Lingvistikaliq taliymat tariyxi
.pdf
Ol 1900-jılı on tomlıq "Xalıqlar psixologiyası. Tili, mifleri hám úrpádetleriniń rawajlanıw nızamları boyınsha izertlew" miynetiniń birinshi bólimin járiyaladı. 1400 betten ibarat dáslepki eki tomı tildi izertlewge arnalıp "Til" dep ataladı.2 Birinshi tomı "Xalıq psixologiyasına kirisiw" bólimi bes baptan ibarat. 1 bap "Kórsetiwshi háreketler", II bapháreketler tili, III-bap-til sesleri, IV bap-ceslik ózgerisler; V bap-sóz jasalıw dep ataladı.
Ekinshi tomı tórt baptan ibarat I bap-sóz formaları, II bap-gáp, III bapmániniń ózgeriwi, IV bap-tildiń kelip shıǵıwı dep ataladı.
V. Vundttıń bul miynetleri psixologlar hám tilshilerge belgili dárejede tásir jasadı. Ol soсiallıq psixologiyanıń sistemasın qáliplestiriw ushın ózinen aldıńǵı G. Shteyntal hám M. Laсarus tárepinen bildirilgen, "jeke psixologiya xalıqlıq psixologiya menen tolıqtırıwı kerek, olar ekewi ulıwma psixologiyanıń bólimleri"- degen ideyaǵa súyendi. Shteyntal hám Laсarustı xalıq psixologiyası táliymatınıń tiykarın salıwshılar sıpatında tán alǵan halda, olardıń iliminiń kemshilik táreplerin sınǵa aladı. Olar ilimpaz sıpatında individual-psixologiya sheńberlerinen sırtqa shıǵa almadı, -dep jazadı.
Vundttıń pikirinshe, "tildiń rawajlanıwı-bul psixologiyalıq rawajlanıw".3
"Til-adamnıń psixofizikalıq háreketiniń juwmaǵı". Vundttıń til filosofiyasınıń tiykarǵı konсepсiyası-tildi adamzat jámiyetiniń rawajlanıw proсesindegi jámáátlik ruwxıy háreketleriniń baslı ónimi sıpatında bahalaydı.
V. Vundttıń lingvistikalıq hám psixologiyalıq ideyaları onıń shákirti psixolog hám tilshi O. Ditrixqa úlken tásir jasadı. O. Ditrixtıń 1903-1904 jılları járiyalanǵan "Til psixologiyası tiykarları" miynetinde Vundttıń til filosofiyasınıń tásiri ayqın seziledi.
A. A. POTEBNYANÍŃ TIL FILOSOFIYASÍ
Aleksandr Afanasevich Potebnya (1835-1891)-orıs tili, poeziyası hám folklorı,sonday-aq ulıwma til bilimi boyınsha kórnekli izertlewshi.
A. Potebnyanıń ilimiy-dóretiwshilik xızmeti Xarkov universiteti menen tıǵız baylanıslı.
Ol Xarkov universitetin 1863 jılı pitkerdi hám qalǵan ómirindegi barlıq ilimiy izertlew, pedagogikalıq jumısları usı jerde ótti. Ol óziniń erudiсiyası, lingvistikalıq oy-pikiriniń keńligi menen auditoriyaǵa kúshli tásir jasaytuǵın ájayıp lektor bolǵan. A.A. Potebnyanıń mektebinen sońǵılıǵında D. I. Ovsyaniko-Kulikovskiy, A.V. Popov, B. M. Lyapunov, M.A. Kolosov, A.I. Sobolevskiy kibi talantlı shákirtler shıqtı.
Oǵan 1877-jılı "Orıs grammatikası boyınsha izertlewler" degen miynetiniń I tomı ushın Rossiya Ilimler Akademiyasınıń M. V. Lomonosov atındaǵı sıylıǵı berildi.
Potebnyanıń ilimiy miyraslarınıń ishinde onıń ulıwma lingvistikalıq kóz qarasları sáwleleniwin tapqan tómendegi miynetleri bolıp tabıladı. 1862-jılı járiyalanǵan "Oylaw hám til" miyneti,1 1894-jılı járiyalanǵan "Sóz óneri teoriyası boyınsha lekсiyalardan", tórt tomlıq "Orıs grammatikası boyınsha izertlewler" (1905),1876-jılı járiyalanǵan "Orıs tilindegi seslerdiń tariyxı máselesine" degen miynetleri.
2Wundt W. Volkersychologie/ Eine Untersuchung der Entwicklunsgesetze Von Sprache. Bd. I-II. Die Sprache. 1900.
3Vundt V. Fiziologiya yazıkaSPb, 1868, 7-b
1 Potebnya A.A. Mısl i yazık.// -Jurnal Ministerstva narodnogo prosveshenie. Ch. XIII-XIV.
1862.
- 41 -
Ol til filosofiyası, ulıwma til bilimi, morfologiya, fonetika, sintaksis, semasiologiya, dialektologiya, hind-evropa tilleriniń salıstırmalı-tariyxıy grammatikası hám slavyan tilleri máselesi menen qızıqsındı. Sonday-aq, Potebnya poetika, kórkem shıǵarma tili, til hám kórkemónerdiń qatnası máseleleri menen shuǵıllandı.
Potebnyanıń filosofiyalıq kóz-qarasları nemis klassikalıq filosofiyası I. Kant, I. Fixte, F. Shelling, G. Gegel miynetleri tiykarında qáliplesti, sonday-aq, V. Gumboldt, G. Shteyntaldıń miynetleri menen jaqınnan tanısadı.
V. Gumboldttıń til filosofiyası, ásirese, onıń ilim hám kórkem ónerdi adamzat sanasınıń bir túri sıpatında qarawı, onı til menen baylanıslı izertlew zárúrligi tuwralı ideyaları Potebnyaǵa úlken tásir jasaydı. Potebnya bul máselelerdi sol dáwirdegi til biliminde ústemlik etken filosofiyalıq psixologizm kóz qarasınan qabıllaydı. Oǵan M. Laсarus penen G. Shteyntaldıń etnikalıq psixologiya tuwralı teoriyaları da belgili dárejede tásirin tiygizdi.
A.A. Potebnyanıń til bilimi tariyxındaǵı tiykarǵı xızmeti tómendegilerden ibarat boldı: ol birinshi gezekte til filosofiyası menen qızıqsındı tildiń mádeniy, mádeniy-tariyxıy, psixologiyalıq qubılıs ekenligin anıqlawǵa umtıldı, til hám oylawdıń, olarǵa mádeniyattıń qarım-qatnası máselelerin izertledi.
Onıń ilimiy-dóretiwshilik xızmeti eki dáwirge bólinedi: birinshi dáwiri- 1860-1865 jıllardı óz ishine aladı. Bul dáwirde ol V. Gumboldt hám Shteyntaldıń til teoriyası boyınsha filosofiya-psixologiyalıq hár qanday ideyaların sın kóz qarasında úyrenip shıqtı. Usı dáwirde ol til biliminde tiykarınan psixolog hám filosof sıpatında kózge taslanadı. Ekinshi dáwiri-1865- 1891 jıllardı óz ishine aladı. Potebnya bul dáwirde orıs tiliniń fonetika hám grammatikası, dialektologiyası boyınsha izertlewler júrgizdi. Hind-evropa til biliminiń jetiskenliklerine tiykarlana otırıp slavyan tillerin úyrendi.
Potebnyanıń ilimiy-dóretiwshilik xızmetin úyrenip qaraǵanımızda, onı qızıqsındırǵan baslı másele-til hám oylawdıń óz-ara qatnası máselesi ekenliginańlawǵa boladı.
Ol "Oylaw hám til" miynetinde, óziniń aldına individtiń psixikalıq halatın adamnıń biliw proсesiniń obektiv mexanizmi sıpatında úyreniw wazıypasın qoyadı. Ózi islep shıqqan keste tiykarında poeziya hám proza, kórkem-óner hám ilim teoriyasın quradı. Yaǵnıy bul jerde sóz ilimiy oylaw hám kórkem-óner psixologiyası problemaların úyreniw tuwralı boladı. Bul teoriyanıń tiykarı V. Gumboldt tárepinen islep shıǵılǵan, keyin G. Shteyntal tárepinen ayırım ózgerisler menen rawajlandırılǵan edi. Biraq bul teoriyanı tiykarlap dálillegen A.A. Potebnya boldı.
Ol "Oylaw hám til" miynetinde "poeziya hám proza, kórkem-óner hám ilim til arqalı turmısqa asadı",-degen V. Gumboldt ideyaların dawam etti. "Bilimdi úyreniw tildiń túrinen ǵárezli boladı. Grammatikalıq qurılıstıń ózgeriwi menen pikirlew qurılısı ózgeredi". Potebnyanıń pikirinshe: "Til tayar oy pikirdi sáwlelendiriw quralı emes, al oypikirdi payda etedi"1.
Sonlıqtanda ol tildi oylawdıń hám biliwdiń tiykarı usılı, oydı shólkemlestiriwshi háreket sıpatında qaraydı.
G. Shteyntaldıń ideyaların dawam etip, ol, "tildiń barlıq waqıtta oylaw menen sáykes kelmeytuǵının kórsetedi". Máselen, xudojnik hám hár qanday muzıkanttıń dóretiwshilik oylawı sózdiń qatnasısız ámelge asadı. Júdá quramalı matematikalıq túsinikler de shártli tańbalar arqalı orınlanadı, biraqta buǵan erisiw basqıshı til arqalı júzege asadı. Potebnya, til, sóz arqalı jasaytuǵın mifler, ápsanalardı úyreniw júdá áhmiyetli, sebebi olar adamlardı bir jámiyetke birlestiredi.
1 Potebnya A.A. Mısl i yazık.// -Jurnal Ministerstva narodnogo prosveshenie. Ch. XIII-XIV/
1862.
- 42 -
Bir tilde sóylew adamlardı bir-birine jaqınlastıradı. Tildiń birligi diniy,ekonomikalıq hám siyasiy birlikke salıstırǵanda anaǵurlım jaqın. Usı máselege baylanıslı "Xalıqtıń jasawınıń birden-bir hesh nárse menen almastırıp bolmaytuǵın usılı tiliniń birligi bolıp tabıladı",- dep jazadı.2
Ulıwma juwmaqlastırıp aytqanda, A. A. Potebnyanıń filosofiyalıqlingvistikalıq kóz qarasları V. Gumboldt, M. Laсarus, G. Shteyntal h.t.b. kórnekli ilimpazlardıń "adamnıń evolyuсiyalıq proсesi menen birge oylawdıń hám tildiń rawajlanıwı iske asadı, olardıń biriniń rawajlanıwı ekinshisiz bolıwı múmkin emes. Sóz tayar oy-pikirdi sáwlelendiriw quralı e mes, ol oylawdı qáliplestiriwshi usıl bolıp tabıladı. Til-bul oydıń ózi. Oylawdıń payda bolıwında til menen organikalıq baylanıs boladı, oylaw tilden ǵárezli"-degen ideyalarına tiykarlanadı.
Akademik V.V. Vinogradov onıń ilimiy-dóretiwshilik xızmetine baha berip, "Orıs til bilimi tariyxında Potebnya ayrıqsha orındı iyeleydi. Tilshi-oyshıl sıpatında ol orıs tilin ulıwma adamzatlıq til hám oylawdıń evolyuсiyası menen tıǵız baylanısta izertledi",-dep atap kórsetedi.3
XIX ásirdegi til filosofiyası boyınsha juwmaqlar
XIX ásirdegi til teoriyasında tiykarǵı orındı V. Gumboldt tárepinen islep shıǵılǵan til konсepсiyası oraylıq orındı iyeleydi. Bul konсepсiyadaǵı Gumboldttıń tiykarǵı ideyası- "til massalıq háreketlerdiń ónimi, sonıń menen bir waqıtta háreket bolıp tabıladı". Gumboldt tildiń dóreliw proсesi qurılısın bayanlawda fenomendi, yaǵnıy háreketti bayanlaydı. Gumboldttıń til ontologiyası tiykarında til filosofiyasına baylanıslı bir qansha ideyalar payda boldı.
1)Dúnya tillerin óz-ózinen rawajlanatuǵın tábiyiy organizm sıpatında túsiniw ideyası. Bul ideya boyınsha tildiń rawajlanıwı qálegen tábiyiy organizm sıyaqlı adamnıń erkininen tıs jasaydı dep esaplaydı. Bul A. Shleyxer táliymatınıń filogenetikalıq hám ontogenetikalıq aspektlerin óz ishine aladı.
2)Oylawdıń rawajlanıwı tuwralı túsinik. Bul ideya boyınsha oylaw tildiń háreketi
nátiyjesinde payda boladı. Bul ideya G. Shteyntal, M. Laсarus, V. Vundt, A.A. Potebnya miynetlerinde sáwleleniwin taptı.
XIX ásir til biliminiń eń baslı jetiskenligi bul tildiń ishki baylanısların analizlew hám onıń tildiń qurılısına jáne de, oylaw menen funkсional baylanısına tásir jasaytuǵın sırtqı faktorlarǵa qatnasın izertlew boldı.
TIL BILIMINDEGI JAS GRAMMATISTLER BASQÍSHÍ
XIX ásirdiń 60-jılları komparativistikada júzege kelgen krizis jańa jas grammatistler
aǵımınıń payda bolıwına alıp keldi. Jas grammatistler aǵımına tán |
bolǵan konсepсiya |
G. |
||
Ostgof, K. Brugman, A. Leskin, B. Delbryuk, G. Paul |
h.t.b. ilimpazlardıń |
atları menen |
||
baylanıslı. Nemis iilimpazlarınıń bul aǵımına skandinaviyalı |
K. |
Verner, |
daniyalı |
V. |
Tomsen, franсuz M. Breal, shveyсariyalı Ferdinantde-Sossyur, italyalı G.I. Askoli, amerikalı
V.D. Uitni, rossiyalı F.F. Fortunatov, I.A. Boduen de Kurtene h.t.b. ózleriniń dóretiwshilik xızmetinińdáslepki basqıshlarında qosıldı. Ilimiy ádebiyatlarda jas grammatistler aǵımıLeipсig mektebi dep ataladı. Onıń tiykarǵı sebebi Leipсig universiteti grammatistleri tárepinen jas grammatistler aǵımınıń metodologiyalıq tiykarları islep shıǵıldı.
2Potebnya A.A, Mısl i yazık s. 222.
3Vinogradov V.V., A.A. Potebnya.-// Russkiy yazık v shkole, -1938, №6-6. –s.11.
-43 -
Leipсig lingvistikalıq mektebi jas grammatistler aǵımınıń tiykarǵı wákilleri Avgust Leskin (1840-1916) German Ostgof (1847-1909), Karl Brugman (1849-1919) hám German Paul (1846-1921) esaplanadı.
F. Bopptan A. Shleyxerge shekemgi, tilshilerdiń ózlerinen aldıńǵı áwladın sheshiwshi túrde sınǵa alǵan olardı nemis tilshisi F. Carnke ironiya menen "Jas grammatistler" dep atap edi, sońǵılıǵında bul termin ilimiy ortalıqta keńnen tanımalıqqa iye bolıp ketti.
Jas grammatistler aǵımınıń metodologiyalıq tiykarları
Jas grammatistler aǵımı-XIX ásirdiń 80 jıllarınan baslap qáliplesip, ilimiy aǵım sıpatında 50 jıl jasadı. Onıń wákilleri til haqqındaǵı bilimniń wazıypaları hám tiykarǵı prinсiplerin anıqlaw hám lingvistikalıq analizlew metodikasın jetilistiriw máseleleri menen shuǵıllandı.
Romantizm aǵımı wákilleri salıstırmalı til bilimine eski dáwirdegi ádebiy estelikler hám folklorlıq shıǵarmalardaǵı derekler boyınsha ulıwma hind-evropa mádeniyatın qayta tiklew ushın maǵlıwmat alatuǵın derek sıpatında qaradı. F. Bopp, Ya.Grimm, R. Rask, A.X. Vostokov, h.t.b. tilshi bolıw menen birge folklorist, paleograf, ádebiyat tariyxshıları bolsa, ayırımları máselen F. ,I. Buslaev kórkem-óner tanıwshısı boldı. Olardıń kóz-qarasınsha, til biliminiń wazıypası-ruxıy mádeniyattıń tariyxın bayanlaw hám qayta tiklew ushın lingvistikalıq maǵlıwmatlardıpaydalanıw bolıp tabıladı. Sonlıqtanda romantizm filosofiyasına sáykes til ruwxıy rawajlanıwdıń deregi sıpatında qaraldı, til sistemasınıń rawajlanıw sebepleri mádeniy hám ruwxıy rawajlanıwdıń faktorları sıpatında úyrenildi.
A. Shleyxer hám onıń shákirtleri tildi tábiyiy organizm sıpatında úyreniw ideyasın usındı.
Al jas grammatistler tillik ózgerislerdiń sebeplerin ekstralingvistikalıq emes, al ishki lingvistikalıq faktorlardan izlewimiz kerek dep esapladı. Olardıń baslı tezisi: Tildiń qurılısınıń ózi (tildiń organizmi, tildiń sisteması) hám onıń jasawı sistemanıń ózin háreketke keltiredi.
Jas grammatistler Shleyxer konсepсiyasındaǵı tábiyiy obektiv nızamlar tiykarındaǵı tildiń rawajlanıwı tuwralı organikalıq teoriyasın parallel dawam etken halda, oǵan komparativistikadaǵı til sistemasınıń óz-ózinen rawajlanıwı tuwralı pikirlerin qarsı qoyadı. Jas grammatistler tildiń rawajlanıwınıń eki basqıshı haqqındaǵı teziske qosılmaydı. Olar tildi birinshiden biziń eramızǵa shekemgi dáwir, yaǵnıy "jaslıq waqtı"; ekinshi dáwiri-rawajlanıw dáwiri dep bóliwge qarsı. Ol hár bir tildegi házirgi dáwirde bar materiallardı izertlewdi usınadı. Jas grammatistler aǵımınıń tiykarǵı kóz qarasları bayanlanǵan miynetleri tómendegiler: Jas grammatistlerdiń manifesti esaplanatuǵın G. Ostgof hám K. Brugmannıń "Hindevropa tillerine morfologiyalıq izertlew" miynetiniń I tomına kiris sózi:1 German Pauldıń "Til tariyxı prinсipleri"2; B. Delbryuktiń "Tildi úyreniwge kirisiw. Salıstırmalı til bilimi metodologiyası hám tariyxınan", "Tildi izertlewdiń tiykarǵı máseleleri" miynetleri;3 K. Brugmannıń "Til biliminiń házirgi jaǵdayı máselesine" miynetleri bolıp tabıladı.4
Jas grammatistler aǵımınıń lingvistikalıq analizlew metodologiyası K. Brugman hám B. Delbryuktiń "hind-evropa tilleriniń salıstırmalı grammatikasınıń
1Morphologischen Untersuchugen auf dem, Gebiete der indogermanischen Sprachen. Bd. I. Leipzig, 1878.
2Paul H., Prinzipien der Sprachgeschichte. –Halle, 1880.
3Delbruck B. Einleitung in das Sprachtudium. –Leipzig, 1880. Vergleichende Syntax der indogermanischen Sprachen. Bd 3-5, -Leipzig, 1893-1900.
4Brugman K. Zum Heutigen Stand der Sprachulissenschaft. –Strassburg. 1885.
- 44 -
tiykarları" degen kapitallıq miynetlerinde beriledi.5 Brugman hám Delbryuktiń "Salıstırmalı grammatika tiykarları" miyneti keń kólemli jumıs bolıp onda 70 tenaslam hind-evropa tilleri hám dialektleri materialları analizlengen. Miynettiń I, II tomları K. Brugman tárepinen jazılıp fonetika hám sóz hám forma jasawshı affikslerdi izertlewge arnalǵan, qalǵan III, IV, V tomları B. Delbryuk tárepinen jazılıp, III tomında hind-evropa tilleriniń sintaksislik qurılısı IV, V tomlarında gáp aǵzaları, sóz shaqapları hám grammatikalıq kategoriyalar úyrenilgen.6 Ata tildiń fonetikalıq sisteması tuwralı túsinikler ózgerdi. Máselen, A. Shleyxer ata tilde 24 ses bar dep esaplaǵan bolsa, K. Brugman 73 sestiń bar ekenligin anıqladı. Óz waqtında A. Shleyxer ata tildegi dawıslı seslerdiń sanskritke jaqın ekenligi, al grek tilinde dawıslılardıń rawajlanǵan halatın kóriw múmkin. Dawıssızlar tarawında grek tilinde eski halat saqlanǵan, al sanskritte bul halattıń buzılıw jaǵdayı ushırasadı dep kórsetken edi.
Solay etip, Brugman, A. Shleyxerdiń ata tildegi dawıslı hám dawıssızseslerdiń keyin ala rawajlanǵanı tuwralı gipotezasın biykarlaydı.
Leipсig mektebi G. Shteyntal menen M. Laсarustıń xalıqlar psixologiyasıetnopsixologiya tuwralı pikirleri menen kelispeytuǵın bildiredi. Máselen, Pauldıń pikirinshe hár qanday psixikalıq háreketler individtiń tamırlarında payda boladı. Sonlıqtanda, haqıyqatında jeke psixologiya ómir súredi hám hesh qanday etnopsixologiya oǵan qarsı qoyılıwı múmkin emes. G. Paul óziniń "Til tariyxı prinсipleri" miynetinde Vundttıń "Xalıq psixologiyası" miynetin sınǵa alıp, "MenVundtda til biliminiń járdeminde alınǵan psixologiyalıq juwmaqlardı taba almadım"- dep jazadı.
Leipсig jas grammatistleriniń til qubılısların lingvistikalıq interpretaсiya jasawı individual psixologizm ruwxında bayanlanǵan.
Ózlerine shekemgi til biliminiń tiykarǵı kemshilikleri sıpatında olar izertlew obektin tolıq anıqlap almay turıp yaǵnıy adamnıń sóylew háreketi waqtında qanday faktorlar óz-ara tásir etisetuǵının anıqlamay turıp pikir bildirgenin kórsetedi. Til materialları barqulla jańalanıp, óz-ara tásirge ushıraydı-dep jazadı. Jas grammatistlerdiń pikirinshe, tildegi ózgerisler, til dóreliw proсesi tek sóylewshi individler tárepinen ámelge asırıladı. Til individiumlar arqalı ómir súredi.
Jas grammatistler házirgi payıtta sol xalıqtıń tilinde sóylewshi neshe individ bolsa sonshelli dialekt boladı-dep qaraydı. Usınnan kelip shıǵıp jas grammatistler barlıq tillik ózgerisler individtiń sóylew háreketiniń nátiyjesinde payda boladı,-degen tezisti ortaǵa qoyadı. Jas grammatistler lingvistikalıq analizdińbirden-bir ilimiy prinсibi -tariyxıylıq bolıp tabıladı-dep járiyalaydı. Sonlıqtanda jas grammatistler ushın "tariyxıylıq" sózi "ilimiylik" sózine sinonim boldı. Máselen, K. Brugman hám V. Shtraytberg "tildi ilimiy úyreniwdi maqset etip qoyǵan adamnıń biyliginde jalǵız bir metod-tariyxıylıq metodı boladı",-dep jazdı.1 V. Delbryuk ta óziniń "Tildi úyreniwge kirisiw" miynetinde tariyxıylıq prinсibin tastıyıqlap, "Til bilimi filosofiyalıq dáwirden tariyxıylıq dáwirine kirdi";-dep jazdı.2
Tariyxıylıq priniсibi G. Pauldıń barlıq konсepсiyasınıń tiykarın quraydı. Onıń miyneti "Til tariyxı prinсipleri" dep biykarǵa atalmaǵan.
5Brugman K. und Delbruck B. Grundviss der Vergleichender Grammatik der indogermanichen Sprachen. Bd. 1-5. – Strassburg, 1880-1900.
6Paul G. Prinсipı istorii yazıka. –M., 1923. –S. 22-23.
1Brugmann K. und Streitberg W. Zu Fr. Bopps hundertjarigen Geburstage-//Indogermmanischen Sprachen., 1., 1892.
2Delbryuk B. Vvedenie v izuchenie yazıka. –SPb, 1904, s. 148.
- 45 -
Pauldıń pikirinshe, tildi izertlewdiń barlıq tárepi onı tariyxıy rawajlanıw baǵdarında úyreniw menen tıǵız baylanısqan. "Tildiń tariyxıy rawajlanıwı tuwralı maǵlıwmatlarǵa iye bolmay turıp til tuwralı tıyanaqlı pikir aytıw maǵan ulıwma túsiniksiz"3- dep jazadı ol.
Leipсig lingvistikalıq mektebi wákileri tek áyyemgi tillerdi úyreniw, hindevropa ata tilin rekonstrukсiya jasawǵa umtılıwlarǵa qarsı shıqtı. Olar Ya. Grimm kórsetip bergen, biraq A. Pott, A. Kun, T. Benfey, G. Kurсius, A. Shleyxer júrgen jol menen emes, basqa jol menen bardı. Olar tildiń rawajlanıw nızamlılıqların anıqlaw ushın bay materiallar beretuǵın janlı tillerdi úyreniwge shaqırdı.
Bul shaqırıq ásirese G. Ostgof hám K. Brugmannıń "Hind-evropa tilleri boyınsha morfologiyalıq izertlewler" miynetinde ayqın kózge taslanadı. Bul miynetinde olar birinshi mártebe qısqa hám anıq etip Leipсig mektebiniń kóz qarasların bayanladı: "Tillerdi salıstırmalı baǵdarda izertlew menen shuǵıllanıwshı ilimpaz-dep kórsetti olar,- tildiń rawajlanıw baǵdarları tuwralı túsinikke iye bolǵısı kelse óziniń ilimiy talantın ata tilge emes, al tildiń házirgi jaǵdayın izertlewge baǵıshlawı zárúr".
KAZAN LINGVISTIKALÍQ MEKTEBI
Kazan lingvistikalıq mektebiniń tiykarın salıwshı Ivan Aleksandrovich Boduen de Kurtene (1845-1929) bolıp tabıladı.
Kazan lingvistikalıq mektebi wákilleri tildiń psixikalıq tárepi, hám fonetika máselelerin izertlewge tiykarǵı dıqqattı awdaradı. Olar eksperimental fonetika hám fonologiyanıń tereń izertlewi menen ajıralıp turadı.
Boduen de Kurtene 16 jasında Varshava universitetiine oqıwǵa kirip, sanskrit, litov, slavyan tilleri hám polyak tiliniń tariyxı boyınsha materiallar topladı, seslerdiń fiziologiyalıq aspektin úyrene basladı. Universitetti pitkergennen soń 1866 jılı shet ellerge ilimiy saparǵa jiberiledi. Ol Praga, Yen, Berlinde bolıp sol dáwirdegi talantlı ilimpazlar ushırasadı, táliymatların úyrenedi. 1870-jılı I.I. Sreznevskiydiń basshılıǵında Peterburgte "XIV ásirge shekemgi eski polyak tili haqqında" degen temada dissertaсiya qorǵadı. Usı jıldan baslap Peterburg universitetiniń privat-doсenti sıpatında hind-evropa tilleriniń salıstırmalı grammatikası boyınsha lekсiya oqıwına ruxsat beriledi.
1874-jılı túslik slavyan tilleri dialektleri hám etnografiyalıq materialları tiykarında "Opıt fonetiki rezyanskix govorov" degen temada doktorlıq dissertaсiya qorǵadı. Usı jıldan baslap
Kazan universitetine jumısqa ótedi. |
|
Ol 1874-1883 jılları Kazanda, 1883-1893 jılları Yurevte, |
1894-1899 |
jılları Krakovta (Polsha), 1900-1918 jılları Peterburgte, 1918-1929 jılları Varshava universitetlerinde sabaq berdi.
Kazanda jumıs islegen paytlarında tiykarınan eki másele, fonetika, ásirese til sesleriniń fiziologiyalıq aspekti hám salıstırmalı tipologiya máseleleri menen shuǵıllandı. Bul jerde ol N.V. Krushevskiy, V.A. Bogorediсskiy, S.N. Bulich h.t.b. ilimpazlarǵa ustazlıq etedi, pikirles boladı.
XIX ásirdiń 80 jılları Derpt universiteti slavyan tilleriniń salıstırmalı grammatikası kafedrasına jumısqa ótedi. Ol Derpt universitetinde islegen jılları kóplegen ilimiy-izertlew jumısların dóretti, armyan, eston, arab, latın tillerin úyrenedi.
Ol orıs hám polyak tillerinen basqa nemeс, franсuz, litov, italyan, chex tillerinde erkin sóylegen. 1887-jılı Boduen de Kurtene Rossiya Ilimler
3 Paul G. Prinсipı istorii yazıka. –M., 1960. –S. 25.
- 46 -
Akademiyasınıń aǵzası bolıp saylandı. 1893-jıldan baslap Krakov universitetinde ulıwma fonetika, slavyan, baltik hám german tilleriniń salıstırmalı grammatikası boyınsha lekсiyalar oqıydı.
Bul payıtları Boduen de Kurtene Evropa ilimiy jámiyetligine tanılıp úlgergen edi. Parij lingvistikalıq jámiyetine ómirlik aǵza bolıp saylanadı. Ol dúnya júzindegi belgili tilshiler
Ferdinand de Sossyur, Arnold Meye, G. Paul, O. Espersen, G. Shuxardt h.t.b. menen doslıq qatnasta boldı.
1897-jılı Rossiya Ilimler Akademiyasınıń chlen-korrespondenti bolıp saylanǵan Boduen de Kurtene 1900-jılı Peterburg universitetine qaytadı hám sanskrit tili boyınsha professor boladı. Peterburgta da, Kazandaǵı sıyaqlı onıń átirapına bir qansha lingvistler jıynaladı. Olar L.V.
Sherba, B. Ya. Vladimirov, E. D. Polivanov B. A. Barannikov h.t.b fonetika leksikografiya problemaları, tillik qubılıslardıń psixikalıq substratı, ulıwma grammatikalıq máseleler menen shuǵıllanadı.
1918-jılı Varshava universiteti Boduen de Kurteneni hind-evropa tilleri kafedrası baslıǵı lawazımına shaqıradı. Jası birazǵa barıp qalǵanlıǵına qaramastan Boduen de Kurtene jańa ǵárezsizligin alıp atırǵan watanı Polshaǵa qaytadı. Onıń jámiyetlik hám ilimiy jumıslarına belsene qatnasadı. Onıńbaslaması menen Polyak tili doslıǵı jámiyetti dúziledi.
1922-1923 jılları Parij, Kopengagen universitetleriniń miráti boyınsha barıp evropa tilleriniń salıstırmalı grammatikası boyınsha lekсiyalar oqıydı.
Boduen de Kurtene filosofiyalıq kóz qarasları jaǵınan psixologizm aǵımı wákillerine jaqın. Ol tilde bolatuǵın ózgerislerdiń tiykarı sol tilde sóylewshi xalıqtıń psixologiyasına baylanıslı, psixikalıq nızamlarǵa ǵárezli dep túsinedi. Boduen de Kurtene 600 den aslam ilimiy maqalalar dóretti. Bul miynetler Evropa daǵı hár qıylı mámleketlerde járiyalanǵanlıǵı onıń ilimiy miyrasların úyreniwde qıyınshılıq tuwdıradı. Boduen-de-Kurtene jas grammatistlerden burın-aq seslik qubılıslardı izertlewde analogiya prinсiplerin qollanadı. (Sonlıqtanda ayırım ilimiy ádebiyatlarda jas grammatistler aǵımınıń tiykarın salıwshılardıń biri sıpatında da atı ataladı). Biraq ol seslik nızamlılıqlardı jas grammatistlerdiń mexanikalıq túrde túsiniwin qattı sınǵa aladı.
Qazan lingvistikalıq mektebi wákilleri ulıwma til bilimine til biliminiń ayırım bólimi sıpatında qaraydı. Bul mektep wákilleri tiykarǵı dıqqattı fonema teoriyasın islep shıǵıwǵa, fonetikalıq seslik almasıwlar, morfema, onıń túrleri hám morfologiyalıq proсesslerge awdaradı.
Ol jas grammatistlerdiń til faktlerin izertlewde universal-tariyxıy qatnas jasawına qarsı bolıp, tildi izertlewde bayanlaw huqıqın qorǵadı. Usıǵan baylanıslı onıń tildi statikalıq hám dinamikalıq kóz-qarastan izertlew zárúrligi tuwralı pikirleri keyin ala Ferdinand de Sossyurdiń miynetlerinde sinxroniyalıq hám diaxroniyalıq lingvistika túrinde ushırasadı.
Boduen-de-Kurtene komparativistlerdi eski formalardı rekonstrukсiya jasawdaǵı sxematizmi ushın qattı sınǵa aladı hám házirgi tiri tiller hám olardıń dialektlerin izertlew áhmiyetli ekenligin usınadı. Házirgi tiller hám onıń dialektlerinde tildiń rawajlanıwın basqarıp baratuǵın barlıq faktorlar hám olardıń ózgeriw sebepleri, tillik qubılıslar arasındaǵı baylanıslardı anıqlaw múmkin degen juwmaqqa keledi. Ol til biliminde psixologizm kóz-qarasınıń bekkemleniwine tásir jasadı.
Boduen-de-Kurtene fonetika máseleleri menen arnawlı túrde shuǵıllanǵan eń dáslepki tilshilerdiń biri boldı. Ol bul tarawda aytarlıqtay tabıslarǵa da eristi. Ol óziniń fonema teoriyasın dóretti, sońǵılıǵında bul teoriya tiykarında til biliminiń fonologiya tarawı qáliplesti.
- 47 -
Boduen-de-Kurteneniń shákirti 1851-1887 jılları ómir súrgen Nikolay Vyacheslavovich Krushevskiy boldı. Onıń 1883 jılı járiyalanǵan "Til haqqında ilim ocherki", qaytıs bolǵanınan soń 1893-jılı járiyalanǵan "Antropofonika. Til bilimi boyınsha ocherkler" miynetleri bar. Ol ulıwma til bilimi máseleleri boyınsha izertlewdi alıp bardı. Tillerdiń rawajlanıw nızamlılıqların izertlewde sózdińmorfologiyalıq qurılısı hám sóz jasalıwǵa ayrıqsha itibar berdi.
Lev Vladimirovich Sherba (1880-1944) original lingvistikalıq konсepсiyanıń tiykarın salıwshı, talantlı orıs tilshileriniń biri boldı. Ol óziniń miynetlerinde Boduen-de-Kurteneniń shákirti ekenligin kóp mártebe tilge aladı. Onıń pedagogikalıq hám ilimiy xızmeti SanktPeterburg universiteti menen baylanıslı.
L. V. Sherba ilimiy izertlew jumıslarınıń, diapazonınıń keńligi menen ajıralıp turadı. Ol morfologiyanıń ulıwma máseleleri leksika, ásirese leksikalıq hám grammatikalıq kategoriyalardıń óz-ara qatnası, sóz jasalıw, fonetika hám fonologiya, sintaksis hám leksikografiya máseleleri boyınsha ilimiy miynetler dóretti. Ol tilge sistema sıpatında qatnas jasaydı. Ol óziniń 1928-jılı járiyalanǵan "Orıs tilindegi sóz shaqapları haqqında" miynetinde leksika hám grammatika máselelerin usı baǵdarda izertleydi. Sózdiń leksikalıq hám grammatikalıq mánilerin anıqlaydı. Usınday ulıwmalastırıwlar tiykarında sózlerdiń leksika grammatikalıq toparları tuwralı táliymatın dóretedi. Bul táliymatı boyınsha sózler tómendegi toparlarǵa bólinedi: a) sóz jasalıw tártibi; b) forma jasalıw tártibi; v) aktiv hám passiv sintaksis; g) fonetika; d) leksikalıq hám grammatikalıq kategoriyalar.
Sintaksis tarawında L. V. Sherba sintagma teoriyasın usındı.
MOSKVA LINGVISTIKALÍQ MEKTEBI
Moskva lingvistikalıq mektebiniń tiykarın salıwshı-Filipp Fedorovich Fortunatov (18481914) boldı. Onıń ilimiy-pedagogikalıq xızmeti Moskva universiteti menen tıǵız baylanıslı. Ol 1875-jılı magistrlik dissertaсiyasın qorǵadı. 1876-jıldan baslap 1902-jılǵa shekem hind-evropa tilleriniń salıstırmalı grammatikası kafedrasında isledi. 1902-jılı akademik bolıp saylanǵannan keyinPeterburgqa keledi.
F.F. Fortunatov ilimiy miynetleri az járiyalanǵan ilimpazlar toparına kirip, óz ideyaların tiykarınan lekсiyalıq kurslarda rawajlandırǵan, júzege asırǵan. F.F. Fortunatov tiri waqtında onıń tiykarınan dissertaсiyalıq jumısı (Samaveda Aranjaka Samhita), slavyan-baltik tillerindegi akсentologiya, hind-evropa tillerindegi dawıssızlar boyınsha miynetleri jarıq kórdi. Ol universitette islegen waqıtları kóplegen hár qıylı kurslar ulıwma til bilimi, hind-evropa tilleriniń salıstırmalı fonetikası hám morfologiyası kursı, eski slavyan tili, litov tili, got tili, eski hind tili boyınsha lekсiyalar oqıdı, óziniń lingvistikalıq konсepсiyaların usı lekсiyalar kursı barısında rawajlandırıp bardı. Litagrafiyalıqusılda az sanda studentler hám shákirtleri ushın basıp shıǵılǵan lekсiya kursları tiykarında kóp sanlı talantlı lingvistlerdi tárbiyalap shıǵardı.
F.F. Fortunatov ilimiy izertlew metodı tarawında jas grammatistler menen bir waqıtta seslik evolyuсiya problemaları menen shuǵıllandı. Kópshilik fonetikalıq proсesslerge ortaq ulıwmalıq nızamlılıqlardı anıqlaw menen birge hár bir konkret tildiń tariyxıy rawajlanıw jaǵdaylarına baylanıslı sol tildiń qurılısında ushırasatuǵın ózgesheliklerin anıqlawǵa umtıldı.
- 48 -
Jas grammatistlerdiń individual-psixologiyalıq poziсiyalarına qarsı F.F. Fortunatov tildiń jámiyetlik xarakteri, jámiyettiń rawajlanıw tariyxı menen til tariyxınıń baylanısına ayrıqsha dıqqat awdardı.
F.F. Fortunatov til hám oylawdıń qatnası máselesine kóp dıqqat awdarıp, tildi izertlewdiń konkret máselelerin usı qatnasqa tiykarlanıp úyreniwdi usınadı.
Onıń táliymatınıń áhmiyetli tárepleriniń biri sózdiń qurılısı, sóz dizbegi tildegi forma haqqındaǵı kóz-qarasları bolıp tabıladı.
F.F. Fortunatov tiykarın salǵan Moskva lingvistikalıq mektebinen, kóplegen talantlı shákirtleri ósip jetilisti. A.A. Shaxmatov, G.K. Ulyanov, M.M. Pokrovskiy, B.M. Lyakunov, V.K.
FERDINAND DE SOSSYUR-SOCIOLOGIYALÍQ
MEKTEPTIŃ TIYKARÍN SALÍWSHÍ
1857-1913 jılları jasaǵan Ferdinand-de-Sossyur til bilimindegi soсiologiyalıq mekteptiń tiykarın salıwshı esaplanadı. Bul mektepti ayırım ilimiy ádebiyatlarda franсuz mektebi dep te ataydı. Ferdinand-de-Sossyur táliymatındaǵı ideyalar sońǵılıǵında strukturalizm aǵımınıń payda bolıwına túrtki jasadı.
Ol usınǵan ideyalar, bildirgen pikirleri tek soсiologiyalıq mekteptiń sheńberi menen sheklenbeytuǵınlıǵı sebepli onıń atı menen "til biliminde sossyurianstvo" termini de qáliplesken.
F. de Sossyur-til haqqındaǵı ilimniń bunnan keyingi dáwirlerde rawajlanıwına kúshli tásir jasaǵan til bilimindegi ózine tán ayrıqsha qubılıslardıń biri.
Ol ele Leipсig universitetiniń studenti waqtında 21-jasında "Xind-evropa tillerindegi eski dawıslılar sisteması boyınsha izertlew" miynetin járiyaladı. Bul universitette ol jas grammatistler A.Leskin, G.Ostgof hám Karl Brugmanlardıń lekсiyaların tıńladı. Onıń atı atalǵan jumısı óziniń ilimiy áhmiyetin búgingi kúnge shekem joǵaltqan joq. Ol til biliminde xind-evropa tilleriniń vokalizmin izertlewde úlken xızmet atqaradı hám salıstırmalı-tariyxıy metodtıń rawajlanıwına tásir jasadı.
Ol dáslep Parij universitetinde, soń 1891-jıldan baslap tuwılǵan qalası Jenevada lekсiyalar oqıdı. 1896-jılı xind-evropa til bilimi hám sanskrit boyınsha professor boldı, 1907 jıldan baslap ulıwma lingvistika kafedrasın basqardı.
Ferdinand-de Sossyurdıń miynetleride F.F. Fortunatov sıyaqlı kóziniń tiri waqtında az járiyalandı. 1922 jılı qaytıs bolǵannan keyin 600 bet kólemindegi bir tomlıq miyneti Jeneva qalasında járiyalandı.
1906-1912 jılları F.de Sossyur Jeneva universitetinde úsh mártebe tildińulıwma teoriyası kursı boyınsha lekсiyalar oqıdı. Onıń bul miyneti de qaytıs bolǵannan keyin eki shákirti A. Seshe hám Sh.Balli tárepinen 1916 jılı "Ulıwma lingvistika kursı" atamasında járiyalandı. 1931 jılı nemis tilindegi awdarması ("Grundfragen der allgemeinen-Sprach wissenschaft") 1933 jılı R.
Shordıńredakсiyalawında orıs tilinde "Ulıwma lingvistika kursı" atamasında járiyalandı.
F.de Sossyurdıń lingvistikalıq teoriyasınıń filosofiyalıq tiykarı Dyurkgeymniń soсiologiyalıq táliymatı bolıp tabıladı. Dyurgeymniń soсiologiyalıq táliymatı menen F.de Sossyurdıń lingvistikalıq konсepсiyalarındaǵı ayırım kóz qaraslar túp-tiykarınan sáykes keledi.
F.de Sossyur til (langue), sóylew (parole) hám sóylew xızmetin (langage) birbirinen ajıratıp qaraydı. Sóylew xızmeti kóp qırlı bolıp fizika, fiziologiya hám psixika menen baylanısadı.
- 49 -
Sóylew-individual qubılıs, al til jámááttiń sóylew xızmetiniń soсiallıq ónimi. Ol til bilimin sırtqı lingvistika hám ishki lingvistika dep bolıp qaraydı. Sırtqı lingvistikada tildiń jámiyetlik hám tariyxıy jaǵdaylarına baylanıslı rawajlanıwı úyreniledi. Ishki lingvistikada til birlikleri, olardıń qarım-qatnası úyreniledi.
Jáne de F.de Sossyur tildi úyreniwdi eki aspektke ajıratadı. Birinshisi diaxroniyalıq, tariyxıy yamasa dinamikalıq aspekt, ekinshisi sinxroniyalıq aspekt. Bul eki aspektti ol tek ǵana ajıratıp qoymaydı, al bir-birine qarama-qarsı qoyadı.
Sonday-aq, F.de Sossyur tildi tańbalar sisteması sıpatında qaraydı. F.de Sossyur til bilimindegi kóplegen problemalardı kóterip shıqtı, tildiń ózine tán ózgesheligin tereń túsiniwge tásir jasaytuǵın tildi izertlewdegi áhmiyetli aspektlerdi anıqladı.
F.de Sossyur kóp sanlı talantlı shákirtlerdi tárbiyalardı, olar úsh toparǵa bólinedi, olardıń ishinde Sh.Balli A.Seshelar1 F.de Sossyurdıń lingvistikalıq konсepсiyaların qatań basshılıqqa alıp, onıń dástúrlerin dawam etti.
Ekinshi topardaǵı shákirtleri-F.de Sossyurdıń táliymatındaǵı soсiologiyalıq elementlerdi basshılıqqa alıp, onı salıstırmalı tariyxıy til biliminiń prinсipleri menen birlestirgen ilimpazlar bolıp tabıladı. Olar A. Meye, J. Vandries, E. Venvenist h.t.b.
Úshinshi topardaǵı ilimpazlar strukturalizm aǵımınıń hár qıylı jónelislerine kiretuǵın ilimpazlar bolıp, olar ózleriniń lingvistikalıq táliymatların qáliplestiriwde F.de Sossyurdıń ayırım ideyaların basshılıqqa aladı. Bunday ilimpazlardıń qatarına V.Brendal hám Luy Elmslevlerdi kirgiziwge boladı.
F.de Sossyurdıń lingvistikalıq konсepсiyasındaǵı tiykarǵı jańalıqlar tómendegilerden
ibarat:
1.Sossyur tildiń tańbalıq sıpatta ekenligin, tańbalar sisteması ekenligin, al sóylew usı sistemanıń iske asıw proсesi ekenligin kórsetip til menen sóylewdi birbirinen ajıratıp qaraydı.
2.Til hám sóylew sóylew xızmetiniń eki komponenti sıpatında onıń quramına kiredi. Tilbul qurılıs, baylanıslardıń abstrakt sisteması, sóylew-tildiń materiallıq tárepi.
3.Tildiń qurılısı-materiallıq dúzilisin úyreniwge járdem beretuǵın barlıqabstrakt modeller tiykarında, funkсional qádeler sisteması arqalı úyrenilip barıladı.
4.Sossyur til biliminde sinxroniya menen diaxroniyanı prinсipial túrde ajıratadı. Sinxroniyaǵa tiykarǵı dıqqattı awdaradı. Sinxroniya menen diaxroniyanı bir-birinen ajıratıp, sinxroniyaǵa tiykarǵı dıqqattı awdarǵanı menen olardıń ózara tıǵız baylanıslı ekenligin, olardıń birewin tańlaw izertlew obektiniń xarakterine hám aldıǵa qoyǵan wazıypalarǵa baylanıslı ekenligin atap kórsetedi.
5.Sossyur sinxroniyada baslı dıqqattı til sistemasına awdaradı.
6.Sóylew xızmetin anıqlawda eki tiptegi qatnas bolatuǵının kórsetedi: a) assoсiativlik
yamasa paradigmatikalıq; b) sintagmatikalıq, yaǵnıy sóylew shınjırındaǵı elementlerdiń izbe-iz ornalasıw qatnası.
7. Sistema onıń quramına kiretuǵın aǵzalardıń bir-birine qarama-qarsı qoyılıwına tiykarlanadı. Sossyurdıń pikirinshe, til konkret til birlikleriniń tolıq bir-birine qarama-qarsı qoyılıwına tiykarlanǵan sistema bolıp tabıladı.
1 A. Seshe. Obshaya lingvistika i voprosı franсuzskogo yazıka: M, 1955.
- 50 -