Lingvistikaliq taliymat tariyxi

Basra hám Kufa lingvistikalıq mektepleriniń tiykarǵı wákilleri tómendegiler:

Kufa mektebiniń tiykarın salıwshı Abu Jafar Muxammed Inb al-Xasan Ibn Abi-Sara ar-

Ruasi bolıp tabıladı. Onıń shákirtleri al-Kisai, Abu Zakari Yaxi ibn Ziyada ibn Abdulla ibn Manzura ad-Daylami al-Farrı. Kufa lingvistikalıq mektebine Basra hám Kufa mektepleri ortasındaǵı ózgeshelikleri tuwralı traktattıń avtorı, belgili grammatist Abul-Abbas-Axmed Salabanıydı da kirgizedi. Basra mektebiniń tiykarın salıwshı Abu Amir ibn Umar as-Sakafi bolıp esaplanadı. Ol grammatikalıq óner tuwralı miynet dóretken Abul-Asvadanıń shákirti. AbulAsvadanıń ekinshi shákirti de, basra mektebiniń kórnekli wákilleriniń biri bolıp jetilisedi. Ol Ábiw- Abdraxman-al-Xalil ibn Tamilma al-Faraxidi.

Sivabeyxidıń "al-Kitab" miynetinde bulardan basqa -al-Mazini, Abul-Xasan alAxfash al-Avsat, ad-Dabbi, Xamid al-Axfash al-Akbar, Salıx ibn Isxak al Djarmi h.t.b. ilimpazlardıń atı kórsetilgen.

Basra mektebiniń kórnekli wákili, milleti boyınsha parsı, Sibaveyxi alFaraxididıń shákirti bolıp tabıladı. Onıń tiykarǵı miyneti "Al-Kitab" dep ataladı. Bul miynet arab tili grammatikası boyınsha usı waqıtqa shekemgi izertlewlerdi juwmaqlastırıwshı, belgili bir sistemaǵa túsirgen miynet. Sibaveyxi óziniń bul miynetinde hár bir grammatikalıq kategoriyalarǵa keń túrde anıqlama beredi. Bul anıqlamalardı tastıyıqlaw ushın quran hám eski poeziyalıq shıǵarmalardan 1000 aslam mısallar keltiredi. Sibaveyxidiń joqarı ilimiy dárejede jazılǵan bul miyneti tek Basra mektebi wákilleri tárepinen ǵana emes, al Kufa lingvistikalıq mektebi wákilleri arasında da moyınlanǵan. Onıń grammatikalıq támiymatınıń sistemaǵa túsirilip juwmaqlanǵanlıǵı sońǵı ásirlerdegi arab filologları tárepinen tán alınǵan.

ZAMAHSHARIYDÍŃ "MUXADDIMAT-AL-ADAB"

MIYNETI

"Muxaddimat-al-adab" ("Ádeplilikke kirispe") miyneti leksikografiyalıq sózlik bolıp tabıladı. Avtorı-Abdulqasım Maxmud Ibn Omara. 1075 jılı 19-mart kúni Xorezm walayatında házirgi Turkmenstannıń Tashawız walayatı aymaǵında Zamaxshar awılında tuwılǵan. 1144 jılı 14-aprelde Urgench qalasında qaytıs bolǵan. Usıǵan baylanıslı Abdulqasım Ibn Omar AzZamaxshariy dep ataladı. Ol xat tanıwdı, kitap oqıwdı óziniń ákesinen úyrengen. Ákesi imam katib bolǵan. Bunnan soń Xiywada Abu Mudarǵa shákirt boladı. Ol arab tilleri boyınsha óz zamanınıń sawatlı adamı bolǵan. Soń Buxara medresesinde ilimin tereńlestirgen. Buxaradan soń Baǵdatqa, onnan MákkeMádiynaǵa barıp eki jıl jasaydı. Shayıxlıq dárejege jetisedi. Zamaxshariy óziniń den sawlıǵınıń tómenligine qaramastan (bir ayaǵı aqsaq boladı) Urgench qalasındaǵı bir medresede xat kóshiriwshi katib bolıp islegen. Óz zamanınıń bilimdan sawatlı adamlarınan kóp bilim hám tájiriybelerdi úyrenip Zamaxshariy óz dáwiriniń talantlı shayırı hám mádeniy xızmetkeri bolıp jetilisedi. Arab tilindegi kitaplardı tereń úyreniwi nátiyjesinde arab grammatikası hám leksikası, arab poeziyası hám stilistikası boyınsha ilimiy traktatlar jazǵan.

XII ásirdiń basında Zamaxshariy xajıǵa barıp, Mákkede eki jıl jasap kelgennen keyin "Muxaddimat-al-adab" miynetin 1137 jılı jazıp tamamlaǵan. Óziniń bul miyneti 1127-1156

Xorezm mámleketin basqarıp turǵan Abdul Muzaffar Atsız degen patshanıń xúrmetine arnap jazǵan. "Muxaddimat-al-adab" miynetiniń eki kóshirme nusqası saqlanıp qalǵan. Birinshisi, 1305 jılı kóshirilgen nusqası, ekinshisi, 1492jılı kóshirilgen nusqası. Mazmunı boyınsha bul miynet arabsha-turkshe-mongolsha jazılǵan sózlik. Zamaxshariydıń bul sózliginiń jetiskenlik tárepleriniń biri

- 11 -

sózlikte berilgen sózler alfavit tártibinde berilgen. Sózlerdiń tuwra hám awıspalı mánileri tuwralı túsinik beredi. Awıspalı mánilerdiń payda bolıw sebebin tusindiredi. Sonday-aq, sóz shaqapları tuwralı tusinik berilip tiykarǵı úsh sóz shaqabı bar e kenligin aytadı. 1. Ism-atawısh sózler, 2. feyil, 3. kómekshi sózlerdiń, hám feyildiń sepleniw úlgilerin kórsetedi. Sonday-aq bul sózlikte 3500 dey sózler, arab naqıl-maqallarınıń dizimi berilgen. Zamaxshariy óziniń keyninde 50 den aslam miynetler qaldırǵan. Arab grammatikası boyınsha "Al-Mufassal-fi sanat al-irab" miynetin avtor Mákke qalasında 1121 jılı jazǵan, mánisi "Fleksiya óneri haqqında tolıq kitap" degendi bildiredi. Bul kitap arab tili grammatikasın úyreniwde áhmiyetli qollanba sıpatında shıǵıs hám batıs mámleketlerinde abırayǵa erisken, qollanıwda bolǵan.

Zamaxshariydıń bunnan basqa da "Al-muhajat bil-masoil an-nahviya av-ahajiy al nahviya" (Grammatika máselelerine tiyisli jumbaqlar), "Al-unmuzaj fin-nahvij" (Grammatikalıq úlgiler haqqında), "Samiym ul-arabiya" (Arab tiliniń negizi), "Almujam al arabiy al farsiy" (Arabsha-parsısha toplam), "Al-mufrad va-l-muallaf finnahvi" (Grammatikada birlik hám kóplik), "Diyvan ut-tamsiyl" (Assimilyaсiya haqqında kitap), "Sharx, abyat kitab Sibaveyx" (Sibaveyxi kitabı báyitleriniń shárhi) miynetleri bar.

Zamaxshariydıń bul miyneti 796 jılı qaytıs bolǵan belgili arab tilshisi Sibaveyxidiń arab tili grammatikası boyınsha jazılǵan "Al-kitab" miynetinen keyin ekinshi orında turadı. Hátte

Siriya hákimi Muzafariddin Mussa kimde-kim azZamaxshariydıń bul miynetin yadtan bilse, oǵan 5000 gúmis teńge pul hám sarpay jabıwǵa wáde bergen. Bir qansha adamlardıń Zamaxshariydıń bul miynetin yadlap sawǵanı alǵanlıǵı dereklerde keltiriledi. "Al-Mufassal" miynetiniń bir qol jazba nusqası Tashkentte Beruniy atındaǵı Shıǵıs tanıw institutınıń qol jazbalar fondında 5198-shifrı menen saqlanadı. Bul miynet 1873-jılı nemis tiline awdarma jasalǵan. Bul miynettiń birinshi baspası 1859 jılı Kristyanada ilimpaz J.R. Brosh tárepinen járiyalanǵan.

"Al Mufassal" dıń kóp sanlı kommentariyalarınıń ishindegi eń keń tarqalǵan 1158-1245 jılları jasaǵan siriyalı grammatist Muwaffaq al-Xalabiy tárepinen jazılǵan kommentariya bolıp esaplanadı. Bul kommentariya 1882-jılı Leipсig qalasında eki tom túrinde járiyalanǵan.

Zamaxshariydıń "Al-mufassal" miyneti qurılısı boyınsha tórt bólimnen ibarat: 1) Ism, 2) feyiller, 3) kómekshi sózler, 4) ism, feyil, kómekshi sózler aralas qollanǵan halatlar.

Arab ilimpazlarınıń til bilimi tarıwındaǵı tabısları tómendegilerden ibarat: Áyyemgi hind, grek grammatistlerinen ózgesheligi arablar ses hám háriptiń, sóylew tili menen sóylew sesiniń grafikalıq simvolınıń óz-ara ayırmashılıǵı, til seslerin aytıw menen olardı jazıwdıń ayırmashılıǵın anıqladı. Seslerge sıpatlamaberiwde fiziologiyalıq prinсipke súyenedi, akustikalıq tárepide belgili dárejede basshılıqqa alındı.

Sibaveyxi arab tilindegi 29 dawıssız sestiń 16 jasalıw ornın kórsetedi, soǵan sáykes arab tilindegi seslerdi klassifikaсiya jasaydı. Arab til biliminde fonetikalıq izertlewlerdiń rawajlanıwına belgili dárejede Kurandı kiráátke salıp oqıwǵa baylanıslı seslerdi sozımlı hám qısqa aytıwǵa qoyılatuǵın talaplarda óziniń tásirin tiygizgen desek qátelespeymiz.

Sózlerdi sóz shaqaplarına klassifikaсiya jasawda Aristotel klassifikaсiyasın basshılıqqa aladı hám úsh sóz shaqabı feyil, atawısh hám kómekshi sózler bar ekenligin tán aladı.

- 12 -

Arab tilshileriniń jetiskenlik tárepleriniń biri-semit tilleri ushın xarakterli bolǵan, ishki fleksiya qubılısı tiykarında ózgeriske ushıraytuǵın úsh dawıssız sesten turatuǵın túbir morfema túsinigin anıqlawı bolıp tabıladı.

Áne usı morfologiyalıq kategoriya XVIII-XIX ásirlerdegi evropa lingvistleriniń grammatikalıq tásiymatına, anıqıraǵı F. Bopptıń salıstırmalı-tariyxıy tilbilimine úlken tásirin tiygizdi.

Arab filologları tildegi analogiyanıń ornı, sózlerdi qollanıw jiyiligi tuwralı ayqın pikirler bildirdi. Arab grammatikasında da hind hám grek tilbilimindegi kibi sintaksis eń az izertlengen taraw.

Arab til biliminiń eń joqarı jetiskenlikleriniń biri leksikografiya tarawı bolıp esaplanadı. Arab lingvistleri oǵada bay leksikalıq materiallar jıynadı. Sinonimler sózligi, túsindirme sózlik, siyrek ushırasatuǵın sózler sózligi, ózlestirilgen sózler sózligi, eki tillik sózlikler dúzgen. Máselen, qılısh sóziniń 500 sinonimin, arıslan sóziniń 500 sinonimin, túye sóziniń 1000 sinonimin jıynap arab tiliniń leksikalıq baylıǵın atap kórsetedi. X ásirdiń talantlı filologlarınıń biri Xamza al-Isfaxani "baxıtsızlıq" sóziniń 400 sinonimin tawıp, baxıtsızlıq "atamasınıń ózi baxıtsızlıq"dep atap ótken edi.

Ana tiliniń sózligin dúziwde arab tilshileri kóp miynet etti. Al-Firuzabadi degen ilimpaz Kamus (okean) dep atalǵan 60 tomlıq sózlik dúzgen.

Bulardan basqa X ásirdiń aqırında Al-Djauxari degen ilimpazdıń 40 000 sózden ibarat "Sıxak" degen, Al-Geravi degen ilimpazdıń 10 tomnan ibarat "Leksikologiyaǵa jetilisiw" dep atalǵan sózlikleri dúzilgen. Bul sózliklerde sózler arab alfavititiykarında berilgen.

Arab til bilimindegi basqa hám kufa mektepleriniń wákilleride islam dininiń tiykarǵı jazba esteligi esaplanatuǵın "Quran"nıń tilin, sonıń menen birge kópshilik jaǵdayda sóylew tili normaların úyrendi. Bul áyyemgi dáwirdegi hind, qıtay, grek, rim lingvistikasında ushıraspaytuǵın qubılıs.

TÚRKIY TIL BILIMINIŃ TIYKARLARÍ. MAXMUD QASHǴARIYDÍŃ "DEVANU-LUǴAT-IT-TÚRK"

MIYNETI

Maxmud Qashǵariydıń "Devanu-luǵat-it-túrk" miyneti XI ásirde jasaǵan túrkiy qáwimleriniń tilinen maǵlıwmat beriwshi bahalı miynet bolıp tabıladı. Avtordıń tolıq atıMaxmud Ibn-al-Xusain. "Devanu-luǵat-it-túrk" degen ataması biziń tilimizde "Túrkiy tilleriniń sózligi" degen mánini bildiredi.

Bul miynettiń qashan jazılǵanı tuwralı maǵlıwmatlar, miynettiń III tom, 166betinde ushırasadı:" tórt mártebe kózden ótkerip teksergennen soń hijriy jıl esabında 466 jılı, yaǵnıy 1072 jılı jazıp pitkerildi", dep jazadı avtor.

"Devanu-luǵat-it-túrk" tiń qol jazba nusqasınıń tek bir danası saqlanǵan. Házir bul qol jazba nusqa Stambuldaǵı milliy kitapxananıń Áli Ámiri fondında saqlanbaqta. Bul qol jazbanı 1266 jılı 1 avgustta M.Qashǵariydıń ózi jazǵan túp nusqadan aradan eki júz jıl ótkennen keyin siriyalı alım Muxammed ibn Abubakir ibn Abdulfatx as-Savi (al-Damashqiy) degen adam kóshirgen, sol kóshirme nusqa bizge kelip jetken. Kólemi 319 bet qaǵazǵa jazılǵan, qaǵazı qıtayda islengen, bekkem hám qalıń qaǵaz. Nusqanıń ayırım jerleri óshken.

Miynettiń ózinde qay jerde jazılǵanı tuwralı maǵlıwmatlar ushıraspaydı, biraq 1074 jılı Baǵdat xalifasına berilgeni tuwralı maǵlıwmat bar. Soǵan qaraǵanda Maxmud Qashǵariy óziniń 40 jılǵa shamalas túrkiy qáwimleri hám qalaların gezip, atlı, eshekli, piyadalap materiallardı jıynap bolǵannan keyin Baǵdat sháhárine kelip

- 13 -

sol jerde jıynaǵan materiallardı sistemaǵa salıp tórt jıl dawamında jazıp pitkergen bolıwı múmkin. Baǵdatta jazılǵan dep boljaw jasawǵa qosımsha tiykar bolatuǵın nárse XI ásirde Irakta túrkiy qáwimleri basım kópshilikti quraytuǵın edi hám túrk seldjúklerdiń shıǵıstan batısqa qaray Irak, Iran, Armeniya, Greсiya jerlerinbasıp alıp atırǵan waqıt edi.

Toǵız ásir dawamında ilim ushın belgisiz bolıp kelgen "DLT" miynetiniń nusqası XX ásirdiń basında tabıldı. M.Qashǵariydıń bul miyneti uzaq ásirler dawamında esap-sansız arab ádebiyatlarınıń arasında tabılmay kelgen edi. "DLT" miyneti arab grafikasında, arab tilinde jazılǵan.

Bul miynettiń qalay tabılǵanı tuwralı túrk ilimpazı Besim Atalaydıń "DLT" tiń túrk tiline awdarmasında maǵlıwmatlar ushırasadı: Stambul qalası sahaflar bazarındaǵı kitapshı Burxan ápendige Nazif patshanıń xızmetshileriniń biri satılatuǵın kitap ákeledi. Burxan ápendi kitaptı satıw ushın bilimlendiriw bólimine alıp baradı. Bilimlendiriw bólimi 30 túrk lirasına bul kitaptı qımbat kórip satıp almaydı.

Bunnan soń Burxan ápendi Ali Ámiri degen bir qansha xat sawatı bar adamǵa kórsetedi. Ali Amiri kitaptıń qunlı miynet ekenigin kórip 30 liraǵa satıp aladı. Burxan ápendige qosımsha 3 lira komission xızmet xaqısın tóleydi. Ali Amiri kitaptı alǵannan keyin adamlarǵa bul kitaptıń áxmiyeti tuwralı kóp mártebe aytsa da hesh kimge kórsetpeydi. Ziya Gokalp degen baspa xana iyesi kóp mártebe ótinish etse de oǵan bermeydi.

General Sadriazam Talat pashanıń iske aralasıwı menen Kilisli Axmed Rifat Bilge degen ilimpaz hám baspaxana iyesi 1915-17 jılları úsh tomnan ibarat kitap etip bastırıp shıǵaradı. I,II tomları 1915 jılı, III tomı 1917 jılı basıldı.

Solay etip, túrk dúnyasınıń ájayıp jazba estelikleriniń biri "DLT" miyneti joq bolıp qáwpinen qutqarıldı. Kitaptıń Ali Amiri sıyaqlı sawatlı, Kilisli Rifat sıyaqlı ilimge keń qızıǵıwshı baspaxanasına iyesine dus keliwi bul miynetti joq bolıp ketiw qáwpinen qutqardı, bul olardıń túrkologiyaǵa qosqan úlken úlesi bolıp tabıladı.

M.Qashǵariydıń "Devanu-luǵat-it-túrk" miyneti 1915-1917 jılları arab grafikasında Kilisli Rifat tárepinen Stambul qalasında basılıp shıqqannan keyin bul miynet pútkil dúnya tilshi ilimpazları arasında úlken qızıǵıwshılıq oyattı:

Breslav qalasındaǵı universitettiń semit tilleri boyınsha prof. Karl Brokelman ilimpazlar arasında birinshi ret bul miynetti nemis tiline awdarma jasadı hám 1928 jılı Budapesht-Leypсig qalasında kitap etip bastırıp shıǵardı. Túrkiyada bul miynetti túrk tiline awdarma jasawǵa birinshilerden bolıp kirisken Kilisli Rifat bolıp tabıladı. Óziniń bildiriwine qaraǵanda birinshi dunya júzilik urıstıń aqırında yaǵnıy 1918 jılı 22 dápterden ibarat "DLT" miynetiniń túrkshege awdarmasın bilimlendiriw ministrligine 120 liraǵa satqan. Ol jerden kitap bolıp bastırılıp shıǵarılmaǵan, Stambul universitetiniń túrk tili hám ádebiyatı fakultetiniń kitapxanasına tapsırılǵan.

1921 jılı Túrkiyada revolyuсiya jeńip Mustafa Kemal Atatúrktiń basshılıǵında Osmanlı imperiyasın qıyratıp, demokratiyalıq jámiyet ornaǵannan eki jıl soń bul miynetti túrk tiline awdarma jasaw hám kitap etip basıp shıǵarıw zárúrligi tuwadı. Bul jumıs Bilimlendiriw ministrliginiń xızmetkeri Salih Rifat bey hám shayır Mehmed Akif beyge tapsırıladı. Olarǵa Stambuldaǵı universiteti kitapxanasındaǵı Kilisli Rifattıń 22 dápterden ibarat qol jazbası da alıp beriledi. Biraq negedur bul jumıs jáne iske aspaydı. "DLT" miynetiniń awdarması tayar bolmaydı. Bunnan soń Konyalı ilimpaz Bay Atif tárepinen Túrkiya Respublikası til komitetiniń ótinishi menen "DLT" miyneti awdarma jasaldı. Awdarma jasawda jiberilgen qáte-kemshilikleri ushın bul saparı da kitap bolıp bastırılmadı.

- 14 -

1937 jıl bul jumıs Túrkiya respublikası til komitetiniń bas sekretarı Ibraxim Nejip tárepinen ilimpaz Besim Atalayǵa tapsırıladı. Ol ózinen burınǵı awdarmalar menen ásirese Bay Atiftiń 943 betlik sońǵı awdarmasına sın qatnasın jasay otırıp bul iske kirisedi.

1939 jılı I tom, 1940 jılı II tom, 1941 jılı III tomın Ankarada kitap etip basıp shıǵardı.

"DLT" miynetin awdarma jasaw ózbek tilshileri arasında filologiya ilimleriniń kandidatı Salix Mutallibov tárepinen qolǵa alındı. 1960 jılı I tom, 1961 jılı II tom, 1963 jılı III tom, 1967 jılı IV tomınıń(indeks), ózbek tilindegi awdarması basılıp shıqtı. 1967 jılı Salix Mutallibovǵa

"Maxmud Qashǵariy "Devanu-luǵat-it-túrk" miynetin ózbek tiline awdarma jasap, til bilimine qosqan úlesi ushın filologiya ilimleriniń doktorı ilimiy dárejesi berildi.

Bunnan soń uyǵır ilimpazı Sadvakasov M.Qashǵariydıń "Devanu-luǵat-it-túrk" miynetin uyǵır tiline awdarıp, eki tom etip bastırıp shıǵardı. Demek usı waqıtqa shekem arabsha jazılǵan bul miynet tórt tilge awdarma jasaldı (nemis, túrk, ózbek, uyǵır tillerine). Bul miynetti qaraqalpaq tiline awdarma jasaw qaraqalpaq til biliminiń aldında turǵan áhmiyetli wazıypalardıń biri.

Avtor "Men túrkler, túrkmenler, oǵuzlar, chigiller, yaǵmalar, qırǵızlardıń qalaların, awıl hám jaylawların kóp jıllar gezip shıqtım, sózlerin jıynadım, sózdiń hár túrli qásiyetlerin úyrenip, anıqladım. Men bul islerdi til bilmegenim ushın emes, al bul tillerdegi hár bir kishkene tillik ózgesheliklerdi anıqlaw ushın isledim". (DLT, 1, 44 bet),-dep jazadı. Jáne de, "..Men hár bir káwimge tiyisli sózlerdiń jasalıw ózgesheliklerin hám qanday qollanıwına qısqasha túsinik beriw ushın ayrıqsha jol tuttım. Bul jumısta mısal retinde túrklerdiń tilinde qollanıp kelgen qosıqlardan, shadlıq hám matam kúnlerinde aytılatuǵın hikmetli sózlerinen, naqıl-maqallarınan keltirim. (DLT,1,47 bet )", dep kórsetedi

M. Qashǵariy "DLT" miynetinde túrkiy tilleriniń fonetikasına baylanıslı bahalı pikirler bildiredi. Sol dáwirde ses penen háripler arasındaǵı ayırmashılıqtı birinshi mártebe anıqladı, jazıwda qollanılatuǵın háripler janlı sóylew tilindegi seslerdi tolıq sáwlelendire almaytuǵının kórsetti. Ol bılay jazadı:

"Túrkiy tillerinde qollanılatuǵın tiykarǵı háriplerdiń sanı on segizdur. Álbette, tildegi sesler on segiz emes, kópdur. Bul on segiz hárip jeterli emes. Bulardan basqa túrkiy tildegi seslerdi ańlatıw ushın jáne hárip kerek. Lekin ol háripler joq. Ol jeti ses burınnan bar háriplerdiń ústine arnawlı belgi qoyıp jazıladı. (DLT,1,48 bet)". M. Qashǵariy túrkiy tillerindegi kóplik qosımtalı tuwralı bılay jazadı: "Er" sóz kóplikte "eren" túrinde ushırasadı. Lekin bul jaǵday júdá az ushıraydı hám ol qaǵıydaǵa qarama-qarsı, óytkeni, kóplik jalǵawı -lar// -ler túrinde boladı.

(1,71-bet).

XIII-XV ÁSIRLERDEGI QÍPSHAQ-OǴUZ ESTELIKLERI

1. "Kitab-i-Medjmu-u-terdjuman-túrki ve adjemi-ve mogoli ve farsi". (Túrkiy, arab, mongol hám farsı tilleriniń awdarma kitabı). Bul miynettiń tup nusqası Gollandiyada Leyden kitapxanasınıń arxivinde saqlanbaqta. Túp nusqanıń qol jazbası 76 bet kóleminde. Miynettiń 62 beti túrkshe-arabsha sózlik bolıp, ol tórt bólimnen ibarat. Túrkiy hám arab tilleri boyınsha leksikografiyalıq hám grammatikalıq maǵlıwmatlar berilgen. Bul miynettiń avtorı belgisiz. Bul miynetti Gollandiyalı ilimpaz arabist, iranst hám tyurkolog Martin Teodor Xoustma 1894-jılı

Leyden qalasında baspaǵa tayarladı hám nemis tilinde basıp shıǵardı. G.Xoustma birinshi bolıp bul sózliktiń tilin izertledi, latın grafikası tiykarında transkripсiya

- 15 -

jasadı, nemis tiline awdardı. G.Xoustmanıń bergen maǵlıwmatına qaraǵanda, sózlik 1245-jılı 28-yanvar kúni (27 shaban 643-jıl) jazap pitkerilgen. Egipette yamasa Siriyada jazılǵan dep boljaw jasaydı. Qol jazba nusqanı kóshirip jazǵan Xalil ibn Muxammed ibn

Yusup Konevi yaǵnıy Túrkiyanıń Koniya qalasınan shıqqan katib.

Belgili tyurkolog A.Nadjip bul túrkshe-arabsha sózlik Egipette mámleket basına mamlyukler kelmesten aldın dúzilgen degen pikirdi bildiredi. Ilimpazlar sózliktiń quramında 1260 mánili sóz qollanılǵanın, onnan 70 proсenti qıpshaq tillerinde ónimli qollanılatuǵın sózler ekenligin anıqlaydı.

Bul miynetti ekinshi ret baspaǵa tayarlaǵan qazaq ilimpazı A.Kurıshjanov boldı. Ol túrkshe-arabsha bul sózliktiń tilin orta ásirlerdegi hám házirgi túrkiy tilleri menen salıstırmalı baǵdarda izertledi hám "Túrkshe-arabsha sózliktińleksikası boyınsha izertlewler" degen atamada 1970-jılı Alma-Ata qalasında miynetti baspadan shıǵardı. Bunnan keyin ózbek ilimpazı

A.Yusunov bul sózlikti tolıq awdarma jasaǵan xalında, onıń leksikası hám morfologiyasın izertleytuǵın kandidatlıq dissertaсiya jaqladı. (Teması: Issledovanie pamyatnika XIV v

"Tarjuman túrki va ajami va mogoli" (Morf, leksika, slovar, perevod) Akd, Tashkent. 1973).

2.Jamal-ad-din-at-Túrkiydiń "Kitab-bulgat-ál-mushtaq-fi-luǵat-at-túrk-wál- qıfshaq" (Túrkiy hám qıpshaq tillerin úyreniwge mútáj adamlar ushın qollanba kitap) sózligi qaraqalpaq tiliniń tariyxın úáreniwde bahalı maǵlıwmatlar beretuǵın áhmiyetli miynetlerdiń biri. Bul miynettiń házirshe ilim ushın belgili bolǵan bir nusqası bar. Bul nusqa Franсiyada Parij qalasındaǵı milliy kitapxanada saqlanbaqta. Kólemi jaǵınan 166 bet, eki bólimnen ibarat. Bul miynet XIV ásirdiń birinshi yarımında jazılǵan dep shamalanadı, konkret jazılǵan jılı belgisiz. Polshalı prof. A.Zayonchkovskiydiń kórsetiwinshe, sózlik XIV ásirdiń ortalarında Siriyada jazılǵan.

Miynet túrkiy hám qıpshaq tilleriniń materialları tiykarında jazılǵan. Qol jazbanıń sózlik quramında 770 mánili sóz qollanǵan. Sonıń menen birge túrk hám qıpshaq tilleriniń grammatikalıq qurılısı jóninde kóplegen maǵlıwmatlar bar. Qol jazbanıń birinshi bóliminde atlıq sózler berilgen bolıp, kólemi 28 bet. 1958-jılı Varshavada basıp shıǵarıldı. Birinshi bólimniń dáslepki qol jazbası 1939-jılı Varshavaǵa nemislerdiń topılısı waqtında órt sebebinen janıp ketken e di. Miynettiń ekinshi feyil sózlerdi izertleytuǵın kólemi 138 betten ibarat bolǵan bólimi Varshava qalasında 1954-jılı basıp shıǵarıldı.

Ózbek til biliminde Sh.Fayzullaeva 1969-jılı Jamalatdin-at-Túrkiydiń bul "Kitab bulǵat- ál-mushtaq-fi-luǵat-at-túrk wál-qıfjaq" miynetiniń fonetika, leksika, morfologiyasın izertlew menen birge eki bólimdi birlestirip tolıq awdarma jasadı, bul temada kandidatlıq dissertaсiya qorǵadı.

Prof. Á. Nadjiptiń kórsetiwinshe, sózlikte qıpshaq tillerine qaraǵanda oǵuz túrkmen sózleri kóplep ushırasadı degen pikirdi aytadı.

3.XIII-XV ásirlerde oǵuz-qıpshaq tilleri boyınsha dóretilgen miynetlerdiń ishinde XIV ásirdiń eń kórnekli filologlarınıń biri, Ásiyruddin Abu-Hayyan Ál-An-dalusidiń "Kitab ál-idrak- li-lisan-ál-átrak" miyneti (Túrkiy tillerin úyreniw kitabı) belgili orındı iyeleydi. Bul miynette mamlyuk mámleketindegi aralas oǵuzqıpshaq túrkleriniń tili, onıń fonetikası, leksikası, morfologiya hám sintaksisi boyınsha oǵada bay materiallar berilgen. Prof. Á.Nadjip óziniń "XIV ásirdegi Egipet mamlyukleriniń qıpshaq-oǵuz ádebiy tili" dep atalǵan doktorlıq dissertaсiyasında Abu-Hayyannıń qálemine tiyisli bul miynetten basqa eliwge shamalas dóretpeleri bar ekenin kórsetedi. Abu-Hayyannıń bul "Kitab-al-idrak li-lisak al-atrak" miyneti 1312jılı (hijre jıl esabı boyınsha 712-jıl 20-ramazan) Kair qalasında Malik Salix medresesinde jazıp pitkerilgen. Miynettiń tiykarǵı nusqası saqlanbaǵan, e ki qol

- 16 -

jazba kóshirmesi saqlanıp bizge kelip jetti. Onıń bir nusqası Stambul qalasında Bayazit meshiti qaptalındaǵı Valeddin Efendi kitapxanasında saqlanadı.

Ekinshi kóshirme nusqası Stambul universitetiniń Xalis Efendi atındaǵı qol jazba fondında saqlanadı. Abu-Hayyannıń bul miyneti birinshi ret 1891-jılı túrk filologi Mustafa bey tárepinen Stambulda basıp shıǵarıladı. Ekinshi ilimiy baspası túrk ilimpazı Axmed Jafaroglı tárepinen tayarlanıp 1931-jılı Stambulda basıp shıǵarıladı.

Ózbek ilimpazı N.A.Rasulova tárepinen 1969-jılı "Abu-Hayyannıń "Kitab alidrak lilisan al-atrak" miynetiniń tilin izertlew" degen temada kandidatlıq dissertaсiyası jaqlandı. Bul miynette Abu Hayyan miynetiniń morfologiyası, leksikası izertlengen hám glossarii (sózligi) berilgen.

Qazaq ilimpazı M.N.Majenova "Abu Hayyan-issledovatel kıpchakskogo yazıka" degen temada 1969-jılı Alma-Atada kandidatlıq dissertaсiya qorǵadı.

Abu-Hayyannıń bul miynetinde 3500 aslam túrkiy sózler berilgen. Bunda qıpshaq, oǵuz, túrk, tatar, bulgar, uyǵır tilleriniń materialları salıstırmalı baǵdarda bayanlanǵan. Abu-Hayannıń bul miynetinde qollanılǵan sózlerdiń kópshiligi qaraqalpaq tiliniń tariyxın úyreniwde bizge bahalı maǵlıwmat beriwshi áhmiyetli miynetlerdiń qatarınan orın aladı.

4. XIII-XV ásirlerdegi oǵuz-qıpshaq tiliniń kelesi eń iri miynetleriniń biri "Kitab at- tuhfat-uz-zakiyya fil-luǵat-it-turkiya" (Túrkiy tilleri boyınsha minsiztaza sıylıq) esteligi bolıp bul miynettiń avtorı ilim ushın ele belgisiz. Bul miynet XIII-XV ásirde payda bolǵan miynetlerdiń arasında faktlerdiń jıynaqlılıǵı, bay maǵlıwmatı, miynettiń sapası jaǵınan tyurkologiyada, sonıń ishinde qıpshaq tillerin úyreniwde ayrıqsha orındı iyeleydi. Bul miynettiń ilimiy qunlılıǵı sonnan ibarat,túrkiy tilleri boyınsha jazılǵan basqa miynetlerdegidey bir neshe bólimlerge bólingen.

Birinshi bólimde, qısqasha kirisiw berilgen, onda qıpshaq tiliniń seslik qurılısı, grafikalıq jazıwı tuwralı maǵlıwmat beriledi.

Ekinshi tiykarǵı bólimde qıpshaq tiliniń sózligi berilgen, sózlik arab háripleriniń jaylasıw tártibi menen berilgen dáslep arab sózlerin, keyin onıń túrkiy tilindegi ekvivalenti berilgen.

Úshinshi bólimde, qıpshaq tiliniń grammatikalıq qaǵıydaları berilgen. Sózlik bólimi 29 bapqa, grammatikalıq bólimi 64 bapqa bólingen.

Fuadbey Kuprilizade, I.A.Zayonchkovskiydiń miynetlerinde "At-tuhfa" nıń qol jazba nusqaları hám tillik ózgeshelikleri tuwralı pikirler ushırasadı.

Bul miynettiń payda bolǵan dáwiri hám jazılǵan ornı tuwralı hár qıylı pikirlerdi ushıratıwǵa boladı. Ayırım ilimpazlar bul miynet XIV ásirde Egipette jazılǵan dep boljasa, ayırım ilimpazlar miynettiń tilinde ushırasatuǵın Siriya arablarınıń dialektlik sózlerine tiykarlana otırıp miynettiń avtorı Siriyada tuwılıp ósken, soń Egipette jasaǵan. Egipette jasap turǵan waqtında bul miynetti jazǵan dep boljaw jasaydı.

Bul miynettiń qol jazbası házirgi dáwirde Stambul qalasındaǵı Bayazit meshiti qaptalındaǵı Valeddin áfendi kitapxanasında N3092 shifri menen saqlanadı. Kólemi 180 bet, 3600 aslam sózler qollanılǵan.

M.G.Ziyaevanıń kórsetiwi boyınsha, sonnan 1729 sóz atlıq, 1185 sóz feyil, 313 kelbetli k, 92 sanlıq, 53 almasıq, 42 ráwish, 33 dáneker, 28 tirkewish, 10 janapay, 6 tańlaq sóz qollanǵan.

Qol jazba nasx usılında jazılǵan, arab sózleri qara, túrkiy sózleri qızıl sıya menen jazılǵan. Kólemi 26.X.17,5 bolǵan qaǵazǵa jazılǵan. Hár bir bette 13 qatar jazıwjazılǵan, hár bir qatarda ortasha 7 sóz jazalǵan. 1902-jılı Túrk ilimpazı Nájib Ásim Bayazid kitapxanasınan bul esteliktiń fotokopiyası alıp Shemsettin Sami degen

- 17 -

ilimpazǵa awdarma jasaw ushın bergen. Shemsittin Sami 212 betlik awdarma jasaydı, biraq basılıp shıqpaydı. "Kitab at-tuxfat" miyneti úsh mártebe baspadan basıp shıǵarıladı.

Birinshi ret prof. T. Xalashi Kun tárepinen bul miynettiń qol jazbası baspaǵa tayarlanıp 1942-jılı Vengriyada Budapesht qalasında basıp shıǵarıladı.

Ekinshi ret, talantlı túrk ilimpazı Besim Atalay tárepinen 1945-jılı túrk tiline awdarma jasalıp, sózligi dúzilip Stambul qalasında basılıp shıǵarıladı.

Úshinshi ret ózbek ilimpazı prof. S.Mutallibov tárepinen ózbek tiline awdarma jasalıp, 1968-jılı Tashkentte basıp shıǵarıladı.

Bul miynettiń tillik ózgeshelikleri tuwralı ózbek ilimpazı M.G.Ziyaeva 1972jılı "XIV

ásir esteligi "Kitab-at-tuhfat-uz-zakiya fil-luǵat-it-turkiya boyınsha izertlewler" degen temada kandidatlıq dissertaсiya qorǵadı. Uyǵır ilimpazı Arınov T.A. Leksiko-semanticheskie i stilisticheskie osebennosti yazıka starokıpchakskogo pamyatnika (XV v) "Kitab-at-tuhfa-az- zakiya-fil-lugat-at-turkia" (Alma-Ata 1983) degen temada kandidatlıq dissertaсiya qorǵadı.

5. "Al-kavanin al-kulliya li-dabt al-luǵat at-túrkiya" (Túrk tilin úyreniwshiler ushın qollanba kitap) miyneti. Bul miynettiń avtorı belgisiz. Ilimpazlardıń dálillewinshe, XV ásirdiń basında Egipette jazılǵan dep esaplanadı.

Tili jaǵınan qıpshaq-túrkmen tilleriniń materiallarınıń aralas ekenligin kóriw múmkin. Nusqanıń qol jazbası eki bólimnen ibarat:

Birinshi bólim, túrkiy tiliniń grammatikalıq ózgesheligin anıqlawǵa arnalsa, ekinshi bólimde, sózlik berilgen bolıp 500 den aslam sóz ushırasadı.

Bul miynet birinshi márte 1928-jılı túrk ilimpazı Kilisli Rifat tárepinen túrk tiline awdarma jasalıp prof. Fuadbey Kuprilizadeniń kiris sózi menen Stambulda basılıp shıqtı. Ekinshi baspası prof. S.Telegdi tárepinen tayarlanıp 1937-jılı Budapesht qalasında basılıp shıqtı. Qurılısı jaǵınan kirisiw bólimi, fonetikalıq hám morfologiyalıq ózgesheligin izertlewge arnalǵan tiykarǵı bólimnen hám sózlikten ibarat.

ALISHER NAWAYÍNÍŃ "MUHOKAMATUL LUǴATAYN"

MIYNETI

Alisher Nawayınıń "Muhokamatul luǵatayn" miyneti 1499-jılı jazılǵan. Bul miynette túrkiy til menen parsı tili bir-birine salıstırıladı. Solay etip Alisher Nawayı genetikalıq jaqtan tuwısqan bolmaǵan tillerdi salıstırmalı baǵdarda úyreniw usılın baslap beredi.

Ol túrkiy tiliniń bay múmkinshiliklerin kórsetedi.

Alisher Nawayı bul miynetinde tillerdi salıstırmalı úyreniw menen birge til hám sananıń baylanısı, tillerdiń payda bolıwı tuwralı da pikirlerin bildiredi. Til menen sananıń baylanısı máselesin durıs sheshken halda, tillerdiń payda bolıwın alla-taalaǵa baylanıstıradı.

A. Nawayı "Muhokamatul luǵatayn" miynetinde túrkiy tilleri tariyxı ushın áhmiyetli bolǵan tómendegi pikirlerdi bildiredi:

1.Túrkiy tildi parsı tili menen salıstırıp, onıń parsı tilinen tómen emesligin kórsetti hám kórkem sóz sheberlerin túrkiy tilde shıǵarma dóretiwge ruhlandırdı.

2.Nawayı eki tildi salıstırıw tiykarında túrkiy tildiń sózlik quramınıń baylıǵın kórsetti.

Miynette 100 den aslam feyil sózdi mısalǵa keltirip, olardı talladı, túrkiy tilin "Ǵáziyne" dep bildi. Lekin ol "Ǵáziyne" niń átirapın Nawayınıń sózi menen aytqanda, "Jılan" lar hám "Tiken" ler orap alǵan edi. Ol áne sol

- 18 -

"Jılanlar" hám "Tikenler" den qorıqpastan túrkiy tilden paydalanıwǵa kórkem sóz ustaların shaqırdı.

3.Nawayı túrkiy tilde sóz jasawda artıqmashlıq bar ekenligin kórsetti. Ásirese, atlıq jasawshı chı// -chi, -vul qosımtaları, feyil formaların jasawshı -sh, -t,

-l, qosımtaları tuwralı pikirleri dıqqatqa ılayıq.

4.Túrkiy tilleriniń tariyxıy fonetikasına baylanıslı bildirgen pikirleri bahalı. Ol u, w, hám e, i, sesleriniń hár túrli artikulyaсiyası nátiyjesinde sózdiń mánilik ózgeriske ushıraytuǵının atap ótedi. Tildegi omonim sózler tuwralı ayta kelip tómendegishe jazadı. "Kwk derlar, yana kwk ahangdur,yana tegrada kwklamdur, yana kwk qandaǵnı ham derlar, yana kwk sabza va olangnı daǵı derlar".

5.Túrkiy hám parsı tillerin salıstırıw barısında túrkiy tildiń stilistikasına tán ózgesheliklerdi de bayan etedi.

ORTA ÁSIRLER LINGVISTIKASÍ

Evropada orta ásirlerde ilimniń barlıq tarawları, sonıń ishinde til biliminde de aytarlıqtay alǵa ilgerilewshilik bolmadı. Bul dáwirde ámeliy máqsetlerde latın tilin úyreniw boyınsha jumıslar júrgizildi. Rim grammatistleri Donata hám Prisсiannıń latın tili boyınsha qollanbası qollanıwda boldı.

Oyanıw dáwirinde tilge baylanıslı tiykarǵı úsh másele kún tártibinde turdı: a) milliy tillerdiń qáliplesiwi hám rawajlanıwı; b) xalıq aralıq masshtabta hár-qıylı tillerdi úyreniw hám iyelew; v) antik dáwir hám orta ásirlerdegi lingvistikalıq miyraslardı qayta qurıw;

Italiyalı Dante Aligeri (1265-1321) feodallıq orta ásirdiń tamamlanıp, birinshi burjuaziyalıq dúzim káliplesken jańa dáwirdiń ilimpazı bolıp, tilmáseleleri menen de qızıqsındı. Ol 1304-1307 jılları jazılǵan "Xalıq tili haqqında" traktatında tildiń payda bolıwı máselelesine toqtaydı. Jańa dáwir mádeniyatı tariyxında birinshilerden bolıp xalıq tili hám ádebiy til haqqındaǵı máseleni kóteredi, qanonlıq-diniy kitabıy tildiń emes, al milliy ádebiy tildiń tárepdarı boladı. Ol xalıq tili latın tiline salıstırǵanda tábiyiy til ekenligin,al latın tili-jasalma yaǵnıy óli til ekenligin kóteredi hám óziniń shıǵarmaların latın tilinde emes, al italyan tilinde jazadı.

Oyanıw dáwiriniń grammatistleriniń ishinde P. Ramus (1515-1572) Aristotel sxolastikasına qarsı shıqtı. Ol grek, latın hám franсuz tilleriniń grammatikası boyınsha miynetler jazdı. Onıń mektebinen shıqqan shákirtleriniń biri Ya. Aarusa (1538-1586) jańa dáwirdiń birinshi fonetistlerinen esaplanadı. Ol 1586 jılı jazılǵan "Hárip tuwralı eki kitap" degen miynetinde til sesleri hám olardıń jasalıw ornı, usılları tuwralı sistemaǵa túsirilgen izertlewlerin járiyaladı.

Rossiyada XVI ásirdiń basında Maksim Grektiń (1475-1556) miynetlerinde grammatika máselelerin óz aldına úyreniw baslandı. 1586 jılı "Slavyanskaya grammatika" degen atamada Vilno qalasında slavyan tilleriniń grammatikası baspaxanadan kitap bolıp basılıp shıqtı.

Evropa tillerin bir-birine salıstırıp toparlarǵa jámlep úyreniw tájiriybesi franсuz filologı J. Skaliger (1540-1609) tárepinen baslanıp, onıń 1599-jılı járiyalanǵan "Evropalılardıń tili boyınsha pikir júrgiziw" kitabında berildi. Ol bul miynetinde Evropada on bir til toparı bar ekenligin kórsetip, onnan tórtewi-úlken, jetewi-kishi tillik toparlar ekenligin bildiredi.

- 19 -

Evropada tilge tariyxıy qatnas jasaw etimologiyalıq hám kóp tillik sózliklerdi dúziwde kózge taslanadı. Bunday miynetlerdiń qatarına Menajdıń "Franсuz tiliniń etimologiyalıq sózligi" (1650), Ferraridıń "Italyan tiliniń derekleri" (1676) sózliklerin kórsetiw múmkin. Orıs sayaxatshısı hám tábiyattanıwshısı P.S. Pallas (1788-1789) 270 aslam tillerdiń materialları tiykarında birinshi salıstırmalı kóp tilli sózlikti dúzdi.

Ispan monaxı L. Ervas-i-Panduronıń 1800-1805 jılları Madridte altı tomlıq "Dúnya tilleri hám olardıń klasifikaсiyası" boyınsha izertlewi járiyalandı. Bul miynette 300 shamalas tillerdi salıstırıp úyreniw tiykarında tillerdiń grammatikalıq qurılısındaǵı ózgesheliklerge dıqqat awdardı. Bul tiptegi sózliklerdiń ishinde nemeс tilshisi I. Adelungtıń "Mitridat, yamasa ulıwma til bilimi" (1806-1817) dep atalǵan tórt tomlıq sózligi eń jetilisken sózliklerden esaplanadı. Bul miynette 500 den aslam dúnya tilleri hám dialektleri boyınsha maǵlıwmatlar berilgen.

POR-ROYAL GRAMMATIKASÍ

XVII ásirdegi lingvistikalıq oy-pikirdiń rawajlanıwında 1660 jılı payda bolǵan "Ulıwma hám raсional grammatika" yamasa Por-Royal grammatikası belgili orındı iyeleydi. Bul grammatikalıq táliymat Parij janındaǵı Por-Royal monastırı abbatları Antuan Arno (1612-1694) hám Klod Lanslo tárepinen jazıldı.

"Por-Royal grammatikası" eki talant iyesi filosofiya hám logika professorı Antuan Arno, grammatika hám filologiya professorı Klod Lanslonıń birliktegi dóretiwshilik miynetiniń jemisi bolıp tabıladı.

Antuan Arno 1612 jılı Parij qalasında belgili advokattıń semyasında tuwıladı. Ákesi

1594 jılǵı universitet huqıqların qorǵawshılardıń iezuidlerge qarsı kóterilisine qatnasqan. Usı kóterilis sebepli quwdalanǵan ákesi semyasın Parijge jaqın jerdegi Por-Royal abbatlıǵına kóshirip alıp keledi. Antuan Arnoda soń bul jerden de quwdalanıp Belgiyaǵa ketiwge májbúr boladı hám 82 jasında 1694 jılı Bryusselde qazalanadı. Antuan Arno hár qıylı ilim tarawları boyınsha kóplegen miynetler dóretken. 1775-1781 jılları Shveyсariyanıń Lozanna qalasındaonıń 44 tomlıq tolıq shıǵarmalar jıynaǵı járiyalanǵan.

Klod Lanslo 1616 jılı Parij qalasında tuwılǵan. Óziniń bas dushpanı bolǵan Kardinal Risheleniń óliminen soń Por-Royal abbatlıǵında mektep shólkemlestiredi hám onıń birinshi muǵallimi hám basqarıwshısı boladı. Ol klassikalıq hám janlı tiller boyınsha kóplegen izertlewler dóretken. Klod Lanslo 1695 jılı 79 jasında qaytıs boladı.

Por-Royal abbatlıǵı Parijge jaqın jerde jaylasqan bolıp, onda hayalqızlardıń katolik shirkewi bar edi. XVII ásirde bul shirkew Yansenizm táliymatınıń orayına aylandı. Yansenizm bul-belgili gollandiyalı ruwxaniy-teolog Yansenniń diniy aǵımı bolıp onda diniy-soсiallıq háreketlerdiń ideyaları bayanlanadı. Solay etip, XVII ásirde Por-Royal shirkewi Franсiyanıń aǵartıwshılıq oraylarınıń biri boladı. Por-Royal monastrında qáliplesken hayal-qızlar hám er balalar mektepleri óziniń bilim beriw dárejesiniń joqarılıǵı menen ajıralıp turadı. Bul mekteplerde teologiyalıq yaǵnıy diniy bilimler menen birge dúnyalıq ilimlerdi úyreniwge, ásirese, filosofiya, til hám kórkem ádebiyattı úyreniwge ayrıqsha dıqqat awdarıldı. Usınday progressiv tárepleri katolik shirkewindegi dinshillerge jaqpay 1660-jılı er balalar mektebi jabıladı, 1710-jılı hayal-qızlar mektebi de jabılıp, buzıp taslanadı. 1712 jılı Franсiya karoli Lyudovik IV buyrıǵı menen Por-Royal monastri órtep jiberiledi.

- 20 -