Lingvistikaliq taliymat tariyxi

8.Til materialların analizlewdi ulıwmalıqtan jekkelikke qaray, sistemadan elementlerge qaray alıp barıw kerek. Sistemanı izertlewde ulıwma pútinnen onıń elementlerine shekem barıw názerde tutıladı.

9.Sossyur ishki hám sırtqı lingvistikanı bir-birinen ajıratıp qaraydı. Ishki lingvistikatildiń sistemalıq qurılısı sıpatlaytuǵın til biliminiń tarawı ekenligin kórsetedi. Sırtqı lingvistikatildiń kóp tárepleme baylanısın izertleydi. Yaǵnıy tildiń sol tilde sóylewshi xalıqtıń tariyxı menen qatnasın sinxroniyalıq hám diaxroniyalıq baǵdarlarda izertleydi.

TIL BILIMINDEGI STRUKTURALIZM AǴÍMÍ. KOPENGAGEN

MEKTEBI

XX ásirde til biliminde strukturalizm aǵımınıń payda bolıwına tábiyiy ilimlerdegi jańalıqlar tásir jasadı. Fizikadaǵı atom, kristallarınıń mayda elementlerge bólinetuǵını tuwralı, fiziologiyada I.P.Pavlovtıń joqarı nerv sistemaları tuwralı táliymatı, matematikada matematikalıq struktura teoriyasınıń jaratılıwı, h.t.b. jańalıqlardıń payda bolıwına tásir jasadı.

Til bilmindegi mektebindegi lingvistikalıq mektepler menen lingvistikalıq aǵımlar ózleriniń teoriyalıq kóz-qarasların qáliplestiriwde ádette metodologiyalıq ilimlerdiń ulıwmalıq juwmaqların basshılıqqa alıp, olardıń táliymatların tillik faktlerdi izertlewge qollandı. Bunı dálillew ushın V.Gumboldt táliymatına Immanuel Kanttıń, Avgust Shleyxer konсepсiyasında biologiyalıq evolyuсiyanıń, Ferdinand de Sossyur sistemasında Dyurkgeymniń soсiologiyalıq izertlewiniń tásiri bolǵanın kórsetiw múmkin.

XX ásirdiń basında bir qatar ilimler tarawında, filosofiya, psixologiya hám tábiyiy ilimlerde qubılıslardı úyreniwge jańasha qatnas jasaw qáliplese basladı. Olar jeke qubılıslardı quramalı qurılıstıń (struktura) jeke elementi sıpatında túsiniwge tiykarlanadı. Sonıń tásirinde til biliminde de strukturalizm aǵımı payda bola basladı. Tildi izertlewge struktural qatnas jasawdıń zárúrligin ulıwma teoriyalıq tiykarlaytuǵın Vigo Brendaldıń maqalası Kopengagen qalasında 1939jılı "Acta Linguistica" jurnalınıń birinshi sanında járiyalandı. Bul jurnal til bilimindegi jańa strukturalizm aǵımınıń xalıq aralıq organı sıpatında jańadan shólkemlestirilgen edi.

Biraq ta tildi izertlewde struktural metodlardı qollanıw tájiriybesin strukturalizm aǵımınıń bul manifesti járiyalanbastan burın-aq L.Blumfild, N.Trubeсkoy, V.Matezius, L.Elmslev miynetlerinde qollanılıp júr edi. Sonıń menen birge, til bilimindegi strukturalizm aǵımı hesh qashan bir tiptegi aǵım sıpatında qáliplespedi. Ol óziniń ishinde strukturalizm aǵımınıń

Kopengagen mektebi, amerika strukturalizmi yaǵnıy deskriptiv lingvistika, Praga strukturalizmine bólinedi.

Kopengagen strukturalizmi mektebiniń tiykarı 1933-jılı salındı. Onıń tiykarın salıwshı Luy Elmslev bolıp tabıladı. Luy Elmslevtiń 1928-jılı járiyalanǵan "Ulıwma grammatika prinсipleri" degen miynetinde strukturalizm aǵımınıń teoriyalıq tiykarların dálillewge umtılıwshılıǵı kórinedi. Bunnan soń L.Elmslevtiń "Acta Jutlandica" jurnalınıń 1935-jılı 1 sanında, 1937-jılı 2- sanında "Seplik kategoriyası" degen miyneti járiyalandı. 1943-jılı strukturalizmniń teoriyalıq tiykarı esaplanatuǵın "Til teoriyasın tiykarlaw máseleleri" degen miyneti járiyalandı.

"Acta Linguistica" jurnalınıń 1950-1951 jıllardaǵı 2,3 sanlarında Luy Elmslev

"Lingvistikadaǵı struktural analiz metodı" atamasındaǵı statyası járiyalandı. Bul statyada da óziniń strukturalizm aǵımınıń tiykarǵı prinсiplerin bayanlanǵan.

- 51 -

Ol Ferdinand de Sossyurdiń tildi semiologiyalıq sistemalar sıpatında bahalaytuǵın ilimiy pikirlerin rawajlandırıp hám ayırım ózgerisler kirgizip, hár bir tildiń qurılısınıń ózine tán ózgesheligi, onıń tariyxıy rawajlanıwınıń konkret formaları bolatuǵının biykarlap, tildiń universal hám abstrakt qatnaslar sisteması qurılısın anıqlawǵa umtıladı. Onıń teoriyası boyınsha izertlewshi tildiń qurılısın emes, al abstrakt qatnaslardıń qubılısın izertlewi zárúr. Tildi qálegen tańbalar sistemasınıń biri sıpatında qarap, tildiń jasawı ushın tiykar bolǵan tańbalar (alfavit), qatnas jasaw sistemaların ámelge asırıwdıń bir usılı-dep tastıyıqlaydı L.Elmslev.

Solay etip, bul teoriya boyınsha "qarım-qatnas lingvistikası"-abstrakt kategoriyalardıń universal strukturası real til, onıń seslik materiyası hám mazmunına salıstırǵanda birinshi orında turadı.

Bul halatta tildiń sinxroniyalıq jaǵdayı-til sistemasınıń házirgi jaǵdayı emes, al waqıtlıq hám keńislik jaǵınan shekleniwshilikti bilmeytuǵın izertlew túsiniledi. Hár qıylı tiller semyasına kiretuǵın til kategoriyaların ulıwmalastırıwǵa umtılıp Kopengagen strukturalizm mektebi til tuwralı ilimniń sheńberinen sırtqa shıǵadı, dúnya tilleri ústinde turatuǵın teoriyanı usınadı.

L.Elmslev táliymattıń dástúriy lingvistikadan ózgesheligin bildiriw maqsetinde oǵada quramalı hám sińiriw qıyın bolǵan terminologiyanı da qollanadı. Ol óz teoriyasın

"glossematika1" dep ataydı.

Glossematika tańbalar hám figuralar funkсiyasın esaplaw tiykarında lingvistikanıń aksiomatikalıq teoriyasın dóretiwge umtılıw bolıp tabıladı. L.Elmslevtiń pikiri boyınsha, lingvistikalıq teoriya lingvistikalıq metodlar teoriyası degendi bildiredi. L.Elmslevtıń metodikası logika-matematikalıq modellestiriwdiń úlgisi bolıp tabıladı. Bunday izertlewdiń jáne bir úlgisi amerikalı izertlewshi N. Xomskiydiń miynetlerinde kórinedi. Ol óziniń izertlew jumıslarında generativ grammatika hám transformaсiyalıq metodikanı tildi úyreniwge qollanıladı.

XX ásirdiń 60 jıllarında L.Elmslev, N.Xomskiydiń abstrakt-logikalıq sıpattaǵı strukturalizm aǵımında dóretilgen miynetleri olardıń konсepсiyalarına sın kózqaraslardıń bolıwı menen birge, til soсiologiyası, sóylew psixologiyası hám injenerlik til bilimine qızıǵıwshılıqtı da kúsheytkenligin aytıp ótiw orınlı.

PRAGA LINGVISTIKALÍQ MEKTEBI

Praga lingvistikalıq dógeregi 1926 jılı belgili chex ilimpazı V.Mateziustıń (1882-1945) baslaması menen shólkemlesti. Slavyan hám german filologiyası boyınsha kórnekli ilimpazlar B.Trnka, B.Gavranek, Ya.Mukarjovskiy, Y.Vaxek, V.Skalichka, L.Novax, N.S.Trubeсkoy,

R.O.Yakobson h.t.b. bul dógerektiń aǵzaları boldı.

Praga lingvistikalıq krujogi aǵzalarınıń teoriyalıq kóz qarasları 1929-jılı Pragada ótkerilgen slavistlerdiń xalıqaralıq sezdinde bayan etildi.

Praga lingvistikalıq konсepсiyasın tillik faktlerdi izertlewde induktiv metod, atomizm, tariyxıylıqtı baslı orınǵa qoyǵan mladogrammatizmge qarsı qoydı.

Tildi izertlewge struktural qatnas jasawdıń basqasha usılın Praga strukturalizmi aǵımı wákilleri usındı.

Praga lingvistikalıq krujogi 1929-1939 jılları usı aǵımnıń tiykarǵı prinсiplerin sáwlelendiretuǵın ilimiy miynetler jıynaǵın járiyalap bardı1. Usı "Miynetler..." jıynaǵınıń birinshi sanında Praga lingvistikalıq mektebiniń

1 Glossematika-grek tilinde «til» degendi a4latadı.

1 Travaux du Cercle Linguistiguc de Prague.

- 52 -

teoriyalıq prinсipleri "Tezisler" túrinde járiyalandı. Praga lingvistikalıq mektebi wákilleri ózleriniń ámeliy izertlew jumısları menen teoriyalıq kóz-qarasları boyınsha bir aǵımdaǵı mektep wákilleri bolıwı menen qatar bir-birinen ádewir parıqqıladı.

Praga lingvistikalıq mektebi Kopengagen strukturalizmi sıyaqlı Ferdinand-de Sossyurdiń miyrasların keń túrde paydalandı, sonlıqtanda kópshilik jaǵdayda Sossyur dástúrin dawam ettiriwshiler sıpatında kórinedi. Sonıń menen birge Praga lingvistikalıq mektebin Kopengagen strukturalizminen til iliminiń tiykarǵı problemaların túsiniwde ajıratıp turatuǵın tárepleri bar. Bul ayırmashılıq tómendegishe:

1.Praga lingvistikalıq mektebi wákilleriniń L.Elmslevten ózgesheligi tillik reallıqtı biykarlamaydı, tilge tillik emes qubılıslardı biliwdiń quralı sıpatında qatnas jasaydı;

2.Olar til tańbaların onı qollanıw tiykarǵı bolǵan tilden bólek alıp qaramaydı. Til hám til tańbaların bir-birinen ajıralmaytuǵın qubılıs sıpatında qaraydı. Sonday-aq tildi óz aldına ajıratıp izertlewge bolmaydı, -dep tastıyıqlaydı. Tildi ádebiyat, kórkem óner, mádeniyatqa baylanıslı izertlew zárúrligin kórsetedi;

3.Praga lingvistikalıq mektebi til strukturasın izertlewde qarama-qarsı qoyıw, salıstırıwdıń áhmiyetin tán aladı. Biraq strukturanıń elementleri real túrde jasaydı, sırtqı ortalıq penen baylanısta boladı.-dep tastıyıqlaydı. Bunı L.Elmslev tán almaǵan edi;

4.Tildi real turmıstaǵı zatlar hám qubılıslar menen tikkeley baylanıslı lingvistikalıq tańbalar sisteması sıpatında qarap Praga mektebi wákilleri tildiń stilistikalıq hám hár qıylı funkсionallıq ózgesheliklerin izertlew til bilimniń tiykarǵı wazıypası bolıwı kerek,-dep tastıyıqlaydı.

Praga lingvistikalıq mektebi menen Kopengagen mektebi arasındaǵı ayırmashılıq olardıń lingvistika problemalarına ulıwma teoriyalıq kózqaraslarınıń ózgesheliginde de kórinedi.

Praga lingvistika mektebi wákilleri til sisteması elementlerin funkсional differenсiaсiya jasaw, kórkem shıǵarmalardıń tilin úyreniw, til mádeniyatı máselelerin izertlewge úlken dıqqat awdaradı.

Praga lingvistikalıq mektebinde til funkсiyaların izertlew, til hám sóylew funkсiyaların bir-birinen ajıratıw máselesi tiykarǵı orında turǵanlıǵı sebepli bul mektepti ayırım ilimiy ádebiyatlarda funkсional lingvistika dep te ataydı.

AMERIKA STRUKTURALIZMI

Amerika strukturalizmindegi Yel mektebiniń tiykarın salıwshı L.

Blumfild bolıp tabıladı. Onıń "Til" dep atalatuǵın tiykarǵı miyneti 1933-jılı járiyalanǵan. Bul mekteptiń tiykarǵı wákilleri Z. Xarris hám Ch. Xokketler. Bul mektep wákilleriniń kózqarasınsha, lingvistskanıń obekti tekst, onıń bólekleri-segment, fon hám morflar bolıp esaplanadı. Sóz fonema hám morfemalardıń izbe-izligi sıpatında túsiniledi, al, konstrukсiya sóz hám morfemalardan ibarat.

Yel mektebi wákilleri til biliminiń tiykarǵı wazıypası bayanlaw metodikasın islep shıǵıw hám jetilistirw,-dep esaplaydı. Sonlıqtanda ilimiy ádebiyatlarda Yel mektebin deskriptiv1 lingvistika dep ataw jaǵdayları ushırasadı.

1 Descriptive-ingliz s5zi bolıp «bayanla7», «su7retle7» degen m1nilerdi bildiredi.

- 53 -

Amerika strukturalizmi ámeliy talaplar nátiyjesinde,amerika indeeсleriniń tilin izertlew, bayanlaw zárúrliginen payda boldı. Bul boyınsha dáslepki izertlewjumısların alıp barǵan F.Boas degen ilimpaz boldı.

Bul mektep ulıwma kategoriyalar hám sxemalardı izertlewdi aldına maqset etip qoyǵan Kopengagen strukturalizminen usı tárepleri menen ayrıqshalanadı. Keyin ala bul metod L.Blumfild, K.Payk miynetleri tiykarında rawajlandırıldı. Tillerdi oqıtıwdıń bul ilimpazlar tiykarın salǵan metodikası ingliz tiline, sonıń ala basqa da hind-evropa, turkiy hám semit tillerine qollanıldı. Biraqta keyin ala deskriptiv lingvistika metodın universallastırıw tendenсiyası bayqaladı. Deskriptiv lingvistika metodologiyalıq teoriya sıpatında qarawǵa, sonıń tiykarında Kopengagen strukturalizminiń tiykarın salıwshı Luy Elmslevtıń táliymatı menen jaqınlasıwǵa umtılıw seziledi.

Deskriptiv metod til strukturasınıń túsinik penen baylanıslı bolmaǵan elementlerine, yaǵnıy tildiń fonetikalıq sistemasına baylanıslı tabıslı túrde qollanıldı. Al bul sheńberden shıǵıp morfologiya hám sintaksis máselelerin izertlewge bul metodtı qollanıw, olar ushın birdey bolǵan sxemalardı anıqlawda,sonday-aq, barlıq tillerge ortaq bolǵan universal kategoriyalardı anıqlawda deskriptiv metodtıń kemshilikleri júzege kededi. Sebebi bul metodtı tek sırtqı forma-struktura hám onıń elementlerin anıqlawda tabıslı qollanıw múmkin. Al tildiń mánilik tárepi, hátte fonemalardıń máni ańlatıwshılıq xızmetin anıqlawda bul metodtıń kemshilikleri kózge taslandı. Tildi izertlewde tildiń ayırım elementleriniń, grammatikalıq kategoriyalar menen sózdiń leksikalıq semantikasınıń logikalıq kategoriyalar menen baylanıslı ekenligin itibardan shette qaldırıwǵa bolmaydı.

SOVET TIL BILIMI

XX ásirdiń 20 jılları sovet til biliminde Nikolay Yakovlevich Marrdıń yafetikalıq teoriyası sovet jámiyetinde alıp barılıp atırǵan mádeniy revolyuсiyamáplerine til bilimin sáykeslendiriwdi óziniń aldına maqset etip qoydı. Milliy mádeniyattıń klasslıq xarakteri tuwralı sol dáwirde ústemlik etken ideologiya máplerine sáykes ózine shekemgi til bilimine burjuaziyalıq táliymat sıpatında qaradı. Hátte F.Bopptıń salıstırmalı-tariyxıy metodın tán almadı.

Til biliminde N.Ya.Marr óziniń yafetikalıq teoriyasın usındı. Bul táliymat boyınsha dúnya tilleri tórt element (Ver, Sal, jon, rosh) tiykarında payda bolǵan degen pikirdi bildiredi. Bul tórt sóz de Kavkazdaǵı jer-suw atamaların ańlatatuǵın toponimler ekenligin kórsetip ótedi. Egerde sol waqıtlardaǵı sovet jámiyetiniń basshısı I.V.Stalinniń Gruziyalı hám avtordıń óziniń de Kutaysiden ekenligin esapqa alǵanda bunıń qanday siyasiy maqsetler menen islengenin túsiniw múmkin.

Onıń yafetikalıq teoriyası boyınsha dúnya tillerindegi barlıq sózler joqarıda kórsetilgen tórt sózdiń tiykarında payda bolǵan hám rawajlanǵan.

N.Ya.Marr táliymatındaǵı ekinshi bir teoriya-tillerdiń stadiyalı-sekirmeli rawajlanıwı tuwralı teoriya bolıp tabıladı. Bul teoriya boyınsha ayırım tiller revolyuсiyalıq jol menen sekirmeli túrde tez rawajlanadı, al ayırım tiller áyyemgi obshinalıq jámiyet tusında qanday bolǵan bolsa sol túrinde qaladı.

XX ásirdiń 30-50 jılları N.Ya. Marrdıń yafetikalıq teoriyası sovet til biliminde ústemlik etti. Oǵan qarsı pikir bildirgen ilimpazlar quwǵınǵa ushıradı. Sonıń bir mısalı, E.D. Polivanov bolıp tabıladı. Ol 1929 jılı Petrogradta bir ilimiy-teoriyalıq konferenсiyada bul teoriyanıń kemshiliklerin kórsetip, sın pikirin bildiredi. Buǵan juwap retinde ol Sankt-Peterburg universitetinen

- 54 -

jumıstan shıǵarılıp Orta Aziyaǵa "tuzemlilerdi"sawatlandırıw isleri menen shuǵıllanıwǵa jollama beriledi.

N.Ya.Marrdıń yafetikalıq teoriyasınıń nadurıslıǵı 1951 jılı may ayında "Pravda" gazetasında bul másele boyınsha diskussiya kóterilip, oǵan mámleket basshısı I.V.Stalin aralasqannan keyin dálillendi. Mámleket basshısınıń "Otnositelno marksizma k yazıkoznaniyu" degen miynetinde bul konсepсiyanıń qáte tárepleri kórsetilip tildiń jámiyetlik qubılıs ekenligi, jámiyetlik turmıstıń rawajlanıwı menen tildiń rawajlanıp baratuǵını, mádeniyat klasslıq xarakterge iye bolǵanı menen til barlıq waqıtta ulıwma xalıqlıq sıpatqa iye ekenligi kórsetildi. Sovet jámiyeti tusında kóplegen talantlı tilshiler ósip jetilisti hám óz miynetlerindóretti. Olardıń ishinde akademik I.I.Meshaninov, L.V.Sherba, V.V.Vinogradov h.t.b. ornı ayrıqsha boldı.

JUWMAQLAW

Til adamzat jámiyetiniń rawajlanıwınıń belgili bir basqıshlarında payda bolıp insandı haywanatlar dúnyasınan ajıratıp turatuǵın, eń tiykarǵı belgi sıpatında adamlardıń jámiyetlesip jasawına múmkinshilik jaratıp beretuǵın jámiyetlik qubılıs bolıp tabıladı. Jámiyettiń rawajlanıw barısında til de barlıq waqıtta ózgeriwde hám rawajlanıwda boladı.

Eń áyyemgi dáwirlerden baslap adamlar óziniń sóylew tiliniń mazmunın túsiniwge, onıń qalay payda bolǵanın biliwge umtılǵan. Til qalay payda bolǵan, onıń jámiyette tutatuǵın ornı qanday, tildiń oylawǵa, sanaǵa, psixikaǵa qatnası qalay júzege asadı degen sorawlar ilimpazlardı kóp ásirlerden berli qızıqsındıradı.

:Qolıńızdaǵı "Lingvistikalıq táliymat tariyxı" miynetinde dúnya júzindegi lingvistikalıq oy-pikirlerdiń payda bolıwı hám rawajlanıwı tuwralı maǵlıwmat berildi.

Eń dáslepki lingvistikalıq izertlewler Indiya, Qıtay, Greсiya hám Rimde payda bolıp, bul dáwirde ilimpazlar arasındaǵı tiykarǵı pikirler tartısı zat burın payda bolǵan ba, yamasa onıń ataması burın payda bolǵan ba? kibi sorawlarǵa juwap izlew baǵdarında boldı. Oqıw qollanbada arab til bilimi sonıń ishinde túrkiy til bilimi boyınsha keń túrde maǵlıwmatlar beriwge umtıldıq. Arab til bilimindegi Basra hám Kufa lingvistikalıq mektepleri, arab til biliminiń tásirinde payda bolǵan jerlesimiz az-Zamaxshariy, Maxmud Kashǵariy, A.Nawayınıń miynetleri, XIII-XV

ásirlerde dúzilgen qıpshaqsha-arabsha sózlikler boyınsha materiallar berildi. Bunnan keyingi bólimde orta ásirlerdegi Evropa lingvistikasında payda bolǵan miynetler, ásirese lingvistikalıq oy-pikirlerdiń bunnan keyingi dáwirde rawajlanıwına belgili dárejede tásir jasaǵan Por-Royal grammatikası boyınsha maǵlıwmatlar berildi.

Salıstırmalı-tariyxıy metodtıń payda bolıwı (F.Bopp, R.Rask, Ya.Grimm, A.X.Vostkov) til biliminde jańa dáwirdi baslap berdi.

XIX ásir til biliminde jańa lingvistikalıq aǵımlar payda boldı. Naturalizm aǵımı

(A.Shleyxer, M.Rapp, M.Myuller), romantizm aǵımı (F.Shlegel, A.Shlegel, I.Gerder), psixologiyalıq aǵım (G.Shteyntal, M.Laсarus), til filosofiyası (V.Gumboldt, V.Vund, A.A. Potebnya), olardıń konсepсiyaları qollanbanıń kelesi bólimlerinde berildi.

XIX ásirdiń 80-jılları til biliminde jas grammatistler aǵımı (A.Leskin, G.Ostgof, N.Brugman, G.Paul) payda boldı.

XX ásirde til biliminiń strukturalizm aǵımınıń payda bolıwına tábiyiyilimdegi jańalıqlar tásir jasadı. Rossiyada Kazan (Bonduen de Kurtene, N.Krushevskiy), Moskva (F.F.Fortunatov, A.A. Shaxmatov, D.N.Ushakov) lingvistikalıq

- 55 -

mektepleri qáliplesken bolsa, Jenevada soсiologiyalıq mektep (Ferdinand de Sossyur, A. Meye, Sh.Balli) payda boldı. Bul mektep Kopengagen mektebi (V.Brendal, L.Elmslev, N.Xomskiy),

Praga lingvistikalıq mektebi (V.Matezius, N.S. Trubeсskoy), Amerika strukturalizminiń (L.Blumfild, Z.Xarris, Ch.Xokket) payda bolıp rawajlanıwına tásir jasadı. Qollanbanıń sońında XX ásirdiń 30-50 jılları sovet til bilimindegi N.Ya. Marrdıń yafetikalıq teoriyası boyınsha maǵlıwmatlar berildi.

Ulıwma juwmaqlastırıp aytqanda til biliminiń payda bolıwı hám rawajlanıwı, lingvistikalıq mektepler, olardıń wákilleri hám konсepсiyaları boyınsha maǵlıwmat beriwdi óziniń aldına maqset etip qoyǵan bul qollanba joqarı oqıw ornı studentleri, magistrantları, aspirantları hám til ilimine qızıǵıwshılardıń lingvistikalıq bilimlerin rawajlandıradı degen niyettemiz.

- 56 -

ÁDEBIYATLAR

1.Автономова Н.С. Философские проблемы структурного анализа в гуманитарных науках (критический очерк концепции французского структурализма)-М, 1977.

2.Адмони В.Г. Опыт классификации грамматических теорий в современном языкознаний –ВЯ, 1971, №5

3.Амирова Т.А., Ольховиков Б.А., Рождественский Ю.В. Очерки по истории лингвистики.- М., 1975.

4.Андреев Н.Д., Зиндер Л.Р. Основные проблемы прикладной лингвистики. –ВЯ, 1969, №4

5.Андреев Н.Д., Квазилингвистика Хомского-ВЯ, 1976, №5

6.Античные теории языка и стиля. //под.ред. О.М. Фейденберг. –М-Л, 1936.

7.Аристотель. Метафизика.-М-Л, 1934.

8.Арутюнова Н.Д., Климов Г.А., Кубрякова Е.С. Американский структурализм.// В.кн. Основные направления структурализма. –М. 1964.

9.Арутюнова Н.Д., Кубрякова Е.С. Проблемы морфологии в трудах американских дескриптивистов. //В кн. Вопросы теории языка в современной зарубежной лингвистике.-М, 1961.

10.Ахвледиани В.Г. Арабское языкознание средних веков, // В.кн. История лингвистических учений: Средневековый Восток.-Л. 1981.

11.Ахманова О. С. Глоссематика Луи Ельмслева, как проявление упадка современного буржуазного языкознания.-ВЯ, 1953, №3.

12.Ахманова О.С. О методе лингвистического исследования у американских структуралистов,-ВЯ, 1952, №5.

13.Ахманова О.С. О психолингвистике.-М, 1957.

14.Баскаков Н.А. Введение в изучение тюркских языков, -М, 1929.

15.Бенджамен Л. Уорф. Лингвистика и логика. //В кн. Новое в лингвистике,-М, 1960.

16.Березин Ф.М. История лингвистических учении.-М., 1975.

17.Березин Ф.М. Очерки по истории языкознания в России.- М., 1969.

18.Блумфилд А. Язык –М. 1968.

19.Боас Ф. Ум первобытного человека. Русск.пер.-М, 1976.

20.Богородицкий В.А. Курс сравнительной грамматики индоевропейских языков. - Казань, 1890.

21.Богородицкий В.А. Лекции по общему языковедению.-Казань, 1907.

22.Бодуэн де Куртэнэ И.А. Николай Крушевский, его жизнь и научные труды. T. 1, -М,

1963.

23.Бодуэн де Куртэнэ. Введение в языковедение.-СПб, 1914.

24.Бодуэн де Куртэнэ. И.А. Избранные труды по общему языкознанию.Т. 1., -М, 1963.

25.Бодуэн де Куртэнэ. Некоторые общие замечания о языковедении и языке. // В.кн. Хрестоматия по истории языкознания XIX-XX вв. –М, 1956.

26.Бонфанте Дж. Позиция неолингвистики.-М, 1960.

27.Бопп Ф. О системе спряжения санскритского языка в сравнении с таковым греческого, латинского, персидского и германских языков.// В кн. Хрестоматия по истории языкознания XIX-XX вв.- М, 1956.

28.Брендаль В. Структурная лингвистика. // В.кн. Хрестоматия по истории языкознания XIX-XX вв. –М, 1956.

29.Булич С.К. Очерк истории языкознания в России. –СПб, 1904.

30.Булыгина Г.В. Проблемы теории морфологических моделей.-М, 1977.

31. Буслаев Ф.И. Опыт исторической грамматики русского языка. Т. I, II, -М, 1858.

32.Ван Ли. Очерк историй китайского языка. -Пекин, 1957.

33.Вандриес Ж.Язык. Перевод с франц.-М, 1937.

-57 -

34.Вардуль И.Ф. Основы описательной лингвистики.-М. 1977.

35.Виноградов В.В. А.А. Потебня. //"Русский язык в школе", 1938, №5-6.

36.Виноградов В.В. Современный русский язык. Вып.1. –М, 1938.

37.Вопросы теории языка в современной зарубежной лингвистике. –М., 1961.

38.Востоков А.Х. Русская грамматика.-СПб, 1831.

39.Вунд В. Проблемы психологии народов.-М, 1912.

40.Вунд В. Физиология языка.-СПб, 1868.

41.Габучан Г.М. К вопросу об арабских грамматических учениях, //Сб. Семитские языки. -М, 1963.

42.Гальцев И.И. Введение в изучение китайского языка. –М, 1962.

43.Георгиев В.И. Исследования по сравнительно-историческому языкознанию.-М, 1958.

44.Гердер И.Г. Избранные сочинения. // под.ред. В.М. Жирмунского.-М-Л., 1959.

45.Гипотеза в современной лингвистике. –М, 1980.

46.Глисон Г. Введение в дескриптивную лингвистику. Русс.пер.-М, 1959.

47.Гранде Б.М. Курс арабской грамматики в сравнительно-историческом освещении – М, 1963.

48.Гумбольдт В. О различии строения человеческих языков и его влиянии на духовное развитие человеческого рода. // В.кн. Хрестоматия по истории языкознания XIX-XX вв. –М, 1956.

49.Гухман М.М. Лингвистическая теория Л.Вейсгербера. //В кн. Вопросы теории языка в современной зарубежной лингвистике. -М, 1961.

50.Гухман М.М. Лингвистический механицизм Л. Блумфилда и дескриптивная лингвистика. –"Труды инс.языкознания". т.IV, -М, 1954.

51.Гухман М.М. От языка немецкой народности к немецкому национальному языку. Ч. I-II, -М., 1955, 1959.

52.Гухман М.М. Э.Сепир и этнографическая лингвистика.-ВЯ, 1954, №1.

54.Десницкая А.В. О лингвистической теории Августа Шлейхера. //Вопросы языкознания, 1971, №6.

55.Дешериев Ю.Д. Социальная лингвистика.-М, 1977.

56.Добиаш А. Синтаксис Аполлония Дискола.-Киев, 1882.

57.Ельмслев Л. Метод структурного анализа в лингвистике. // В.кн. Хрестоматия по истории языкознания XIX-XX вв. –М, 1956.

58.Ельмслев Л. Пролегомены к теорий языка. //сб. "Новое в лингвистике", вып. 1,-М,

1960.

59.Есперсен О.Философия грамматики.-М, 1958.

60.Жирмунский В.М. Введение в сравнительно-историческое изучение германских языков. -М-Л., 1964.

61.Звегинцев В.А. Глоссематика и лингвистика. //В кн. Новое в лингвистике,-М, 1960.

62.Звегинцев В.А. История арабского языкознания, -М, 1958.

63.Звегинцев В.А. История языкознания XIX и XX вв. ч.1, -М, 1960.

64.Звегинцев В.А. Теоритико-лингвистические предпосылки гипотезы Сепира-Уорфа. // В кн. Новое в лингвистике,-М, 1960.

65.Зизаний Лаврентий. Славянская грамматика съ словарем ъ. –Вильно, 1596.

67.Климов Г.А. О лексико-статистической теории М. Сводеша. //В кн. Вопросы теории языка в современной зарубежной лингвистике.-М, 1961.

68.Кодухов В.И., Введение в языкознание. –М., 1979.

69.Колшанский Г.В. Логика и структура языка. –М. 1965.

70.Коростовцев М.А. Египетская филология.-М, 1963.

-58 -

71.Крушевский Н.В. Об аналогии и народной этимологии, "Русский филологический вестник", -1879, т.II., №3-4.

72.Крушевский Н.В. Очерк науки о языке. -Казань, 1883.

73.Левковская К.А. Некоторые зарубежные языковедческие теории и понятие слова. //В кн. Вопросы теории языка в современной зарубежной лингвистике.-М, 1961.

74.Ледников И. Критический анализ номиналистических и платонических тенденций в современной логике.-Киев, 1973.

75.Лемб С. Стратификационная лингвистика как основа машинного перевода-

76.Леонтьев А.А. Общелингвистические взгляды И.А. Бодуэн-де Куртэнэ// ВЯ, 1959, №6.

77.Леонтьев А.А. Психолингвистика.-М. 1967.

78.Ломоносов М.В. Российская грамматика. –Собр.соч.т.VII.-М-Л., 1952.

79.Ломтев Т.П. Внутренние противоречия как источник исторического развития структуры языка.//Общее и русское языкознания.-М, 1976.

80.Лосев А.Ф. Введение в общую теорию языковых моделей.-М, 1968.

81.Марр Н.Я. Избранные работы. Т.1-5,-М-Л., 1933-1937.

82.Мартине Андре. О книге "Основы лингвистической теорий" Луи Ельмслева.// Пер.с

франц. //В кн. Новое в лингвистике,-М, 1960.

83. Мейе А. Введение в сравнительное изучение индоевропейских языков. –М-Л,

1938.

84.Мейе А. Внутренняя структура языка.-М, 1972.

85.Мейе Арнольд. Сравнительный метод в историческом языкознании. Пер.с франц.-М,

1954.

86.Мещанинов И.И. Проблема стадиальности в развитии языка.// В кн. Проблемы развития языка, -Л. 1975.

87.Мещанинов И.И. Члены предложения и части речи. –М-Л, 1945.

88.Новое в лингвистике. Отв. ред. В.А. Звегинцева-М., 1960.

89.Остгоф Г., Бругман К. Предисловие к книге "Морфологические исследования в области индоевропейских языков". // В.кн. Хрестоматия по истории языкознания XIX-XX вв. –М, 1956.

90.Паллас Петр Симон. Сравнительный словарь всех языков и наречий.-СПб, 17901791.

91.Парфионович Ю.М. Тибетский письменный язык. –М, 1970.

92.Пауль Г. Принципы истории языка, -М, 1960.

93.Петерсон М.Н. Очерк синтаксиса русского языка, -М, 1923.

94.Пешковский А.М. Избранные труды. –М, 1959.

95.Пизани В. Этимология. –М. 1956.

96.Пиотровский Р.Г. и др. Математическая лингвистика.-М. 1977.

97.Платон. Сочинения в трех томах.-М, 1968-1972.

98.Покровский М.М. Семасиологические исследования в области древних языков, -М,

1986.

99.Попов П.С., Стяжкин Н.И. Развитие логических идей от античности до эпохи Возрождения.-М. 1974.

100.Поржезинский В.К. Введение в языковедение,-М, 1907.

101.Поржезинский В.К. Конспект лекции по сравнительной грамматике индоевропейских языков, -М, 1910. (литограф. изд.)

102.Поржезинский В.К. Очерк сравнительной фонетики древнеиндийского, греческого, латинского и старославянского языков,-М, 1912.

103.Потебня А.А. К историй звуков русского языка.-Воронеж, 1876.

104.Потебня А.А. Мысль и язык.-Харков, 1913.

-59 -

105.Рамишвили Г.В. Некоторые вопросы лингвистической теории В ГумбольдтаАвтореф. канд. дисс. -Тбилиси, 1960.

106.Реформатский А.А. Введение в языковедение, -М, 1967.

107.Сводеш Моррис. Лексикостатистическое датирование до исторических этнических контактов (На материале племен эскимосов и севере американских индейцев). Перевод с анг. И.П. Токмаковой. //В кн. Новое в лингвистике,-М, 1960.

108.Селиверстова О.Н. Об объекте лингвистической семантики и адекватности ее описания. В кн. Принципы и методы семантических исследований., –М, 1976.

109.Сепир Э. Язык. Введение в изучение речи.-М-Л., 1934.

110.Серебренников Б.А. Вероятностные обоснования в компаративистике. –М, 1974.

111.Слюсарева Н.А. Критический анализ проблем внутренней лингвистики в концепции Ф.де. Соссюра. Автореф. докт. дисс. –М, 1970.

112.Слюсарева Н.А. Теория Ф. де Соссюра в свете современной лингвистики -М. 1975.

113.Соссюр Ф. Курс общей лингвистики.-М, 1933.

114.Степанов Ю.С. Методы и принципы современной лингвистики. –М 1975.

115.Сумарокова Л.Н. О соотношений простоты и системности в лингвистических

теориях.-В кн. Системный анализ и научное знание. –М, 1978.

116.Сю Шэнь. Описание простых и обьяснение сложных знаков. Т. 1-4. Шанхай, 1931.

117.Томсен А.И. Общее языковедение.-Одесса, 1910.

118.Томсен В. История языковедения до конца XIX в., -М, 1938.

119.Трубецкой Н.С. Основы фонологии. –М, 1960.

120.Ульдалль Х.И. Основы глоссематики (Исследование методологии гуманитарных наук со специальным приложением к лингвистике) //В кн. Новое в лингвистике,-М,

1960.

121.Ушаков Д.Н.Краткое введение в науку о языке. –М., 1913.

122.Фортунатов Ф.Ф. Избранные труды. Т. 1-2., -М, 1956-1957.

123.Фортунатов Ф.Ф. Сравнительная фонетика индоевропейских языков. Лекции, читанные в 1901-1902 гг. –М, 1902.

124.Фортунатов Ф.Ф. Сравнительное языковедение. Курс лекций читанных в 1891-1892 гг.-М, 1892, (лит.изд).

125.Фортунатов Ф.Ф. Сравнительное языковедение. Лекции, читанные в 1879-1888, 1897-1898, 1899-1900.-М. 1900.

126.Фосслер К. Позитивизм и идеализм в языкознании. // В.кн. Хрестоматия по истории языкознания XIX-XX вв. –М, 1956.

127.Фосслер К.Грамматические и психологические формы в языке. //В кн. "Проблемы литературной формы", -Л, 1928.

128.Фрумкина Р.М. Роль статистических методов в современных–лингвистических исследованиях.// В кн. Математическая лингвистика. –М, 1973.

129.Хансен К. Пути и цели структурализма.-ВЯ, 1959, №4.

130.Хомский Н. Аспекты теории синтаксиса. -М. 1972.

131.Хомский Н. Логические основы лингвистической теории. //-"Новое в лингвистике". Вып. IV.-М, 1965.

132.Хомский Н. Обьяснительные модели в лингвистике // В. кн. Математическая логика

иее применения-М. 1965.

133.Хомский Н. Три модели описания языка. //-В. кн. Кибернетический сборник. №2, - М. 1961.

134.Чемоданов Н.С. Проблемы социальной лингвистики в современном языкознании// Новое в лингвистике. вып. VII –М., 1968.

135.Шахматов А.А. Историческая морфология русского языка. –М., 1957.

136.Шахматов А.А. История русского языка. -СПб, 1911.

137.Шахматов А.А. Синтаксис русского языка. Т.1-2, -Л, 1941.

-60 -