarawına da (morfonologiyanıń

N.S.Trubeсkoy tárepinen kórsetilgen teoriyaları - M.Q.) qatnaslı dep aytıwǵa boladı. Birinshiden, singarmonizm nızamları morfemalardıń fonologiyalıq kelbetin belgileydi, yaǵnıy morfemalar shegarasında qanday fonemelardıń dizbeklesetuǵının yamasa dizbeklese almaytuǵının anıqlaydı. Ekinshiden, affiks fonemaları singarmoniyalıq tillerde túbirdiń fonologiyalıq sıpatına ǵárezli túrde ózgeriske ushıraydı.

Úshinshiden, singarmonizm nızamı ulıwma sózdiń fonologiyalıq sıpatın belgileydi.»1

Solay e tip, singarmonizm morfonologiya menen tikkeley baylanıslı qubılıs. Ol morfonologiyalıq qubılıslardı payda e tiwshi, morfemalar birigiwinde túrli seslik ózgerislerdi júzege shıǵarıwshı nızam bolıp esaplanadı. Ol fonetikaǵa da, morfologiyaǵa da teńdey tiyisli.

1 Cherkasskiy M.A. Tyurkskiy vokalizm i singarmonizm. - M.: Nauka.1965. S.128.

-73-

Joqarıda da aytılıp ótilgenindey, singarmonizm degende sózlerdegi dawıslı hám dawıssız fonemalardıń, buwınlardıń, túbir hám qosımtalardıń, morfemalardıń, sóz dizbegindegi hám qospa sózlerdegi irgeles seslerdiń ulıwma únlesligi, óz-ara sáykeslesiwi túsiniledi. Singarmonizm usınday keń túsinik bolǵanlıqtan, onı tereńirek úyreniw maqsetinde onı dawıslılar singarmonizmi hám dawıssızlar singarmonizmi dep bóliw qabıl e tilgen. Bunday e tip bóliw singarmonizmdi úyreniwde teoriyalıq jaqtan da, ámeliy jaqtan da úlken áhmiyetke iye boladı. Dawıslılar singarmonizmi eki yamasa kóp buwınlı sózlerdegi dawıslı fonemalardıń ózara únlesligi bolıp esaplanadı. Dawıslılar únlesligin buwın únlesligi

dep atawǵa boladı. Sebebi buwındı payda etiwshi dawıslı fonema. Dawıslılar singarmonizminde eki yamasa kóp buwınlı sózlerdegi birinshi buwın tiykarǵı xızmet atqaradı. Usı birinshi buwındaǵı dawıslı fonemanıń juwan-jińishkelegi hám e rinlik-eziwlik bolıwına baylanıslı sońǵı buwınlardaǵı dawıslı fonemalarda soǵan sáykeslenip keledi. Dawıslılar singarmonizmi e ki túrli kóriniske iye: buwın qurılısındaǵı dawıslılardıń juwan hám jińishkeligi jaǵınan únlesip keliwi; buwın qurılısındaǵı dawıslılardıń e ziwlik yamasa e rinlik bolıp únlesip keliwi.

Dáslepki kórinisi - tańlay únlesligi, keyingisin - erin únlesligi bolıp esaplanadı.

Tańlay únlesligi házirgi túrkiy tillerde keń tarqalǵan hám turaqlı sıpatqa iye. Túrkiy tillerdiń ishinde dawıslılardıń tańlay únlesligi qarayım tilinde dawıssızlardıń únlesligi menen almasqan, al ózbek tilinde bolsa túrkiy e mes tillerdiń tásiri nátiyjesinde pútkilley joǵalǵan.1 Dúnyada taza til bolmaydı. Sebebi til iyeleri bolǵan milletler, xalıqlar bir-biri menen mádeniy, ekonomikalıq, siyasiy qatnasıqlar jasaydı. Usı proсesste bir tilden ekinshi tilge sózler ózlestiriledi. Qaraqalpaq tilinde de singarmonizmi joq arab-parsı, rus tili hám

1 Kasevich V.B. Morfonologiya. S.119-120.

-74-

ol arqalı basqa tillerden kóp sanlı sózler ushırasadı. Bunday sózlerdiń kópshiligi tańlay únlesligine baǵınbaydı. Máselen, insap, ádiraspan, maqset, xızmet, student, radio, kitap hám t.b. Ekinshiden, qospa sózler bul nızamǵa baǵınbaydı: Begjan, túyetawıq, Qaraózek, Taxtakópir hám t.b. Úshinshiden, qaraqalpaq tilinde bir variantlı xana, stan, góy, ker, kesh, diki hám t.b. affiksler sóz túbiriniń juwan-jińishkeligine qaramastan qosıladı. Nátiyjede olar tańlay únlesliginiń buzılıwına alıp ke-

ledi. Haqıyqatında bunday affiksler singarmonizmi joq tillerden kirgen hám affiksoidlardan ibarat. Al qalǵan jaǵdayda tańlay únlesligi saqlanadı.

Singarmonizm menen morfonologiyanıń baylanısı túbir morfemalarǵa affiks morfemalardıń tańlay únlesligi boyınsha qosılıwında anıq kórinedi. Kóp variantlı affiks morfemalar túbir morfemanıń qurılısındaǵı sońǵı buwınnıń juwan-jińishkeliginen ǵárezli boladı: te- rek-ler, jol-lar, mektep-ke, qala-lar hám t.b. Túbir morfema tańlay únlesligi menen únlespey turǵanı menen affiks morfema onıń qurılısındaǵı sońǵı buwınǵa únlesip keledi: kitap-lar, biyday-lıq, maqset-ke, xızmetshi hám t.b. Tańlay únlesligi affiks morfemalardaǵı dawıslı fonemalardıń juwan-jińishkeligi boyınsha almasıwın keltirip shıǵaradı.

Morfonologiyada tiykarǵı másele fonemalardıń almasıwı e keni málim. Usı kóz-qarastan názer awdarsaq, tańlay únlesligi juwan hám jińishke fonemalardıń almasıwın keltirip shıǵaratuǵın derek bolıp esaplanadı.

Bul jerde orınlı soraw tuwılıwı múmkin: fonetikanıń tańlay únlesligin túsindiriwdegi úlesi qanday? Morfonologiyanıń úlesi qanday?

Túbir morfemadaǵı tańlay únlesligi kóbirek fonetikanıń úlesine tiyisli. Ol tańlay únlesligi boyınsha únlesken sózdiń aytılıw hám e sitiliw

ózgesheliklerin úyreniwdi izertlew obekti etip aladı.

1 Sherbak A.M. Sravnitelnaya fonetika tyurkskix yazıkov. S.74.

-75-

Al morfonologiyada morfemalar birigiwinde payda bolǵan tańlay únlesligi, túbir morfemadaǵı juwan yamasa jińishke dawıslınıń affiks morfemadaǵı dawıslıǵa tásir e tiwi, onıń sebepleri úyreniledi. V.A.Bogorodiсkiy túrkiy tillerdiń e ń baslı ayırıqshalıǵı ondaǵı singarmonizm qubılısı e kenin kórsetip, « ... túbirdegi dawıslı belgili dárejede suffiks hám jalǵawlardaǵı dawıslınıń túrin ózgertedi. Bunda túbirdegi dawıslı kómekshi morfemadaǵı dawıslıǵa qaraǵanda áhmiyetli bir ayırmashılıǵı menen kózge túsedi: túbirdegi dawıslı ózinshelik ózgesheliklerin saqlay otırıp, ol basqa dawıslılar menen orın almaspaydı.

Al kómekshi morfemadaǵı dawıslılar bolsa, tek e ki tiykarǵı kóriniste keliw menen (ya ashıq dawıslı, ya qısıq) sheklenedi. Onda da túbirdegi dawıslınıń juwan hám jińishke, sonday-aq e rinlik yamasa e ziwlik bolıp keliw ıńǵayına qaray túrin ózgertip otıradı,»1- deydi. Bunda túbir morfemadaǵı dawıslı fonemanıń tásirine baylanıslı affiks morfemadaǵı fonemalardıń almasıwı tastıyıqlanadı. Usı tańlay únlesligi tiyka-

rında affiks morfemalar juwan hám jińishke variantlarda jumsaladı. Qaraqalpaq tilinde dawıslılar singarmonizminiń e kinshi kórinisi

erin únlesligi bolıp tabıladı. A.Dáwletov qaraqalpaq tilindegi erin únlesligi haqqında aytılǵan pikirlerge sın kóz-qarastan qarap, bul haqqında pikirlerdiń hár qıylı ekenin eskertedi. Ol bılay jazadı: «Usı dáwir-

ge shekem e rin únlesligi degende tek bir tárepleme birinshi buwındaǵı erinlik dawıslılardıń (a, o, u, ú) e kinshi buwındaǵı qısıq dawıslılar-

dıń e rinlik bolıp keliwin talap e tiwi túsinilip kelgen bolsa, e ndi dawıslılardıń labiallıq singarmonizmin keńirek kólemde túsiniw kerek dep oylaymız. Birinshiden, dawıslılardıń labiallıq singarmonizmi eki túrli kóriniste boladı: e rinlik (qulun, kúlkú, bólók) hám e ziwlik (bala, sálem, kelip), ekinshiden, labiallıq singarmonizm bir buwınlı sózlerde erinlik dawıslılar menen qońsılas kelgen dawıssızlar ortasında mudamı

1 Bogorodiсkiy V.A. Vvedenie v tatarskoe yazıkoznanie. -Kazan: 1953. S.117.

-76-

hám turaqlı túrde kórinedi»1. Demek, e rin únlesligi degende sózlerdegi dawıslılardıń birgelkili eziwlik yamasa birgelkili erinlik bolıp únle-

sip keliwi túsiniliwi zárúr. Al bir buwınlı sózlerde bolsa dawıslı menen dawıssız fonemalardıń óz-ara birgelkili e rinlik yamasa birgelkili eziwlik bolıp keliwi esapqa alınadı. Sózlerdegi bul únleslik, sonday-aq tańlay únlesligi de bir waqıtta iske asadı.

Morfonologiyada túbir morfemalarǵa affiks morfemalar jalǵanǵanda túbirdegi e rin únlesligine baylanıslı affiks morfemalarda dawıslı fonemalardıń almasıwı úyreniledi. Erin únlesligi jartılay únleslik bolǵan soń túbirdegi e rin únlesliginiń tásiri affiks morfemalarǵa jetpewi de múmkin. Bunday jaǵdayda erinlik hám eziwlik dawıslı fonemalardıń almasıwı bolmaydı. Mısalı, gúllórimiz, uyqusızlıq hám t.b. Bunda erin únlesliginiń tásiri bir morfemadan arı ótip ketpeydi. Biraq onıń eziwlik kórinisi tolıq saqlanadı: tereklerdiń, mekteplerge hám t.b.

Solay e tip, dawıslılar singarmonizmi dawıslı fonemalardıń almasıwın keltirip shıǵarıwshı derek bolıp e saplanadı. Al óz gezeginde fonemalardıń almasıwı morfonologiya tarawınıń tiykarǵı izertlew obekti bolıp esaplanadı.

2. Morfonologiya hám dawıssızlar singarmonizmi

Dawıssızlar singarmonizminen buwınnıń qurılısındaǵı dawıslı menen dawıssızlardıń, buwın menen buwın, túbir menen affiks, affiks penen affiks, sóz dizbekleri hám qospa sóz sıńarları shegarasındaǵı irgeles fonemalardıń únlesligin túsinemiz. Túbir menen affiks morfemalar shegarasındaǵı irgeles sesler únlesligi assimilyaсiya qubılısı dep júritilip keldi. Al assimilyaсiya qubılısı singarmonizmnen bólek, óz aldına seslik nızam sıpatında qarastırıldı. Haqıyqatında assimilyaсiya

1 Dáwletov A. Qaraqalpaq tilinde singarmonizm. B.52.

-77-

qubılısı dawıssızlar singarmoniziminiń bir kórinisi bolıp esaplanadı. Assimilyaсiya qubılısı haqqındaǵı shataslıqlar qaraqalpaq til biliminde A.Dáwletov tárepinen qayta qarastırılıp, onıń dawıssızlar sin-

garmonizminiń kórinisi e keni, dawıssızlar singarmonizmi keń túsinik ekeni dálillenip kórsetildi.

Biziń tiykarǵı maqsetimiz dawıssızlar singarmonizmi menen morfonologiya arasındaǵı baylanıstı anıqlawdan ibarat. Biziń pikirimizshe, túbir menen affiks, affiks penen affiks, sóz dizbekleri hám qospa sóz sıńarları shegarasındaǵı irgeles seslerdiń únlesligi morfonologiyalıq másele bolıp e saplanadı. Usı kúnge shekem bul máseleler fonetika tarawında úyrenilgeni menen kóplegen ilimpazlar onıń morfologiyaǵa tiyisli tárepleriniń kóp e kenin e skertedi. Óytkeni túbir morfemalarǵa affiksler qosılǵanda túbir morfemada yamasa affiks morfemada bolatuǵın seslik ózgerisler olardıń qanday sóz shaqaplarına qatnaslı bolıwına baylanıslı ózgesheliklerge iye boladı. Máselen, qaraqalpaq tilinde q/k únsiz dawıssızına tamamlanǵan sózge dawıslı fonemadan baslanǵan affiks qosılǵanda ol sáykes ǵ/g dawıssızına aylanadı: qazaq+ı=qazaǵı, ózbek+i=ózbegi, taraq+ı=taraǵı, júrek+i=júregi hám t.b. Bunda atlıqlarǵa tartımnıń 3 betiniń dawıslıdan baslanǵan qosımtası qosılıp, onıń qaysı betke tiyisli ekenin bildirip tur. Al qazaq

hám ózbek sózlerine kelbetlik jasawshı ı/i affiksleri jalǵanǵanda únsiz

q/k sesleri sáykes únli ǵ/g sesleri menen almaspaydı: qazaq+ı=qazaqı

(qoy), ózbek+i=ózbeki (shapan). Bul morfemalar shegarasındaǵı únleslik tek fonetikalıq e mes, al morfologiyalıq ózgesheliklerge baylanıslı e kenin tolıq dálilleydi. Sonday-aq qaraqalpaq tilinde únsiz p dawıssızına tamamlanǵan sózlerge dawıslıdan baslanǵan affiks qosılsa, ol únli b dawıssızına aylanadı: tap+taba (almadı), gúmp+ir=gúmbir (etti) hám t.b. Al únsiz p dawıssızına tamamlanǵan feyil sózlerge hal feyildiń

=ıp//=ip qosımtası qosılǵanda túbirdegi p dawıssızı w dawıssızı menen

-78-

almasadı: tap+ıp=tawıp, jap+ıp=jawıp hám t.b. Bunday mısallar túbir hám affiksler arasındaǵı seslik ózgerislerdi morfonologiyanıń izertlew obektine jatqarıwǵa tolıq bolatuǵının kórsetedi. Túbir hám affiks, sóz dizbegi hám qospa sóz sıńarları shegarasındaǵı irgeles sózler ortasındaǵı fonemalardıń almasıwı bir tárepten fonetikaǵa baylanıslı

bolsa, e kinshiden, morfologiyaǵa, atap aytqanda, affikslerdiń qanday xızmet atqarıwına, olardıń semantikasına, variantlarınıń sanına da baylanıslı boladı.

Qaraqalpaq tilindegi morfemalardıń birigiwinde tómendegidey morfonologiyalıq qubılıslar payda boladı:

1. Affiks morfema variantlarında dawıssız fonemalardıń almasıwı. Bul morfemalar shegarasındaǵı irgeles fonemalardıń aldıńǵısınıń sońǵısına tásiri nátiyjesinde payda boladı. Affiks morfema variantlarında dawıssız fonemalardıń almasıwı túrlishe kóriniste boladı.

Máselen, atlıqtıń seplik jalǵawında n - d - t, bolımsız feyil jasawshı affikslerde m - b - p, atlıq hám kelbetlik jasawshı ayırım affikslerde

k/q -g/ǵ, feyildiń máhál formalarında d - t hám t.b. Biz sońǵı bapta olardıń hár birine arnawlı toqtap ótemiz. Qaraqalpaq tilindegi sóz dizbekleri hám qospa sózler shegarasındaǵı irgeles fonemalar ortasında da aldıńǵı sestiń keyingi seske tásiri nátiyjesinde únsiz dawıssızlardıń

únli dawıssızlar menen almasıwı kóbirek ushırasadı. Olar jazıwda esapqa alınbaǵanı menen janlı sóylew tilinde olardıń almasıwı turaqlı qubılıs bolıp esaplandı.

2. Morfemalar birigiwinde keyinli tásirge baylanıslı túbir morfemadaǵı, al sóz dizbegi menen qospa sózlerde dáslepki komponenttegi aqırǵı únsiz dawıssızdıń sáykes únli dawıssız benen almasıwı. Biz joqarıda únsiz k/q, p dawıssızlarınıń sáykes únli g/ǵ, b dawıssızları menen almasıwın kórsetip óttik. Sonday-aq morfemalar birigiwinde janlı sóylew tilinde s dawıssızınıń sh, n dawıssızınıń m, n dawıssız-

-79-

ınıń l, z dawıssızınıń sh dawıssızları menen almasıwı ushırasadı: basshı-bashshı, Saǵınbay-Saǵımbay, sanlıq-sallıq hám t.b. Bunda olardıń almasıwı distribuсiyaǵa da baylanıslı boladı. Sebebi qaraqalpaq tilinde

s menen sh, n menen b, n menen l, z menen sh dawıssızları qabatlasıp jumsalmaydı. Sóz dizbekleri menen qospa sózlerde de keyinli tásirge baylanıslı olardıń kórinislerin tolıq anıqlawǵa boladı. Máselen, kóp

adam - kób adam, shek+ara=shegara hám t.b.

3. Morfemalar birigiwinde túbir yamasa affiks morfema quramında dawıssız fonemanıń payda bolıwı. Máselen, dos sózine tartım jalǵawı qosılǵanda affiks quramında t foneması payda boladı: dos+ım=dostım.

4. Morfemalar birigiwinde olardıń shegarasındaǵı irgeles fonemanıń túsip qalıwı. Máselen, qabatlasqan e ki dawıslı fonemanıń aldıńǵısınıń túsip qalıwı, túrli fonetikalıq jaǵdaylarǵa baylanıslı dawıssız fonemalardıń túsip qalıwı. Máselen, jeti+ew=jetew,

kel+gen=kegen (janlı sóylew tilinde) hám t.b. Sonday-aq, tek fonema emes, al fonemalar qatarı túsip qaladı: qızıl+ǵısh=qızǵısh.

Ulıwma aytqanda, dawıssızlar singrmonizminiń morfemalar shegarasındǵı kórinisi morfonologiyalıq sıpatqa iye. Sonlıqtan bir qatar morfonologiyaǵa baylanıslı ádebiyatlarda assimilyaсiya qubılısı morfonologiyalıq másele sıpatında úyrenilgen. Biz morfemalar shegarasındaǵı singarmonizmge baylanıslı dawıssızlardıń almasıwın sóz shaqapları boyınsha jumıstıń keyingi bólimlerinde e le de tereńirek úyreniwdi maqul kórdik. Sebebi morfemalar birikkende dawıssızlar singarmonizminiń kórinisleri sóz shaqaplarında ulıwmalıq sıpatlarǵa iye bolıwı menen birge, hár bir sóz shaqabına ózine tán ózgeshelikleri de ushırasadı.

-80-

IV. Qaraqalpaq tilinde morfonemalar hám olardıń modelleri

1.Dawıslı hám dawıssız fonemalardıń almasıwı

Fonemalar almasıwı til biliminde e rte waqıtlardan baslap ilimpazlardıń dıqqatın ózine tartqan qospalı tillik qubılıslardıń biri bolıp e saplanadı. Biraq onı haqıyqıy ilimiy baǵdardan izertlew, onıń

tábiyatın tereń ashıp beriw XIX ásirdiń 70-jıllarında I.A.Boduen de

Kurteneniń payına tiyisli boldı. Fonemalar almasıwınıń túrleri házirgi zaman til biliminde de túrli atamalar menen ataw dawam etip kiyatır. Atap aytqanda, fonetikalıq seslik almasıwlar hám grammatikalıq seslik almasıwlar, fonetikalıq seslik almasıwlar hám morfologiyalıq seslik almasıwlar, ónimli seslik almasıwlar hám ónimsiz seslik almasıwlar, zárúrli seslik almasıwlar hám fakultativ seslik almasıwlar hám

t.b. Álbette, fonemalar almasıwın bunday hár qıylı atamalar menen atawda almasatuǵın fonemalardıń tiykarǵı belgilerine itibar beriwge baylanıslı. Fonemalar almasıwın házirgi tildiń fonetikalıq nızamla-

rı menen túsindiriw múmkin bolıwına yamasa múmkin bolmawına qaray olardı fonetikalıq hám tariyxıy, fonemalardıń almasıwınıń muǵdarın

esapqa alıp ónimli hám ónimsiz hám t.b. túrlerge bóledi. Túrkiy tiller morfonologiyası boyınsha jazılǵan kóplegen miynetler de fonemalardıń almasıwınıń e ki túrin de morfonologiyanıń predmeti sıpatında qarawshılar kópshilikti quraydı. Házirinshe, tek qazaq til biliminde tariyxıy seslik almasıwlardı ǵana morfonologiyaǵa, al fonetikalıq seslik almasıwlardı fonetikaǵa kirgiziw kerekligi haqqında pikir1 ushırasadı.

Al bir qatar izertlewlerde fonemalar almasıwı ulıwma túrlerge bólip qaralmaǵan. Máselen, E.R.Tenishev, A.A.Yuldashev, A.A.Abduazazov hám t.b.

1 Ayǵabılov A. Qazaq tiliniń morfonologiyası. B.11-12.

-81-

óz miynetlerinde olardı bólmesten, al ulıwma morfonologiyalıq másele sıpatında qarastırǵan.

Álbette, fonemalar almasıwın túrlerge bóliw shártli túrde qabıl etilgen. Meyli qanday termin menen atalsa da, fonemalardıń almasıwınıń eki túri de morfonologiyaǵa tiyisli boladı. Rus til biliminde qabıl etilgenindey tek tariyxıy seslik almasıwlardı morfonologiyaǵa kirgiziw M.Z.Zakievtiń kórsetkenindey, morfonologiyanı morfemalardaǵı tariyxıy poziсiyalıq seslik almasıwlar haqqında ilim sıpatında túsiniwge alıp keledi.1 Sonlıqtan fonemalar almasıwınıń eki túri de morfonologiyanıń izertlew obekti bolıp tabıladı.

Fonemalardıń almasıwınıń fonetikalıq sebeplerge baylanıslı túri morfemalardıń bir-birine qosılıwında ushırasıp, olarda fonemalar zárúrli túrde almasadı. Al fonemalardıń tariyxıy almasıwları morfemalar qurılısında ushırasıp, olardıń almasıwları zárúrli bolmay, fakultativ sıpatqa iye boladı. Sonlıqtan chuvash tili morfonologiyasın izertlegen I.P.Pavlov fonemalar almasıwın shártli hám fakultativ fo-

nemalar almasıwı dep bóliw múmkin ekenin kórsetedi.2 Al biz jumısımızda til biliminde, sonıń ishinde qaraqalpaq til biliminde qálipesken dástúr hám terminlerdi esapqa alıp, fonemalar almasıwın retli jerlerde fonetikalıq almasıwlar hám tariyxıy almasıwlar dep bólip qarawdı maqul kórdik. Bir-biri menen almasatuǵın fonemalardı morfonema sıpatında qarawǵa tolıq tiykar bar. Óytkeni, fonemalardıń almasıwı tildiń tariyxıy rawajlanıwı dawamında túrli sebeplerge hám fonetikalıq nızamlarǵa tiykarlanǵan. Qálegen fonema bir-biri menen almasıp jumsala bermeydi. Bul - fonemalar xızmetiniń ayrıqsha bir túri. Fonemalar almasıwı - morfonologiya iliminiń payda bolıwına sebep bolǵan morfonologiyalıq qubılıs. N.S.Trubeсkoy fonemalar almasıwı haqqındaǵı Boduen

1Zakiev M.Z. O tyurkskoy morfonologii. S.39-40.

2Pavlov I.P. Kratkiy ocherk morfonologii sovremennogo chuvashskogo yazıka. S.12.

-82-