Basketbol oyın texnikası hám taktikası

Jazalaw. Ayıpdarǵa personal fol belgilenedi. Járiyma top taslanǵannan keyin toptı xatker stolına qarama-qarsı tárepten toptı oyınǵa kirgiziledi. Járiyma top sanı mınaday bolıwı shárt:

Eger oyınshı top taslaw waqtında bolsa, onda 2 járiyma top beriledi.

Eger oyınshınıń taslanǵan tobı sebetke tússe onda jáne bir járiyma top taslaw beriledi.

Eger oyınshınıń tobı fol islengennen keyin torǵa túspey qalsa, onda toptı taslaǵan jerine karap járiyma top sanı beriledi.

Járiyma tobın taslaǵanda oyınshılar járiyma maydan qaptalında diziliwi shárt. Járiyma tobı taslanǵannan keyin áwmetli yaki áwmetsiz bolsa da xatker stolı

qaptal sızıqtıń arasınan toptı oyınǵa kirgizedi. Top taslap atırǵan oyınshınıń bir ayaǵı oraylıq sızıqtıń qálegen bir tárepinde turıwı tiyis hám maydannıń qálegen jerindegi oyınshıǵa toptı asırıwı múmkin.

Personal (jeke) fol. Top tiri yamasa óli bolıwına qaramastan oyınshınıń qarsılasına islegen qopallıǵına beriletuǵın fol personal (jeke) fol dep aytıladı.

Oyınshı qarsılasın uslaw, iyteriw shıǵarıp jiberiw, shalıw oyınshınıń háreketine tosqınlıq jasaw, qolların jayıp uslaw hám bunnan basqa qopal háreketler islewge bolmaydı.

Anıqlama. Blokirovka – qarsılasınıń háreketin bólip, qarsılasına personal qatnasıqta bolıw.

Dúgisiw – topsız qarsılası menen toqnasıw, qarsılasınıń kókireginen iyteriw. Artınan baqlaw – personal qatnasıq bolıp, personal folǵa kiredi. Tóreshi

kóbinese usınday qubılısqa itibar beriw kerek. Toptı basqarıp kiyatırǵan oyınshıǵa qarsılası topqa oynayman dep oyınshıǵa oynawı múmkin. Bul personal (jeke) fol bolıp esaplanadı. Top penen kiyatırǵan adam qarsılasına qatnasıq islese, ol fol esaplanbaydı.

Qol menen túrtip oynaw – bul háreket qorǵanıwshınıń baqlaw waqtında qollardı qarsılasına qatnasıq islewi múmkin yamasa óziniń oyınshısın korǵap atırǵanda qatnasıq bolıwı múmkin. Bunday qatnasıqpar nadurıs esaplanadı.

Uslap qalıw – bul qarsılası meyen jeke qatnasıq bolıp, onıń háreket erkinligin sheklep qoyadı.

Qollardı nadurıs qollanıw bul jerde oyınshı topqa oynayman dep qarsılas oyınshısınıń qolına katnasıq jasawı múmkin, eger qarsılasınıń qolı topta bolsa, alaqan menen tiyip ketse foldan tısqarı boladı.

Iyteriw – bul jeke qatnasıq bolıp qarsılasın kúsh penen kozǵaltıwǵa, iyterip jiberiwge yamasa top alıp kiyatırǵan oyınshı artınan iytergenge aytıladı.

Zaslon - bul topsız qarsılasına kesent beriw yamasa kerek poziсiyasın iyelew. Top alıp kiyatırǵan oyınshı aldı tosılsa onıń háreketlerine kesent etilse, onda fol jaǵdayı boladı. Eger top alıp baratırǵan oyınshı tuwrı baǵdar menen barsa, qarsılası tuwrı poziсiyasın iyelese, ol waqıtları top

31

alıp kiyatırǵan oyınshı toqtawı, yamasa háreket baǵdarın ózgertpewi tiyis.

Diskvalikaсiyalıq fol. Qaǵıydaǵa boysınbaǵan oyınshı diskvalikaсiyalıq fol menen jazalanadı.

Jazalaw. Qarsılas komanda eki járiyma top taslaydı hám ortadaǵı xatker stolı aldınan toptı oyınǵa kirgizedi.

Bunday foldı islegen oyınshıǵa diskvalikaсiyalıq fol menen jazalanıp, maydannan, xátte otırǵıshlar qoyılǵan zonasınan shıǵarıp jiberiledi xám oyın waqtında komandalar menen sóylesiwge ruqsat etilmeydi.

Eki jaqlama fol. Eki jaqlama fol – bul bir waqıtta qarsılas oyınshılar birbirewine qarsı qaǵıyda buzıwına aytıladı. Bunday jaǵdayda járiyma top berilmeydi, biraq oyın qaǵıydasın buzǵan eki oyınshıǵa personal fol jazıladı.

Oyın báseki top penen baslanadı, eger top taslap úlgergen bolsa, bunday jaǵdaylarda top qaptal sızıqtan oyınǵa beriledi.

Eki jaklama ham kosımsha fol. Bir waqıttıń ishinde eki jaqlama hám basqa follar islese: follar oyınshılarǵa jazıp koyıladı. Kerekli jazalawlar qollanǵannan keyin eki jaqlama fol bolmaǵanday oyın dawam ettiriledi.

Top taslaw proсesindegi oyınshıǵa qarsı fol. Hámme waqıt top taslap atırǵan oyınshıǵa qarsı fol islengende tóreshi ısqırmastan aldın oyınshınıń qolınan top ushıp úlgerse, torǵa túsken top esaplanadı. Eger oyınshı ısqırǵannan keyin jáne top taslawǵa urınsa torǵa túsken top esaplanbaydı.

Tiykarǵı prinсipler

Hár bir tóreshi oyınnıń qálegen waqtında, top tiri yamasa óli bolıwına karamastan oyınshılarǵa fol kórsetiwge xaqısı bar. Bir waqıttıń ishinde tóreshi, oyın kaǵıydasın buzǵan oyınshıǵa yamasa komanda aǵzalarına bir neshe fol kórsetiwge haqısı bar. Hámme kórsetilgen follar protokolǵa jazılıp barılıwı kerek.

Oyınshınıń bes folı. Bes fol alǵan oyınshı (jeke yamasa texnikalıq) oyınnan shetletiliwi kerek.

Komandalıq jeti folı. Eger komanda oyın yarımında jeti (jeke yamasa texnikalıq) fol islese keyingi hámme follar qaǵıyda boyınsha birbir járiyma top taslaw menen jazalanadı, eger islengen follarǵa awırlaw jaza berilmese.

Bir hám bir qaǵıydası. Waqıttıń yarımında komanda jeti fol alsa (jeke hám texnikalıq) onda bir hám bir qaǵıydası kúshke minedi. Kimge qarsı fol islengen bolsa sol oyınshı járiyma top taslaydı.

Eger birinshi taslanǵan járiyma top áwmetli bolsa, onda sol oyıshnı járiyma top taslawın dawam etedi. Eger járiyma top áwmetsiz bolsa, onda 66 st boyınsha oyın dawam etedi.

32

Eger fol islegen komanda aǵzaları toptı qadaǵalap tursa onda oyın dawam

etedi.

Toptı kadaǵalap turǵan komanda oyınshılarının nslegen folı.

Toptı qadaǵalap turǵan komanda oyınshısı fol islese, oyınshıǵa fol jazıladı, qarsılas komandaǵa qaǵıyda buzılǵan jerden, qaptal sızıqtan top oyınǵa beriw kerek.

Ayrıqsha waqıttan follar. Qaǵıydada kórsetilgenindey bir waqıttıń ishinde, period waqtında yamasa óli top waqtında islengen follar ekewlik fol dep ataladı. Bunday waqıtlar mınaday prinńiplerdi kollanıw kerek:

-fol hár oyınshıǵa jazılıwı kerek.

-eger eki jaqlama fol bolsa olardı járiyma top yamasa sırttan top taslaw menen jazalanıwı kerek. Bunnan maqset «bir hám bir» yamasa eki járiyma tobı birdey esaplapıwı kerek

-eger eki komandanıń follarınıń jazası birdey bolmasa jaza berplip kórsetip gezekpe-gezek penen iske asırılıwı kerek. Eger tóreshi bir waqıttıń ishinde fol boldı dep esaplansa, onda tóreshiniń ózi izbe-izlikti sheshedi. Bunday waqıtta jaza qollanıladı.

Aldıńǵı fol ushın top taslaw huqıqı berilip, toptı maydan sırtına taslamay turıp jáne bir fol islegen aldınǵı jaza óz kúshin joyıtadı.

Tóbeles. Maydan ishinde tóbeles yamasa soǵan usaǵan jaǵday waqtında, zaxiradaǵı otırǵıshlardan, sheklengen sızıqtan oyınshılar ótken bolsa, bul oyınlardı diskvalikaсiya yamasa maydannan shetletip, óz komandası menen baylanısqa kiriw qadaǵan etiledi.

Bunday jaǵdayda trener ushın bir texnikalıq fol kórsetiledi. Biraq trener sheklengen sızıqtan oyınshılardı ajıratıp tóreshilerge járdem beriwi múmkin.

Eger trener sheklengen sızıqtan ótip tóreshilerge járdem bermese tóreshi bul trenerdi diskvalikaсiya etip maydannan shetletedi, hám trener óz komandası menen hesh kanday qatnasıqta bola almaydı.

Diskvalikaсiyalıq fol komandalıq fol dep jazılmaydı.

Oyın aldı proсesi. Oyında oyınshılardı effektiv túrde ózgeriwi ushın otırǵıshlardı mına tártipte qoyadı. Bul tártip FIBA menen yamasa FIBA shólkemlestiriwi astında bolǵan hámme jarıslarda kollanıladı.

Ózgeriwshiler (zamena) ushın proсess. Ózgeriwshi oyınshını trener, aldın kelisilgen jerge jiberedi. Keyin oyınshı ornınan turıp, jaqın jerde turǵan tóreshige tayar ekenligin kórsetedi. Tóreshi ózgeriwshi oyınshıǵa maydanǵa túsiwge ruqsat bergennen keyin oyınshı maydanǵa túsiwi kerek.

Eger tatap etilgen tánepiste ózgertiw bolatuǵın bolsa, oyınshı xatkerge yamasa jaqın jerde turǵan tóreshige xabarlasıp, keyin maydanǵa shıǵadı.

Protest waqtında islenetuǵın proсess. Eger komanda ózleriniń huqıqları tóreshi tárepinen buzılǵan dep oylasa, onda olar mına jollar menen sheshiwi kerek:

33

- eger túsinbewshilik bolǵan bolsa, onda komanda sárdarı, óli top waqtında, oyındı toqtatıp yamasa tánepis waqtında áste-aqırın álpayımlıq penen kereginshe aǵa tóreshige óziniń arzın túsindiriwi kerek. Aǵa tóreshi óziniń sheshimin tómen dawısta túsindirip, eger kerek bolsa protokoldı qayta tekseriwi múmkin. Tekseriwge 30 sekundtan kóp waqıt ketse, arız qılǵan komandaǵa dem alıs waqtı alındı dep protokolǵa jazıladı.

-eger oyın keyninde sheshilmeler komandaǵa tuwrı kelmese, komanda sárdarı tezirek xatkerge jolıǵıp, sol arqalı aǵa tóreshige shıǵıp, oyın esabınıń sheshimine protest beredi.

Ol keyin protokoldıń kórsetilgen jerine qolın koyıwı kerek. Arza beriw ushın komandanıń rásmiy adamı trener yamasa federaсiyadan adam oyın tamam bolǵannan keyin 20 minut ishinde (máselen: X hám U komandanıń oyın esabına federaсiyası narazı dep) FIBA nıń aldına yamasa texnikalıq komissiyaǵa jazba túrde xabar beriledi. Usı menen birge belgilengen marka amanat qaldıradı.

-milliy federaсiya komandaları óz sorawlarına texnik komandası prezidentine óz arızların 1 saat ishinde karalawın soraydı.

Eger protest qanaatlandırılsa onda amanat qaytarıladı.

-eger milliy federaсiya komandaları qoyǵan sorawınan qanaatlanbasa onda appilaсiyalıq pikirge xabarlasıwı múmkin, oǵan qosıp belgilengen marka FRG aqshası amanatı menen beriledi.

Tóreshiniń kórsetkish xáreketleri (jestler). Qaǵıyda da kórsetilgendey qollar jestleri xár bir tóreshini úyreniw kerek, ol hár bir oyında kollanıladı.

Xatker hám waqıt ólshewshilerde bunı bilip qoyıwı áhmiyetli.

Súwretler hám alıp baratuǵın jazıwlar jestlerdi túsindiredi, bolıp atırǵan momentlerdi kórsetedi.

Ísqırǵan menen hám qol bas ústinde tóreshi ózi menen oyın saatların toqtatadı. Eger fol menen baylanıslı bolsa, mushtı barmaqlardı qısıp bas ústindegi fol ushın hám oyın saatların toqtatıw kerek bolsa ashıq alaqan menen barmaqlardı bir-birine qosıp bas ústinde uslaydı.

Rásmiy protokol

FIBA nıń texnikalıq komissiyası tastıyıqlanıp protokol rásmiy esaplanadı. Ol bir jup nusqa hám úsh oyınǵa 20 minut qalǵanda xatker mına tártipte toltırıp qoyıw kerek.

- joqarıda eki komanda jazıladı. Birnnshi bolıp jergilikli komanda jazıladı. Turlarda neytral maydanında ótetuǵın bolsa, dástúr boyınsha qaysı komanda birinshi kórsetilgen bolsa sol jazıladı. Birinshi komanda A bolıp ekinshi komanda B boladı.

- eger oyın turlarınıń biri bólinip bolsa, oyınnıń izbe-izlik nomeri, ornı kórsetilip, kúnin hám waqtın belgilep, aǵa tóreshi hám tóreshiniń familiyasın jazıp qoyadı.

- eki komanda aǵzalarınıń familiyası jazıladı. A komandası

34

protokoldıń joqarısına, B komandası tómenine jayǵasadı. Birinshi qatarda oyınshılardıń liсenznya nomerin, ekinshi katarda oyınshılardıń familiyası hám liсenziyası, tórtinshi qatarda oyınshılar nomerleri jazıladı.

-komanda treneri hám trener járdemshisiniń familiyaları jazıladı.

-trener oyın baslanbastan tuwrı 10 minut qalǵanda oyınshılarınıń familiyası hám nomerlerin kórip, óz razılıǵın bildirip, protokolǵa qol qoyadı, sonıń menen birge birinshi maydanǵa shıǵıp oynaytuǵın bes oyınshını kórsetedi. A komandanıń treneri bolıp birinshi xabarlaydı. Úshinshi qatardaǵı oyınshshardıń qasına "X" belgisin xatker koyadı hám hár oyınshı ózgergen waqıtta qoyıp baradı.

-oyın barısında top baslaǵannan keyin xatker komandalardıń hár birin jazadı (A,B) joqarısındaǵı «esaplap ózgeriwge» degen jerge birinshi qatarǵa jarǵısınan sebetke taslawshı komandalar hár bir óziniń shep jaǵına ekinshi katarǵa komandalar hár bir sebetke taslawshınıń sol jaǵına, ekinshi yarımında háripler berilgen bolıwı kerek. Eger oyınnıń ekinshi yarımında esap teń bolsa «qosımsha period» degen qatarǵa komandalar xáriplerin ortadan báseki top taslaǵannan keyin jazadı. Eger teńlikti buzıw ushın bir qosımsha period kerek bolsa, ol sebetti almastırıw dep eki kesilisken oń sızıq sızadı.

-bolǵan waqıtta jazıp otırıp xatker sonıń menen tolıq minutlardı jazıp barıw

kerek.

Eger waqıt 0,15 bolǵan bolsa, onı 1-minutta boldı dep, eger 3,47 bolsa bunı 4 minutta, 19,25 bolsa, onı 20 minutta boldı dep jazadı.

Talap e tilgen tánepis. Talap e tiletuǵın tánepisler mınaday bolıp jazıladı. Oyınnıń birinshi yarımında talap etken tánepis komanda qasındaǵı birinshi eki

kletkaǵa jazıladı. Ekinshi yarımında berilgennen keyin eki kletkada qosımsha periodtı berilgen talap etilgen tánepis kelisilgen kletkada jazıladı. Hár oyınnıń yarımınan hám qosımsha periodtan keyin kletkalar diagonal sızıq penen sızıp barıladı.

Follar. Personal yamasa texnikalıq follar oyınshılar familiyasınıń qarsısına jazıp qoyıladı. Trener, trener járdemshisi zaxiradaǵı oyınshılar, komandanı gúzetip barıwshılarǵa texnikalıq follar trenerdiń familyasınıń qasına jazıladı.

Follar mına túrde jazıladı.

-járiyma top taslaw berilmeytuǵın personal fol bolsa, waqıt belgilep jazıp

qoyadı.

-eger personal fol járiyma top penen jazalansa, onda waqıt janına teris útir belgisi menen belgilenedi.

-aldın bilip islegen fol waqıttı dóngelek etip belgileydi.

-diskvalikaсiyalıq fol waqıt (minut) qasına «D» belgisi menen belgilenedi.

-texnikalıq fol waqıt (minut) qasına «T» belgisi menen belgilenedi.

35

zonasınan shıǵarıp jiberilse fol jazıp bolǵanan keyin «E» punktine kelisip otırıp qalǵan orınlaǵan úlken «D» belgisi qoyıladı.

Mısalı: 7 10 12 DDD

Sonıń menen birge tiykarlanıp otırıp diskvalikaсiyalıq follar komanda folları dep jazıladı.

Hár oyınnıń yarımında xatker qollanılǵan hám qollanılmaǵan kletkalar arasına kalıń sızıq penen sızıp shıǵadı.

Komanda folı. Oyınshı fol alǵanda xatker ayıpker oyınshınıń komandasınıń qarsısına protokoldıń ishinen tawıp alıp, komanda atınıń astına oyınshınıń ústine jazıladı. 7-kletkadan eki orın birewi oyınnıń birishi yarımına, basqaları ekinshi yarımına belgilengen. Xatker 1 den baslap 6 ǵa deyin izbe-izlik penen komandalardıń folların jazıp baradı. 7- fol islegennen keyin xatker qalǵan kletkaǵa waqtın jazıw kerek 8-fol islengennen keyin qaǵıyda háreketke kiredi.

Esaptıń ózgeriwi. Xatker xár komandanıń taslaǵan topları upaylarınıń xronologiyalıq ózgerislerin jazıp beriwi kerek. Protokolda esaptıń ózgeriwshiniń 5 qatarı bar. Birinshi 2 qatar birinshi yarımǵa, keyingi 2 qatar ekinshi, úshinshi aqırǵı qatar qosımsha periodqa bólingen, hár qatar bes vertikal kolonkadan turadı. Ortadaǵı kolonka waqıt ushın enli qılıp «M» háribi menen belgilenedi.

Eki birdey eki jaqtagı kolonka eki komandaǵa arnalǵan. Biriishi kolonka sebetke top taslaǵan yamasa járiyma top taslaǵan oyınshılar nomeri ushın, ekinshi kolonka esaptın ózgeriwine baylanıslı koyılǵan.

Bir túrdegi jaza ushın járiyma top taslaǵan bolsa, oyınshınıń nomeri menen esaptıń ózgeriwin birlestiriledi, sonıń ushın oyınshınıń nomerin eki ret jazıp otırıw kerek emes.

Áwmetsiz járiyma top qısqa gorizontal sızıq penen kletkaǵa belgilenedi. Hár gorizontal qatarda tek bir jazıw bolıwı múmkin.

Xatker protokoldı toltırǵanda mına instrukсiyaǵa qarawı kerek.

- 3 upaylık maydanınan taslanǵan toptı qatardaǵı esap ózgeriwin aylandırıp

sızadı;

-óziniń sebetine taslanǵan top qarsılas komanda sárdarı tasladı dep jazadı;

-top sebetke túspey turıp oyınnıń:

-hár oyınnıń yarımınan keyin xatker keyingi jazıwdan keyin e nli sızıq penen sızıp shıǵadı.

-oyınnıń ekinshi yarımınan aldın xatker qatardıń joqarısına (birinshi gorizontal katar) oyın birinshi yarımınıń ulıwma esabın jazadı, biraq komanda orınların almastırǵan halda;

-xatker arasında óziniń esabın tablodaǵı esap penen salıstırıp turadı. Eger óziniń esabı tuwrı bolıp, tablodaǵı qáte bolsa tez arada tablodaǵı esaptı durıslatıwı tiyis. Eger eki komandadan birewi esaptı nadurıs dese, ol waqıtları aǵa tóreshige bildirip top óli bolǵan waqıtları saatları toqtaydı.

36

Juwmaqlaw. Oyınnıń birinshi yarımında xatker eki komandanıń kórsetken esabın protokoldıń kórsetilgen tómendegi sekсiyasına jazadı. Soǵan uqsatıp oyınnıń ekinshi yarımına hám qosımsha periodların jazadı. Oyınnıń keyninde juwmaqlawshı esaptı jazıp jeńip shıqqan komandanı kórsetip jazadı.

Xatker protokolǵa qol qoyıp keyin waqıt ólshewshi 30 sekundlıq qurılmanıń operatorı hám aǵa tóreshilerge qol qoydıradı. Aǵa tóreshi protokolǵa eń keyninen qolın qoyıp, bul akt oyınnıń juwmaǵın jasaydı.

Eger eki komandanıń sárdarı protokolǵa protest penen qol qoysa (protest waqtında sárdarınıń qolı degen jerge) xatker waqıt ólshewshi 30 sekund qurılma operatorı hám toreshi aǵa tóreshiniń basshılıǵı astında boladı hám ol qaytarmaǵansha hesh kim ruqsatsız kete almaydı.

37