Basketbol oyın texnikası hám taktikası

Tóreshi qaǵıydanı saqlaǵan halda maydan ishinde yamasa sırtında bolǵan kaǵıyda buzılıspalarına óz sheshimin beredi. Tóreshiniń bul hukıqı oyınǵa 20 minut qalǵannan baslap oyın tamam bolǵansha júredi.

Eger oyın tamam bolıwı waqtında, protokolǵa qol qoyıp atırǵanıńda oyınshılar trenerler hám trener járdemshisi tárápinen tártip búzılsa, bas tóreshi protokolǵa jazıwı shárt hám bunday esabat juwapkerli birlespege jetkiziliwi hám oǵan shara qollanıwın sorawı kerek.

Xatker. Xatker saatqa karap maydannıń yamasa járiyma maydanınan túsken hám túspegen toplardı esaplap otırıwı kerek. Ol jeke hám texnikalıq follardı esaplap 5-fol bolǵan waqıtta tóreshige xabarlaydı. Ol oyın waqtındaǵı dem alıslardı baqlap barıp, hár bólim waqtında 2-dem alısı bolǵan waqıtta tóreshi arqalı trenerdi xabarlandıradı. Nomerlengen kórsetpe menen hár oyınshıǵa berilgen follardı kórsetedi.

Xatker oyınǵa shıqqan hám zaxiradan oyınshılardıń nomerlerin hám formaların tekserip baradı.

Xatkerdiń signalınıń dawısı saat hám oyındı toqtata almaydı, toptı óli halga keltire almaydı. Xatker oyın saatları toqtap top óli halga kelgende hám oyın baslanbastan burın signal beriwi múmkin.

Xatker signalı basqa signaldan ajıralıp turıwı kerek.

Waqıt ólshewshi. Waqıt ólshewshi oyın baslanbastan 3 minut burın bas tóreshige xabarlandırıw beredi. Hár oyınnıń birinshi yarımın baqlap sanap baradı. Ol oyın waqtı menen oyında toqtalǵan waqıtlardı baqlap baradı.

Waqıt ólshewshiniń signalı toptı óli xalǵa keltiriw, oyın saatların toqtatıwı múmkin.

Oyın barısında toqtalıslar bolsa waqıt ólshewshi sekundomerdi iske qosıp, xatkerge 50 sekund ótkennen keyin signal beriwin soranadı.

Waqıt ólshewshi hár oyınnıń aqırında qattı signal menen belgi beredi.

Eger waqıt ólshewshiniń signalı esitilmeytuǵın bolsa waqıt ólshewshi basqa múmkinshilikler menen bas tóreshini xabarlandırıwı shárt. Eger usınday waqıtta top taslanǵan bolsa yamasa fol berilgen bolsa, bas tóreshi menen tóreshi kelisip bir sheshimge keliwi kerek. Eger jáne tolıǵıraq maǵlıwmatlar kerek bolsa texnikalıq komissar xatker hám waqıt ólshewshi menen kelisip bir sheshimge keledi. Aqırǵı sheshimdi bári bir bas tóreshiniń kórsetpesi menen beriledi.

30 sekundlıq qurılmanıń operatorı. 30 sekundlıq qurılma operatorı 30 sekund qurılmanı basqaradı yamasa saat penen isleydi.

30 sekundlıq qurılmanıń operatorı toptı óli halǵa keltiredi hám oyın saatın toqtatadı.

Oyınshı tiri top penen maydanda júrgennen baslap operator 30 sekund qurılmanı

11

qalmasa;

-qarsılası kontrolın dúzse;

-top óli halda bolsa.

Qurılma 30 sekund kórsetkishin kórsetip turıwı kerek, waqıt tamam bolǵannan keyin jáne 30 sekund basınan baslap qosılıwı kerek. Eger toptı basqarıp atırǵan komanda 30 sekund ishinde sebetke top taslanbasa, onda 30 sekund qurılma signal beriwi menen oyın toqtatıladı.

Basketbolshınıń dáslepki halatı – tik turıwı hám orınnanorınǵa jılısıp júriwi

Basketbolshı maydan boylap orınnan-orınǵa ótip júriwi ushın júrip, sekirip, toqtap, aylanıp háreket etedi. Tik turıw - dáslepki jaǵday bolıp, e ń qolaylı bolıp esaplanadı. Qorǵanıwda bul jaǵdaydı iyelep qálegeninshe bir jerden ekinshi jerge juwırıp ótedi. Bunda, kóbinese, ayaqlar iyin keńliginde bolıp, gewdeniń awırlıǵı eki ayaqqa bir tegis túsiriledi. Dizeler búgilgen jaǵdayda, gewdeni biraz aldıǵa taslap, bel bólimin tuwrı uslap, bas kóterilgen halda, al qollar bolsa dizeden búgilgen hám biraz qaptal tárepke qaratılǵan jaǵdayda boladı.

Basketbolshınıń turıwı dáslepki tik jaǵdayda da, ortasha tómen jaǵdayda da bolıwı múmkin.

Dáslepki jaǵday hújim waqtında, eger qorǵanıwshınıń boyı kelte bolsa, joqarıdaǵı toptı uslap alıw yamasa uzatıw ushın, qarsılas komandanıń qalqanında turıp toptı taslawda yamasa shit astında top ushın jekkeme-jekke gúresiwde, joqarıdan ushıp kiyatırǵan toptı uslawda iye boladı.

Ortasha tik turıw jaǵdayı pútkil oyın dawamında qollanılıwı múmkin. Bunday jaǵday barlıq texnikalıq usıllardı: toptı ilip alıwda, hárekettegi túrli ózgerislerde, toptı jerge urıp orınnan-orınǵa ótip júriwlerde, toptı qalqanǵa sekirip turıp taslawda júdá qolay keledi.

Tómen jaǵdayda bolıp turıw top penen etip turǵan qarsılas komandanıń oyınshısı menen gúresiwge, tómennen ushıp kiyatırǵan toptı tosattan uslap alıwǵa hám uzatıwǵa, boyı uzın oyınshıǵa qarsılıq kórsetiwge, qarsı komandanıń qalqansına tez jarıp ótiwge hám toptı tómennen alıp júriwge júdá qolay bolıp tabıladı.

Juwırıw. Basketbolshı juwırıwdıń jeńil atletikashınıń juwırıwınan ayırmashılıǵı, bunda ayaqlar jerden kóterilmegendey, tabannan ayaqtıń ushına shekem kóterilmesten tolıq basıp júrgendey túyiledi hám ayaqtıń barmaqları jumsaq qoyıladı.

Basketbolshınıń qaptal tárepke sırǵanap júriwleri shepke-ońǵa, aldıǵa-artqa sırǵanap júriwleri, ásirese, qorǵanıwda hám qálegen payıtta tosattan top ushın gúreske qolaylılıq jaratıp beredi. Sonda gewdeniń awırlıǵı teńdey bir ayaqtan ekinshi ayaqqa ótkeriledi. Ayaqtıń barmaqları barlıq waqıt maydannan kóppegen halda sırǵanap júrgendey boladı. Ayaqlar dizeden búgilgen bolsa, gewde, bas hám qollar tik turıw jaǵdayın saqlap

12

qaladı. Bunday júristi úyreniw ushın tómendegi shınıǵıwlardı orınlaw múmkin:

a)shep hám ońǵa háreket etip almasıw;

b)aldıǵa hám artqa jılısıw;

s) aralas jıljıwlar: shepke hám ońǵa, aldıǵa hám artqa, sherigi menen júzbe-jez turıp, aynada kóringendey shınıǵıwlardı orınlaw.

Toqtawlar eki adımlap hám sekirip orınlanadı. Adımlap toqtawda basketbolshı juwırıw tártibin buzbastan aqırǵı qádemdi úlkenirek etip, taban menen júredi, sońınan tayanısh ayaǵın búgip, ekinshi ayaǵın aldıǵa qoyadı, sonda háreketti toqtatıp tayanısh ayaǵına tirelip qaladı. Basketbolshı sekirip toqtaǵan payıtlarda bir ayaq penen pát aladı hám aldıǵa sekiredi. Hawada búgilgen ayaqları jerge teńdey yamasa izbe-iz qoyıladı.

Burılıwlar aldıǵa hám artqa orınlanadı. Olar toqtaw menen birge úyretiledi. Olar artqa, aldıǵa tayanısh jaylasqan ayaqta, bir orında turǵanda hám hárekette, top penen yamasa topsız orınlanadı. Basketbolshı tayanısh ayaǵınıń ushın jerden kótermey turıp, ekinshi ayaǵı menen pát aladı hám onı kerekli tárepke baǵdarlap, burılıwlardı orınlaydı. Bunda ayaqlar búgilgen bolıp, bir ayaq penen bir adım arıǵa ayaq taslanadı. Álbette, bunday burılıwlar, adım atıwlar oyınshınıń qolına top túskennen keyin orınlanadı. Toptı bir orında turıp qaqshıp alıwda qálegen ayaq penen tayanısh payda etedi, sonda toptı jerge urıp júrilse, bul «probejka» qaǵıydasına tiyisli bolmaydı. Oyınshılardıń orınnan-orınǵa ótip júriwleri oyın háreketin bildirse, top penen texnikalıq usıllardı úyreniw – basketboldıń tiykarı bolıp esaplanadı.

Toptı qaqshıp alıw, uzatıw hám ılaqtırıw usılları

Toptı qaqshıp alıw hám ılaqtırıw. Toptı qaqshıp alıw bir yamasa eki qollap orınlanadı. Bul háreketler kókirek hám iyinniń biyikliginde, joqarılap, tómenlep hámde domalap hám maydan boylap ushıp kiyatırǵan toplardı qaqshıp alıw texnikasına kiredi.

Basketbolshı toptı qaqshıp alıw ushın hár qashan eki qoldı sozadı, barmaqların yarım ay tárizde ashadı, bas barmaqların bir-birine qaratadı,

13

qalǵan barmaqları bolsa aldıǵa, joqarıǵa qaratılǵan bolıp, olar keń ashılǵan, yarım bos halda boladı.

Tómennen ushıp kiyatırǵan toptı uslap alıw ushın ol ayaqların kóbirek búgip, biraz aldıǵa iyiledi. Durıslanǵan qollar tómenge túsiriledi hám barmaqlar topqa qarap ashıladı. Solay etip, aytıp ótilgen usıllar orında turǵanda hárekette hám sekiriw waqıtlarında qollanıladı.

Toptı qaqshıp alǵannan keyin endi onı uzatıwǵa da tayar bolıw kerek. Toptı uzatıw oyınshılardıń óz-ara háreketlerinde tiykarǵı texnikalıq usıl esaplanadı. Oyın dawamında toptı uzatıwdıń hár qıylı usılları qollanıladı hám onı sebetke taslaw ámelge asırıladı.

Toptı uzatıw júdá qısqa múddette qollardıń tez háreketi, gewdeniń ústinligi hám alaqan barmaqların siltew nátiyjesinde ámelge asırıladı. Bul is qorǵawshınıń dıqqatın top uzatılıp atırǵan oyınshıǵa qaratpaw hámde tezlik, anıqlıq penen toptıń tiykarǵı baǵıtın qarsılasına sezdirmew maqsetinde islenedi. Zamanagóy basketbolda eki qollap kókirekten joqarıdan, tómennen hám qoldan-qolǵa top uzatıw usılları esaplanadı.

Toptı bir qollap uzatıw hám qaqshıp alıw usılı da basketbolda bir qansha keń tarqalǵan usıl bolıp, oyın maydanında qálegen aralıqqa qollanıladı. Bir qolda iyinnen toptı uzatıw texnikası eń áhmiyetli esaplanıp, bunda toptı jaqsı uslap turıw, barmaqlardıń háreketi menen qoldan shıǵıp ketken waqıtta onıń baǵıtın

ózgertip jiberiw múmkin. Oyınshı toptı oń qolı menen uzatıw ushın qolın búgip, onı oń iynine sol dárejede jaqınlatıwı lazım, bunda onıń oń qolı toptıń izinen, shep qolı bolsa onı aldıǵa - tómengi tárepinen uslap turıwı, shıǵanaqlar tómenge túsirilgen bolıwı kerek. Basketbolshı oń qolın durıslap atırıp, shep qolın tómenge túsiredi hám barmaqlardıń keskin háreketi menen toptı kerekli tárepke uzatadı. Sonı da umıtpaw kerek, bul top uzatıw texnikası eń tez usıl esaplanıp, ol qarsılasınıń sebetine jaqınlasıwına járdem beredi. Toptı sherigińizdiń kókirek tárepine uzatıwǵa háreket etseńiz, onı qaqshıp alıwǵa qolaylıq jaratqan bolasız. Toptı sherigińizge tek ol kútip turǵanda uzatıń. Eger sherigińiz qarsıńızdan juwırıp kiyatırǵan bolsa, oǵan toptı anıq etip áste ǵana uzatıp qoyǵanıńız maqul.

Toptı joqarıdan bir qollap uzatıwda qoldı arqaǵa hám joqarıǵa kóterip, uzatılatuǵın tárepke qaratıw hámde shep qaptal menen turıp «kryuk» usılın ámelge asırıw kerek. Bunıń ushın, dáslep qollardı durıslap tómenge túsirip, toptı uzatatuǵın qoldıń alaqanına ótkeriledi, onı qaptal tárepten sheńber payda etip, bastı arqa tárepke kóterip, barmaqlardı keskin búgip, toptı sherigine uzatadı.

Toptı tómennen bir qollap uzatıw qorǵawshı toptıń yaki joqarıdan

14

yamasa qaptal tárepinen uzatılıwına tosqınlıq etip atırǵanda, kóbinese uzatıwdan basqa ilajı qalmaǵan payıtlarda qollanıladı. Toptı maydanǵa urıp uzatıwlar – oyınshınıń bir orında turǵan payıtlarında, bir qol menen orınlanadı. Ol qorǵawshılar júdá jaqın bolǵan payıtlarda qolay keledi. Bunda toptı tosattan urıp, qorǵawshınıń tayanısh ayaǵı qaptalınan maydanǵa baǵdarlanadı. Sonday-aq, toptı bir qolı menen arqaǵa uzatıw, toptı polǵa jaqın alıp júriwde aldıǵa hám arqaǵa uzatıwlar da boladı, biraq bul usıllar mektep baǵdarlamasında kórsetilmegen.

Toptı alıp júriw. Toptı bir qol menen jerge toqtatpastan urıp júriw, juwırıw usılı bul ózine tán texnikaǵa iye. Bul usıl qolında tobı bar basketbolshınıń háreket etiwinde qollanılatuǵın tiykarǵı texnikası esaplanadı. Toptı jerge urıp júriw texnikası sonnan ibarat, basketbolshı maydannan sekirip shıǵıp atırǵan toptı keń jayılǵan barmaqları menen alaqanında silkitip jáne qayta jerge uradı. Biraq, toptı ústinen sharpıldatıp urmawı kerek. Toptı jerge urıp júriw hám juwırıwda gewde biraz aldıǵa tuwrı iyilgen, ayaqları

ayda bolıwı kerek. Toptı jerge urıp júriw hám ısıraq bolıwı kerek. Toptı jerge urıp júriwge úyreniwde topqa qaramay júriwge háreket etiledi. Sonday-aq, toptı jerge urıp júriwde

oń hám shep qol menen onı birese joqarı, birese tómen sekirtip, almastırıp júriwdiń de áhmiyeti úlken. Shep qol menen toptı jerge urıp júriwde oń ayaq yarım adım aldıraq júredi. Toptı hár qádemde urıp alıp júriwdi úyrenip bolǵannan keyin, toptı jerge urıp áste juwırıp alıp júriwge úyreniw lazım. Eki toptı teńdey jerge urıp júriwdi de sınap kóriw hám úyreniw kerek.

Toptı jerge urıp júriwde baǵıttı, tezlikti, sekiriw biyikligin ózgertip júriwler, toptı arqadan hám aldıdan ótkeriw hámde topqa qaramay júriw, qorǵawshınıń kútilmegen tosıqlarınan alıp ketiwge járdem beredi. Bunnan tısqarı, eger toptı qol menen jerge urıp júrse, oń ayaq penen aldıǵa qádem taslanadı, toptı tómenge-aldıǵa, ońǵa urıp júrse, oń qol menen baǵıttı ózgertip júredi.

Basketbolda kóbirek eki túrli usıl qollanıladı: toptı joqarıraq hám tómenirek sekirtip jerge urıp júriw. Toptı normada ortasha jerge urıp basketbolshınıń tiykarǵı turıwınan baslanadı. Ol qolın búgip, barmaqların keń jayıp, erkin jaǵdayda toptı jerge uradı, sonda sekirip shıqqan toptı jáne barmaqları menen uslap aladı.

Toptı tómen alıp júriw – tómen turıp, ayaqlar dizeden búgilip, toptı tez-tez jerge urıp júriw arqalı orınlanadı. Bul usıldı qollanıwdıń

15

qolaylılıǵı sonnan ibarat, bunda birden tezlikti ózgertip, sherigin aldaytuǵın háreketler etip, tuwrıdan-tuwrı qarsılas komandanıń qalqanına shıǵıw múmkin.

Sebetke top taslaw. Bir komanda oyın dawamında ortasha esapta sebetke 60 márte top taslaytuǵını anıqlanǵan. Biraq, barlıq taslanǵan toplar nıshanaǵa anıq jetip baradı dewge bolmaydı, sonıń ushın toptı nıshanaǵa tuwrı hám anıq taslawǵa sabırtaqat penen úyreniw lazım. Top taslawlardıń eń kóp tarqalǵan usılları tómendegishe: eki qollap (tómennen, kókirekten, bastıń ústinen), bir qollap (jelkeden, basqa tárepten sekirip turıp).

Eki qollap tómennen top taslawdan kóbirek qızlar paydalanadı. Usı usıldı qollanıw texnikası tómendegishe boladı: ayaqlardı dizeden búgip, toptı eki qollap uslap, sebetti anıq nıshanaǵa alıp, ayaqlardı durıslap, qollardı aldıǵa hám joqarıǵa kóterip, barmaqlardıń ushınan toptı shıǵarıp, (toptı ózine qaratıp) ılaqtıradı. Qollar toptıń háreketine sáykes túrde joqarı hám aldıǵa kóteriledi. Ayaq hám gewde durıslanıp, ayaq ushlarına kóteriledi (toptı ılaqtırıwda sekiriwge ruqsat etilmeydi).

qollanıladı. Bul usıldıń qolaylılıǵı sonnan ibarat, ol kóbirek eki qollap kókirekten top uzatıwǵa uqsap ketedi. Onıń orınlanıwı, kóbinese, orta hám uzaq aralıqqa teń. Dáslepki jaǵday – top kókirek aldında, bir ayaq aldıǵa biraz shıqqan, ayaqlar dizeden búgilgen boladı. Toptıń ushıwın támiyinlew ushın birden qollardıń háreketi menen ayaq, gewde de kóterilip aldıǵa umtılıw

ılıp shıǵıwı waqtında keń ashıladı. Sonda toptı ózine aylandırıp, barlıq ushları menen taslaw shárt.

Toptı bas tárepten eki qollap taslaw usılı. Bul usıl bir orında turıp hámde uzaq hám ortasha aralıqtan sekirip hújim jasawda qollanıladı. Bul da tap sonday usıl menen ámelge asırıladı. Biraq toptı ılaqtırıp atırǵan qollar kóbirek búgiliwi, ayaqlar dizelerden baslap tikleniwi hám top barmaqlar menen siltep nıshanaǵa anıq mólsherlenip taslanıwı lazım.

16

Toptı bir qollap iyinnen ılaqtırıw hár qıylı aralıqlarda turıp sebetke top taslawdıń tiykarǵı usılı bolıp tabıladı. Bunı bir orında, háreket waqtında sekirip orınlaw múmkin. Basketbolshı tiykarǵı tik turıw jaǵdayında, bir orında turıp toptı sebetke túsiriwde, ayaqların dizeden tuwrılap, qolların aldıǵa-joqarıǵa shıǵarıp, barlıq alaqanların siltep toptı ılaqtırıp jiberedi.

Toptı taslaw bir ayaqta pát alıp, sekirip orınlanadı. Basketbolshı hárekettegi waqıtta toptı (hawada) tayanısh payda etpegen halda uslap, sońınan bir ayaqtı

menen qádem taslaydı hám sol ayaǵı menen pát alıp, sekirip toptı sebetke taslaydı. Usı waqtıtta qol joqarıǵa sozılıp, alaqan menen barmaqlardı bir tegis isletip, top sebetke taslanadı. Bul usıl kóbinese oyın waqtında qollanıladı.

Toptı bir qollap sekirip taslaw. Bul házirgi zaman basketbol oyınında eń nátiyjeli usıl esaplanadı. Onıń orınlanıwı barlıq aralıqlardan, ásirese, orta hám uzaq aralıqlardan ámelge asırıladı. Hárekette bolǵan oyınshı toptı qaqshıp alıp toqtaydı hám sol waqıttıń ózinde eki ayaqta pát alıp, sekirip toptı sebetke ılaqtıradı. Toptı sebetke taslawda dıqattı bir jerge toplap, anıq nıshanaǵa alıw kerek.

Eger toptı shitke urıp túsiriw móljeli bolmasa, onda qalqannıń aldıńǵı tárepi nıshanaǵa alınadı. Toptı sebetke bir qol menen joqarıdan túsiriwdi hám qayttan toptı jáne qayta taslawdı boyı uzın oyınshılar hám jaqsı tayarlanǵan

orınlay aladı.

Toptı alıp qoyıw, tartıp alıw hám urıp shıǵarıw. Bul usıllar toptı iyelew hám qarsı háreket etiw texnikasına baylanıslı. Toptı alıp qoyıw ushın, dáslep, óz-ara top ılaqtırıp atırǵan basketbolshılardıń háreketlerin dıqqat penen baqlaw, toptıń baǵıtın aldınnan anıqlaw hám sol boyınsha orındı tańlaw áhmiyetli bolıp esaplanadı. Qorǵawshı toptı alıp qoyıw maqetinde ózi qáwip salıp turǵan hújimshiniń aldınan toptı alıwǵa keskin shıǵıwı lazım. Usı waqıtta sońǵı adımdı úlkenirek atıw, gewde hám qollardı topqa qaratıw lazım.

Tartıp alıw ushın bolsa qorǵawshı hújimshiniń háreketlerin biyparwa baqlaǵanday boladı hám hújimshi jaqınlasıp keliwi menen toptı tartıp alıwǵa kirisedi. Bunıń ushın qorǵawshı toptı bir qolı menen joqarıdan, ekinshi qolı menen tómennen bekkemirek uslaydı, sońınan tez hám keskin háreket penen tartadı.

Basketbolshınıń qolında top bolǵanında qarsılası toptı urıp

17

shıǵarıwǵa háreket etedi. Bul usıl qol hám barmaqlardıń qısqa, keskin háreketi menen orınlanadı. Bunda qoldıń alaqanı-barmaqları menen toptıń ústinen yamasa astınan keskin urıladı. Basketbolshı toptı jerge urıp júrip yamasa juwırıp baratırǵanda qaptal tárepten qısıp toptı urıp jiberip alıp qalıwı da múmkin.

Basketbol oyınınıń qaǵıydaları

Basketbol oyının jaqsı biliw ushın oyın qaǵıydasın teoriyalıq hám ámeliy jaqtan tolıq biliw kerek. Qaǵıydanı bilmey turıp, siz ya komandaǵa, ya ózińizge pay keltire almaysız, sebetke de top túsire almaysız.

Oyın chek taslaw hám eki komandanıń ekewden oyınshıları oraylıq sheńberde turıwı hámde tóreshiniń ortaǵa top taslawınan baslanadı. Oyınnıń ekinshi yarımın baslawda tárepler orın alamasadı. Top sebetke joqarıdan tolıq túsip ótiwi júz bergende sebetke «top tústi» dep esaplanadı. Eger top sebetke tiyip, qasınan ótip tússe, onda top esaplanbaydı. Top oyın waqtında sebetke tússe, komanda bunıń ushın 2 ochko aladı. Top sebetke 6 metr 25 sm aralıqtaǵı sızıqtan tússe 3 ochko aladı. Oyınshılar toptı uzatıwı, domalatıwı, bir qolı menen jerge urıp júriwi, sebetke taslawı múmkin. Top sebetke túsip bolǵannan soń, onı oyınǵa qaptal sızıqtan kiritiliwi qarsılas komandanıń bir oyınshısı tárepinen orınlanadı. Toptı ilip alǵan oyınshı tek ǵana 2 qádem háreketlene aladı. Orında turıp ol bir qádem taslawı, ekinshi qádemde bolsa toptı uzatıwı yaki sebetke taslawı múmkin, yaki toptı jerge urıp, onnan soń jáne háreketleniwi múmkin. Qarsılastı uslaw, iyteriw, túrtiw qadaǵan etiledi. Komanda hújim qılıwı ushın 24 sekund waqıt beriledi. Eger top sebetke túspey yaki shitke tiyip qaytqannan soń, 24 sekund ishinde háreket qayta baslanbasa, yaki usı 24 sekund ishinde hújim qılıwǵa úlgermey qalsa, top qarsılas komandaǵa beriledi.

Oyın waqtında qopallıq qılǵan oyınshılarǵa járiyma beriledi. Mısalı, toptı sebetke taslap atırǵan oyınshınıń qolına basqa bir oyınshı ursa yaki túrtse 2 ochko járiyma beriledi. Qorǵayman dep qopallıq qılsa da 1 ochko járiyma beriledi. Eger oyın dawamında oyınshı 5 márte járiyma alsa, ol maydannan shıǵarıladı. Eger, komandada tek ǵana bir oyınshı (oyınshılar járiyma alıp shıǵıp kete beriwlerin esapqa alıp) qalsa, ol jaǵdayda oyın toqtatıladı hám qarsılas komanda jeńimpaz dep daǵazalanadı.

Bellesiw tobı. Bul tómendegi jaǵdaylarda: a) qarsılas oyınshılar toptı bekkem uslap alıp, talasıp-tartısıp qalıp hesh bir oyınshı toptı ata almaǵanda;

b) eki komanda oyınshılarınıń da qolları bir waqıtta topqa tiyip ketip, top sızıq sırtına shıǵıp ketkende;

v) tóreshi top qaysı oyınshıǵa tiyip shıqqanın bile almay qalǵanında; g) top qalqan hám shit arasında qısılıp qalǵanda, bellesiw tobı dep

esaplanadı.

Bellesiw tobınıń oyınǵa kiritiliwi qarsılas komandalardıń e ki

18

oyınshısı arasına sheńberde toptı joqarıǵa atıwdan baslanadı. Bunda tóreshi toptı júdá joqarıǵa atadı. Bul payıtta oyınshılar bir waqıtta sekirip toptı qolları menen urıp jiberiwge háreket etedi. Eger top oyınshılardıń qolı tiymey qaytıp tússe, onda top qayta taslanadı.

Oyın waqtında nelerdi qılıw múmkin, nelerdi qılıw múmkin emes

Eger oyınshı toptı ataylap ayaǵı menen tewip yaki qolı menen urıp jiberse, top basqa komandaǵa beriledi. Eger, oyınshınıń ayaǵı bilqastan tiyip ketse, onda járiyma da berilmeydi, oyın da toqtatılmaydı.

Toptı jerge tek ǵana bir (oń yaki shep) qol menen urıp júrip háreketleniwge ruqsat beriledi. Top penen qansha qádem qoyılsa da qáte bolmaydı (top jerge urıp júrilse, álbette). Toptı jerge urıp júriw, juwırıw toqtatıldı dep aytıw, bul oyınshınıń top penen toqtaǵanın ańlatadı. Usınnan soń toptı sebetke taslaw yaki sherigine uzatıwı múmkin.

Oyınshı ekinshi márte toptı jerge urıp júriwi múmkin emes, sebebi ol tosattan qorǵanıwshınıń qarsılıq kórsetiwi menen toqtatadı. Biraq, ekinshi márte toptı jerge urıp ketiwi de múmkin. Egerde, ıqtıyarsız túrde qarsılas oyınshınıń qolı tiyip, toptı qoldan shıǵarıp jiberse yaki qalqan hám shitke tiyip tússe, bul qaǵıydanı buzıw háreketi – «eki márte toptı alıp jiberiw» delinedi.

Oyınshı top penen qálegen tárepke burılıwı, hárekette bola turıp, eki qádem atıp toqtawı, toptı uzatıp jiberiwi, toptı sebetke atıw ushın sekiriwi, biraq ayaǵı jerge túspey turıp toptı atıp úlgeriwi kerek. Sekirip toptı ilip alıp bir ayaqqa túsiw (sol túsken ayaq basqa qádem qoyılǵanǵa shekem) tayanısh ayaq dep e saplanadı, e gerde, qádem qoyıp jiberilse, onda

«probejka» delinedi.

Bunnan tısqarı, oyınshılar zonalar haqqındaǵı qaǵıydanı da biliwi zárúr, sebebi komandalerdiń óz «zonası» hámde qarsılas zonası degen túsinikler bar. Eger oyınshı esaplanǵan hújimshi aldıńǵı zonaǵa ótse, ol oyınshı artqı zonaǵa top uzatıwı qadaǵan etiledi. Orta sızıqtan artqa top uzatıw qaǵıydaǵa tuwra kelmeydi.

Oyın waqtı

Basketbol oyını tórt taymnan ibarat bolıp, hár bir taym 10 minut dawam etedi. Birinshi taym - 10 minut oyın, 2 minut tánepis; ekinshi taym - 10 minut oyın, 15 minut tánepis; úshinshi taym - 10 minut oyın, 2 minut

19

tánepis; tórtinshi taym - 10 minut oyın.

Oyınnıń baslanıwı. Oyın oraylık shenberden báseki top taslaw menen baslanadı. Bas tóreshi eki oyınshınıń ortasında toptı joqarıǵa taslaydı.

Miymanlar komandası sebet xám zaxira otırǵıshların saylap alıwı múmkin, oyınnıń ekinshi yarımında komandalar sebet penen almasadı.

Eger 2 komandanıń birewinde 5 oyınshı bolmasa onda oyın baslanbaydı. Eger 15 minut ishinde komanda oyınǵa kelmese onda ekinshi komanda oyındı utqan dep esaplanadı.

Top penen hújim jasaǵanda qaǵıyda buzıw. Hújim jasawshı oyınshı, top sebet ústinen ushıp baratırsa qol tiygiziwge bolmaydı. Bul qaǵıyda top sebetke tiygennen keyin óz kúshin joǵaltadı. Hújimshi oyında top sebet ústinde, toptı asırıp berip atırǵanda qalkan yamasa sebetke qolın tiygiziwge bolmaydı.

Jazalaw. Qaǵıyda buzılǵannan keyin top óli bolıp esaplanadı. Hesh kanday upaylar qosılmaydı, top qaǵıyda buzılǵan jerden baslap oyınǵa beriledi.

Top penen korǵanıwda qaǵıyda buzıw. Qorǵanıwshı oyınshı topqa sebet ústinde qolın tiygiziwge xaqısı joq. Eger sebetke tiyip yamasa sebet baǵıtınan tómen túsip baratırsa onda topqa tiyiwge boladı.

Jazalaw. Qaǵıyda buzılǵannan top óli dep esaplanadı. Eger oyınshı 3 upaylıq maydannan top taslawǵa tırısqan waqıtta járiyma tobın islep alǵan bolsa, sebetke túsken top esapqa alınıp, eki márte járiyma tobın taslaw xuqıqına iye boladı.

Sebetke top túskennen keyin, júz sızıq artınan top oyınǵa beriledi. Maydannan shıǵıp ketken toptı, járiyma toptı, top sebetke túskennen keyin oyınshı maydannan top shıǵıp ketken jaqın jerinen, tóreshi qolınan toptı alıp oyınǵa kirgizedi.

Toptı taslaw ushın 5 sekund waqıt beriledi, waqıt top oyınshınıń qolına tiygennen baslap esaplanadı. Qarsılas komanda oyınshıları topqa qolın tiygiziwge bolmaydı. Eger oyınshı toptı uslap, oyın waqtın sozsa oǵan texnikalıq fol beriledi.

Oyın esabı. Oyın esabı oyın waqtında eń kóp alǵan upay menen belgilenedi.

Huqıqınan ajıralıp tamam bolınǵan oyın. Oyın dawamında komanda aǵzaları ózleriniń háreketi menen oyın qaǵıydaların buzsa, aǵa tóreshi tárepinen berilgen jazalarǵa qayıl bolmay oynawdan bas tartsa, onda bul komandaǵa utılıs járiyalanadı.

Oyın waqtında oyınshılar sanı komandada eki oyınshıdan kem bolsa komanda oynaw hukıqınan ayrılıp, utıladı. Eger qarsılas komanda alda bolsa sol esap qaladı. Al komanda esapta alda bolmasa onda 2:0 olar paydasına sheshiledi.

Teńlik esap hám qosımsha periodlar. Eger oyınnıń ekinshi yarımınan keyin esap teń bolsa onda qosımsha 5 minut waqıt beriledi. Hár period arasında 3 minut dem alıs beriledi. Teńlik buzılmasa kereginshe, 5

20