Basketbol oyın texnikası hám taktikası

minut qosımsha waqıt beriledi. Qosımsha periodlarda komandalar sebetlerin almasadı.

Oyınnıń aqırı. Oyın waqıt ólshewshiniń belgisi menen tamam boladı. Eger oyın aqırında signal dawısı menen birge fol berilgen bolsa, jaza qollanılıwı shárt. Eger top sebetke taslansa top hawada ushıp baratırsa onda túsken top esaplanadı. Eger top sebetke tiyip qaytıp sebetke tússe, onda upay esaplanadı.

Oyın saatların basqarıw.

Oyın saatları iske qosıladı:

- báseki top taslaǵannan keyin, joqarıǵa kóterilgen topqa birinshi oyınshınıń qolı tiygennen baslap;

-ekinshi márte taslanǵan járiyma top sebetke túspey maydandaǵı oyınshınıń qolına tússe;

-eger toptı maydansha sırtınan oyınǵa kirgizilip oyınshınıń qolına tiyse.

Oyın saatları toqtatıladı:

-hár oyınnıń aqırında hám qosımsha waqıttan keyin;

-eger oyınshı ısqırsa;

-30 sekund qurılma operatorınıń signalı esitilse;

Toptı oyınǵa kiritiw

Top oyınǵa kiredi:

-tóreshi báseki toptı taslaw ushın sheńber ishine kirgende;

-tóreshi járiyma top taslaw waqtında, járiyma maydanına kirgizgende;

-maydannan shıǵıp ketken toptı, taslawshı oyınshı qolına alǵannan keyin.

Tiri top.

-báseki top taslanǵan waqıtta joqarǵı noqatqa barıp, birinshi oyınshınıń qolına tiygennen keyin;

-tóreshi járiyma topı taslawshınıń qolına bergennen keyin;

-Top maydannan shıqqannan keyin;

-Maydanda tóreshi ısqırǵannan keyin;

-Trener, trener járdemshisine, awısıq oyınshıǵa texnikalıq fol berilgennen keyin járiyma top berilse, onıń birinshi taslanǵan tobı sebetke túspese;

-30 sekund qurılma operatorınıń signalı esitilse;

-oyın yamasa qosımsha waqıt tamam bolsa;

-sebetke taslanǵan top qálegen komandanıń oyınshısınıń qolına tiyse, fol bolǵan waqıtta, oyın waqtı tawsılsa, sol waqıtları shártler qollanıladı.

Talap etilgen tánepis. Hár oyınnıń yarımında eki talap etilgen tánepis sorawı hám qosımsha waqıtqa bir tánepis zilis sorawı múmkin.

Qollanılmaǵan tánepisler oyınnıń e kinshi yarımına yamasa kosımsha

21

waqıtqa beriledi.

Trener yamasa trener járdemshisi xatkerge qolı menen jest kórsetip tánepis alıwǵa xaqlı.

Oyın xatkeri top oyınǵa túspesten aldın yamasa top óli jaǵdayǵa kelgende tóreshige dawıs signalın berip talap etilgen tánepis soralıp atırǵanın bildiredi.

Tómendegi jaǵdaylar bunnan tısqarı járiyma top taslap atırǵan waqıtta talap etilgen tánepis berilmeydi:

-járiyma top taslap atırǵan bolsa, járiyma top taslap bolǵannan keyin talap etilgep tánepis beriledi;

-saatlar iske túspesten burın qaǵıyda buzǵanın kórsetedi xám báseki top taslaydı yamasa maydan shetinen oyın dawam etedi. Bir minutlıq tánepis oyın shártleri menen jazıladı, eger komanda óz maydanına oyındı dawam etiw shárti menen talap etken úzilisi bolsa, onda tóreshi oyındı dawam e tedi. Tánepis waqtında komanda aǵzaları maydandı taslap, otırǵıshına otırıwǵa ruqsat etiledi.

Oyınshılar hám tóreshiler jaraqat alǵan jaǵday. Tóreshi oyında oyınshı jaraqat alǵanda yamasa qandayda basqa jaǵdaylarda oyındı toqtatıwǵa haqlı. Eger oyınshı jaraqat alsa sherikleri toptı basqarıp aqırına jetkermegenshe top komandadan alınıp qoyılsa yamasa top alıp bolmaǵansha oyındı toqtatpaydı. Jaraqat alǵan oyınshını hár qanday waqıtta da korǵaw kerek. Eger jaraqat alǵan oyınshı bir minut ishinde oyınǵa kirmese yamasa almastırılmasa, jaraqat alǵan oyınshıǵa járiyma top taslaw huqıqı berilse ol ózgertilgen oyınshı tárepinen orınlanadı: Eger járiyma toptıń aqırı áwmetli bolsa, endigi tánepiske deyin maydannan shıǵarıwǵa bolmaydı. Eger ózgeriwshi oyınshı bolmasa, ol komandaǵa talap etilgen tánepis jazıladı (5 adam bolıp maydanǵa túspegenshe). Eger komandanıń talap etilgen tánepisleri sheklengen bolsa onda texnikalıq fol beriledi

Top óli bolǵan jaǵdayda tómendegi waqıtta oyın dawam etedi:

-óli top bolǵan jerden toptı kontrol qılǵan komanda, toptı oyınǵa;

-eger e ki komanda oyınshıları toptı kontrollamaǵan bolsa, óli top bolǵan jerden báseki top taslanadı;

-báseki toptan keyin;

-yarım waqıttan yamasa kosmsha waqıttan keyin;

-maydannan top sırtqa taslanǵannan keyin;

-járiyma toptan keyin;

-maydannan sırtqa shıqqannan keyin.

Oyınshılar ushın qaǵıydaǵa ózgerisler:

Zaxiradaǵı oyınshı oyınǵa shıqpastan burın oyınǵa tayar ekenligin xatkerge aytadı.

Top óli bolıp oyın saatları toqtatılǵannan keyin xatker dawıs belgisin beredi.

22

Eger tóreshiniń sheshimi boyınsha oyın tiyqarsız toqtalǵan bolsa onda ol komandaǵa tánepis jazıladı. Báseki top taslaǵan waqıtta báseki top taslaǵan oyınshı ózgertilmeydi.

Ózgertilgen oyınshı sol oyınnıń ishinde jáne ózgertilmeydi. Ózgertiwge ruqsat berilmeydi:

- maydannan toptı taslaǵannan keyin eger talap etilgen tánepis yamasa fol bolmasa;

- járiyma top taslaǵanda yamasa top oyınǵa kirgizilgende fol yamasa qaǵıyda buzıw kórsetilmese.

Bunnan tısqarı járiyma top taslap atırǵan waqıtta fol bolsa sol foldıń járiyma tobı taslanıp bolǵannan keyin top óli bolǵan jaǵdayda.

Járiyma top taslap otırǵan oyınshı toptı taslap bolǵannan keyin oyın baslanbastan burın, aldın-ala soraǵannan keyin ózgertiledi.

Oyınshılar hám tóreshiler turıw ornı

Oyınshınıń turıw ornı polǵa tiyip turǵan jerden anıqlanadı. Oyınshı sekirip xawada bolsa keyingi ayaǵı tiygen jer bolıp qaladı. Meyli sheklengen ortalıq 3 upaylıq járiyma top taslaw sızıqları bolsın. Tóreshiniń turıw ornı oyınshılardıń turıwınday anıqlanadı. Eger top tóreshige tiyse top tóreshi turǵan jerge tiygen dep esaplanadı.

Top penen qalay oynaladı

Basketbol qol menen oynaladı, ayaq penen toptı alıp juwırıu mush penen urıw qadaǵan etiledi. Ayaq penen oynaw yamasa ayaq penen uslap qalıwǵa bolmaydı.

Toptı qadaǵalaw. Toptı oyınǵa kirgizgende yamasa maydan sırtınan toptı qabıllaǵanda qolına uslap yamasa toptı alıp júrgende oyınshı kadaǵalaydı.

Top usı komanda oyınshısında bolsa yamasa bir-birine toptı asırsa sol waqıtları komanda toptı qadaǵalaydı. Qadaǵalawdı qarsılası úzbese top óli bolmasa yamasa sebetke túspese sol waqıtları komanda toptı qadaǵalaydı.

Oyınshı sırtta top sırtta. Sheklengen sızıq artına ayaǵın bassa onda oyınshı oyınnan sırtta boladı.

Top mınaday waqıtta sırtta boladı.

- maydan sırtında, maydan sırtındaǵı oyınshıǵa yamasa basqa adamǵa

tiyse;

-sheklengen sızıq artındaǵı polǵa yamasa basqa nárselerge tiyse;

-qalqan (shit) artındaǵı qurılmalarǵa tiyse.

Maydan sırtına qalay top shıǵadı. Top e ń keyingi oyınshınń qolınan maydan sırtına shıǵadı.

Tóreshi anıq qaysı komanda maydan shetinen top taslawdı kórsetiwi

shárt.

23

bolıp esaplanadı

Tóreshi qaysı komanda tárepinen top shıǵarılıp jibergenligine ekilense báseki top taslaydı.

Toptı alıp júrnw. Oyınshı toptı ózine alǵannan keyin oǵan hár túrli háreket beredi, toptı polǵa uradı, ılaqtıradı, domalatıp jáne qolına aladı, bul háreket basqa adamǵa top barǵansha dawam etedi. Toptı alıp jurgende top qolga tiyip juriwi tiyis. Qolında top turmaǵan waqıtta sheklenbegen adım atıwı múmkin.

Oyınshı ekinshi ret toptı alıp juriwge bolmaydı.

Mınaday jaǵdayda ekinshi márte toptı alıp júriwge ruqsat etiledi:

-Sebetke top taslap tuspey qalsa;

-Qarsılasınıń qolına tiyip qaytıp alsa;

-Sherigine toptı asırıp qaytıp alsa.

Oyınshı qalqanǵa toptı ılaqtırıp qaytıp alsa onda ol qaǵıyda buzǵan esaplanbaydı.

- Eger tóreshi top sebetke taslandı dep esaplamasa. Bunnan tısqarı:

Top alıp júriw esaplanbaydı:

-Sebetke izbe-iz top taslasa;

-Toptı joǵaltıp keyin aldın toptı qadaǵalasa;

-Basqa oyınshınıń kadaǵalawı astında toptı urıp jiberiw;

-Toptı alıp júrgen qarsılas oyınshınıń tobın alıp qoysa;

-Toqtap qalıwǵa qolaylı payıtta toptı qoldan-qolǵa almaslap burıp top polǵa tiymese, eger toptı alıp júriw qaǵıydasın buzbasa.

Ekinshi ret toptı alıp júriw kaǵıyda buzıw bolıp esaplanadı.

Aylanıw. Aylanıw bul eger oyınshı top penen bir ayaǵın poldan almay qálegen tárepine aylanadı, poldaǵı ayaq tirewshi ayaq dep ataladı.

Top penen háreketleniw. Oyınshı top penen qálegen tárepine háreketleniwi múmkin, tómendegi shekleniwlerden basqa:

1.Oyınshı toptı alıp bolıp qálegen tárepine aylanıwı múmkin.

2.Oyınshı toptı alıp hárekette bolsa yamasa toptı alıp júriwdi tamamlasa, toqtap qalsa, toptan bosaw ushın eki jaqlama háreketlense.

Birinshi taktika esaplanadı:

- toptı qabıllaw waqtında kálegen bir ayaǵı polǵa tiyse sol waqtında toptı alıp qalıwı tiyis;

- qálegen bir ayaq yamasa eki ayaq jerden polǵa tiyse, sonnan keyin toptı qabıllasa yamasa eki ayaq penen poldan kóterilgende toptı qabıllasa.

Ekinish taktika bul birinshi taktikadan keyin qálegen bir ayaq yamasa eki ayaǵı birden polǵa tiyse.

Eger oyınshı durıs toqtap bir ayaǵı aldında tússe ol aylanıwǵa boladı. Biraq artqı ayaǵı tirew ayaǵı xızmetin atkaradı.

Eger e ki ayaǵı menen toqtasa qálegen bir ayaǵı tirew ayaǵı bolıp esaplanadı.

Eger oyınshı bir orında durıs toqtasa top qolında bolsa:

- sebetke top taslaǵanda yamasa toptı asırǵanda oyınshı tirew ayaǵın

24

kóterip ayaq polǵa tiymesten burın toptan bosaw kerek;

- top qoldan shıqpay turıp tirew ayaǵın toptı alıp júriwge, kóteriwge bolmaydı. Bunnan basqa waqıtları toptı alıp júriw qaǵıyda buzǵan esaplanadı.

Jazalaw. Qaǵıyda buzǵan jerden qarsılas komanda maydan ishinen toptı oyınǵa kirgizedi.

Bunnan tısqarı báseki toptan urıp jiberiwshi oyınshı top taslaw proсesindegi oyınshı dep esaplanadı.

Báseki top. Báseki top oyın waqtında kóp tánepisler bolmawı ushın tez-tez berile bermeydi. Báseki top bir yamasa bir neshe qarsılas oyınshılardıń bir waqıtta top ústinnen uslap, toptı alıp, oyın dawam ete almaǵan waqıtta beriledi.

Top taslaw proсesindegi oyınshı. Top taslaw proсesindegi oyınshı tóreshiniń oyın boyınsha top taslap otırsa yamasa qayta-qayta urıp otırsa, sebetke taslawdı baslasa, oyınshınıń qolına tiygenshe dawam etedi.

3 sekund kaǵıyda. Toptı qadaǵalap atırǵan komandanıń oyınshısı qarsılas komandanıń sheklengen zonasında yaǵnıy júz sızıq aralıǵı hám járiyma top taslaw sızıqta 3 sekund waqıttan kóp qalmawı tiyis.

Sheklengen 3 sekundlıq zona maydan sırtınan top oyınǵa taslaǵannan baslap iske kiredi.

Sheklengen zona maydanda ajıralıp, kórinip turatuǵın sızıqlar menen sızılıp qoyıladı. Sızıqlar sheklengen zonaǵa kiredi, sol sızıqtı basqan yamasa sızıq ishinde turǵan oyınshı sheklengen zonada dep esaplanadı. Top hawada yamasa óli bolsa onda sheklengen 3 sekund kollanılmaydı, sebebi eki komanda aǵzaları da toptı kadaǵalamaydı. Oyınshı toptı alıp kelip sebetke taslaw ushın 3 sekund waqıt beriledi.

Jazalaw. Qaǵıyda buzılǵan jerden qarsılaslarına top taslaw.

5 sekundlıq qaǵıyda. Qattı qısqa alıp turǵan oyınshı 5 sekund ishinde toptı alıp júrmese yamasa birewge bermese qaǵıyda buzǵanın kórsetedi.

Jazalaw. Qaǵıyda buzılǵan jerden qarsılasları toptı maydannıń qaptal sızıǵınan oyınǵa taslaydı.

8 sekundlıq kaǵıyda. Oyınshı toptı alǵannan keyin 8 sekund ishinde óz zonasınan shıǵıp ketpese qaǵıyda buzılǵan esaplanadı.

Top aldıńǵı zonaǵa shıqtı dep, top alıp júrgen oyınshınıń ayaǵı oraylıq sızıqtan shıqsa yamasa top oraylıq sızıqtan ótip sherigine berilse, top aldınǵı zonada dep aytıladı. Bul qaǵıydalarǵa kewil awdarmaw qaǵıyda buzarlıq bolıp esaplanadı.

Jazalaw. Qaǵıyda buzılǵan jerge jaqın qaptal sızıqtan top oyınǵa taslanadı.

24 sekundlıq kaǵıyda. Maydanda oyınshı toptı alǵannan keyin onıń komandası 24 sekund ishinde sebetke toptı taslawı tiyis.

Bul kaǵıydaǵa kewil awdarmaw qaǵıyda buzarlıq bolıp esaplanadı. Qaǵıyda buzılǵan jerden qaptal sızıqtan qarsılasları top taslaydı. Sırttan qaptal sızıqtan top taslaǵannan keyin tómendegi kórsetilgen

25

waqıtlarda 24 sekund waqıt dawam etedi:

- toptı kadaǵalap otırǵan oyınshılar qaptal sızıqtan toptı oyınǵa

berse;

-jaraqat alǵan oyınshını tóreshi qorǵaw ushın oyın toqtatsa;

-jaraqat alǵan oyınshı komandası sırttan toptı oyınǵa taelaytuǵın bolsa; Bunday waqıtları 24 sekundlıq qurılma operatorı oyın toqtatılǵan waqıttan

qurılmanı iske qosadı.

Artqı zonaǵa qaytarılǵan top. Toptı aldıńǵı zonada uslap turǵan komanda artqı zonaǵa toptı qaytara almaydı.

Toptı artqı zonaǵa ótkergende eń keyingi oyınshı qolın tiygizip shıǵarıp jiberiwi múmkin. Bul qaǵıyda tek toptı oraylıq sızıqtan oyınǵa taslaw waqtında esapqa alınbaydı:

Jazalaw. Qarsılas komandaǵa oraylık sızıqtıń sırtınan top taslawǵa ruqsat beriledi. Top taslawshı oraylıq sızıqtıń qálegen tárepine ayaǵın qoyadı hám maydannıń qálegen jerine toptı jetkerip bere aladı.

Bunnan tısqarı báseki top taslaǵan waqıtta oyınshı óziniń aldıńǵı zonasınan sekirip toptı qadaǵalap artqı zonaǵa túsiwge ruqsat etiledi.

Qaǵıyda buzıw, follar

Oyın qaǵıydasın buzıw – bul oyın kaǵıydasına boysınbaw bolıp esaplanadı, oyın qaǵıydası buzılǵanda toptı qarsılas komandaǵa alıp beriw menen jazalanadı.

Follar. Fol – bul oyın qaǵıydasın buzıw bolıp esaplanadı, oyınshılardıń toqnası, sportshılarǵa say bolmaǵan xáreketleri fol bolıp esaplanadı, bunday qaǵıyda buzarlıqlar statyalar menen jazalanadı.

Fol yamasa qaǵıyda buzılǵannan keyin oyındı baslaw. Qaǵıyda buzılǵannan keyin top óli halǵa kelip, oyın qayta baslanadı:

-sırttan top taslaw;

-Báseki top taslaw;

-bir yamasa kóp sanlı járiyma top taslaw.

Qaǵıyda buzılǵanda qollanılatuǵın sharalar. Qaǵıyda buzılǵanda tóreshi

úshpelek shertip oyındı toqtatadı hám qol háreketleri menen oyın waqtı toqtatıp, toptı óli jaǵdayǵa kelgenin járiyalaydı.

Top qarsılaslarǵa alıp berilip, oyın qaǵıydası buzılǵan jerge jaqın maydan shetinen oyınǵa uzatıladı. Eger top óli jaǵdayda sebetke tússe upay esaplanbaydı.

Fol islengende qollanılatuǵın shara. Jeke fol islengennen keyin tóreshi

ısqırıp, qol menen jest kórsetedi hám waqıttı toqtatadı. Keyin fol islegen adamdı kórsetedi. Tóreshi xatkerge kórinetugın jerden ortada turıp fol islegen oyınshınıń nomerin jazıp kersetedi.

Xatker kórsetilgen foldı protokolǵa jazıp, fol kórsetkishlerin kórsetip bolǵannan keyin, maydanda tóreshiler orın almasıp, oyındı dawam etedi: (járiyma top taslaw yamasa sırttan toptı oyınǵa asırıw jolı menen)

26

Eger oyınshı qaǵıydanı qopal buzǵan bolsa, tóreshi oyınshını diskvalikaсiya qılıwı yamasa maydannan ulıwma shetletiw jolı menen jazalawı múmkin.

Texnikalıq fol bolǵan jaǵdayda tóreshi ısqırıp qol menen kórsetip (№30) waqıttı toqtatadı.

Qaptal sızıq sırtınan top taslaw. Oyınshı top sırtqa shıqqan jerden, kaǵıyda buzılǵan jerden yamasa fol bolǵan jerden qaptal sızıq sırtınan toptı oyınǵa kirgizedi. Toptı iyelegen komanda 5 sekund ishinde toptı oyınǵa jetkerip beriwi tiyis.

Top maydanǵa taslanǵan waqıtta hesh bir oyınshı sheklengen sızıqta turıwǵa bolmaydı.

Qaptal sızıq artınan top maydanǵa taslanbastan burın tóreshi óz qolı menen toptı oyınshıǵa beredi yamasa top taslaw jerine qoyadı. Top taslawshı oyınshı tóreshi kórsetken jerden toptı maydanǵa oyınǵa kiritedi.

Sırttan top taslaǵanda kaǵıyda buzılıwı. Top taslaw shárti kadaǵan etedi:

- top taslawshı oyınshı toptı basqa oyınshılardan aldın iyelese, toptı sızıq sırtında turıp qabıllamasa, top taslaw waqtında maydan ishine kirse, toptı oyınǵa kirgiziwde 5 sekundtan artıq waqıt sarplasa;

-top taslawshı oyınshı sızıq artında bir adımnan kóp háreket islese;

-top taslamastan burın qálegen bir oyınshı sheklengen sızıqtan shıǵıp ketse;

-toptı oyın maydandaǵı oyınshı qabıllamastan aldın maydannan tısqarıda turǵan nárselerge tiyse:

Bul shártlerge boysınbaw kaǵıyda buzıw bolıp esaplanadı.

Jazalaw. Top qarsılaslarǵa alıp berilip, qaptal sızıqtan top oyınǵa taslanadı.

Járiyma top taslaw

Járiyma top – bul oyınshı qarsılıǵısız járiyma sızıǵınan torǵa top taslawǵa aytıladı. Hár bir torǵa túsken topqa bir upay beriledi.

Jeke fol bolǵan waqıtta kimge qarsı fol islegen bolsa sol adamdı top taslaw ushın kórsetedi.

Járiyma top taslap atırǵan oyınshı toptı járiyma sızıǵın baspay toptı qálegen usılda sebetke taslawı múmkin.

Top taslawshı oyınshı tárepinen aldamshı járiyma top taslaw ruqsat etilmeydi. Eger qátelik penen oyınshı járiyma tobın basqa sebetke taslasa, ol top sebetke

túsken yamasa túspegenligine qaramastan járiyma top biykarlanadı xám toptı taslaw kerek bolǵan sebetke top taslawga imkaniyat beriledi.

Eger bir oyınshınıń ornına ekinshi oyınshı járiyma top taslasa, ol járiyma top esapka alınbaydı.

Eger kórsetilgen oyınshı jaraq alǵan bolsa járiyma toptı jaraqat alǵan oyınshı ornına kirgen oyınshı orınlaydı. Eger ózgeris bolmasa komanda sárdarı yamasa basqa oyınshı orınlawı múmkin. Eger fol islegen

27

oyınshını ózgertiw kerek bolsa, onda ol ózi ózgermesten burın járiyma tobın taslap ketiwi shárt.

Texnikalıq fol bolǵanda komandanıń kálegen adamı járiyma toptı taslawı múmkin.

Oyınshılar járiyma tobın taslawshıǵa kesent bermewi kerek. Hesh bir oyınshı qalqan (shit) artında turıwı kerek emes.

Járiyma top taslanbastan aldın oyınshılar orın iyelep alıwı múmkin.

-Járiyma top taslap atırǵan oyınshınıń kolınnan top shıqpay turıp shetlengen sızıqtan, belgilengen qısqa ashıqlıq, neytral yamasa shetlengen sızıqqa oyınshılar kirmeydi.

Qısqa ashıqlıqta turatugın oyınshılar eki qaptaldan izbe-izlik penen turadı, biraq qorǵanıp atırǵan komanda oyınshıları birinshi qısqa ashıqlıqta turadı. Oyınshılar iyelemegen orın bos turıwı kerek.

-járiyma top taslawshı oyınshıǵa kesent bermew ushın maydannıń júz sızıq penen qısqa ashıq sızıq arası xám járiyma top taslaw maydanınan tısqarı kálegen jerinde oyınshılar jaylasıwı múmkin.

Járiyma top taslanǵannan keyin, maydan sırtınan toptı oyınǵa taslaw waqtında oyınshılar qısqa ashıklıqta turıwǵa bolmaydı.

Bunnan basqa waqıtları oyın járiyma top taslanǵannan keyin oyın baslawı

shárt:

-eger járiyma top áwmetli bolsa qarsılastıń júz sızıǵınan top oyın ǵa kirgiziledi.

-hesh qanday kaǵıyda buzarlıq bolmay járiyma top áwmetsiz bolsa, onda oyın dawam etedi.

- járiyma top taslaw waqtında qaǵıyda buzılsa onda (67 st qollanıladı).

Járiyma top taslaw islengendegi shártler buzılıw. Járiyma top taslawshıǵa top berilgennen keyin:

- oyınshıǵa járiyma tobın 5 sekund ishinde sebetke túsiriw yamasa usı waqıt ishinde sebetten top qaytıp keliwi kerek;

-top sebetke túsiw múmkinshiligi bolsa, qarsılası sebetti yamasa toptı uslawǵa haqısı joq;

-járiyma birge-bir yamasa jalǵız járiyma top taslaǵan waqıtta hesh bir

oyınshı top sebetke tiyip shapshıp ketpesten toptı uslawǵa xaqısı joq;

-top sebetke tiymey turıp polǵa yamasa járiyma maydanı polına tiymew kerek, bul háreket jalǵan top taslaw menen teńdeс boladı.

-járiyma top taslap atırǵan oyınshınıń qolınan top ayırmaǵansha, oyınshılar járiyma maydanınıń ishine kirmewi kerek.

Dúzetiletuǵın qáteler. Tóreshiler tárepinen jiberilgen qáteler, tek tómendegi jaǵdaylarda dúzetiledi:

-taslanıwı kerek bolǵan járiyma tobı berilmegende;

-nadurıs járiyma top berilgende;

-járiyma top basqa oyınshı tárepinen taslansa;

28

-járiyma top basqa sebetke taslansa;

-qáte esaplanǵan toptı biykarlaw.

Ózin uslaw qaǵıydası. Óz-ara katnas

Oyın barısı durıs alıp barılıwı eki komanda aǵzalarınıń, trenerlerdiń hám awısıq oyınshılardsh bir-birine qatnasınıń durıslıǵına hám óz-ara húrmetine baylanıslı boladı.

Eki komanda da oyında jeńiwi ushın bar imkaniyattan paydalanıwǵa haqlı, biraq oyınshılar oyın waqtında ózlerin sportshılarǵa tán uslay alıwı hámde oyın qaǵıydalarına boysınıp, oyındı ádil alıp barıwı kerek.

Oyınshınıń texnikalıq folları. Oyınshı tómendegilerdi islew kerek emes:

-tóreshige ılayıqsız qatnasıqta bolıwı, oǵan qolın tiygizbew;

-kewilge keletugın belgilerdi kórsetiw;

-qarsılasınıń kóziniń aldında alaqan menen ılayıqsız háreketler islep

ashıwlandırıw;

-toptı oyınǵa kirgizbey uslap turıw;

-oyınshıǵa fol belgilengennen keyin birden qolların kóteriw;

-aǵa tóreshige, xatkerge xabar berilmey turıp nomerin ózgertiw;

-xatkerge xabar bermey turıp oyınshını almastırıp maydanǵa shıǵıw;

-Huqıqsız biylikti alıw ushın maydandı taslap ketiw;

-Oyınshı denesiniń awırlıǵı menen sebetke asılıp tura almaydı. Oyınshı qarsılasına yamasa ózine jaraqat jetkermew maqsetinde sebetke asılıp tura aladı, eger tóreshi bul háreketti durıs dep tapsa. Texnikalıq qaǵıyda saqlamasa, oyınshı óziniń ústemligin kórsetiw maqsetinde bile turıp fol islese, onda dárhál texiikalıq fol beriliw kerek.

Jazalaw.

1. Fol protokolǵa jazılıp, qarsılasına 2 járiyma top taslaw huqıqın beriwi kerek. Járiyma tobın kim taslaw kerek ekenligin sárdar sheshedi.

2. Oyınshı joqarıda kórsetilgen qaǵıydalardı xámme waqıt buzıp barsa onda onı maydannan shetletiwi kerek.

Top oyınǵa kirip ketkennen keyin fol bolǵan jaǵdaydı tóreshi kórip qalsa, onda jazalaw beriliw kerek.

Trenerlerdiń, awısıq oyınshılar hom komandanı gúzetip barıwshılardıń texnikalıq folları

Tóreshiler, trenerler járdemshileri, awısıq oyınshılar hám komandanı guzetip barıwshılar komanda otırǵıshı zonasında bolıwı kerek, tómendegi kórsetilgsn jaǵdaylardan basqa:

- trener, trener járdemshisi yamasa komandanı gúzetip barıwshılar jaraqat alǵan oyınshıǵa járdem beriwi ushın tóreshi ruqsatısız maydanǵa túse almaydı.

29

-almasıwshı oyınshı xatker stol janında oyınǵa túsiwge ruqsat soraǵanda;

-Trener yamasa trener járdemshisi oyında úzilis soraǵanda;

-Oyın saatı toqtatılıp, oyın baǵıtın toqtatpay, xatkerden esapqa, waqıtka, tablo yamasa follardıń sanı xaqqında maǵlıwmat alǵanda.

Trener, trener járdemshisi, gúzetip barıwshılar, tóreshige texnikalıq komissarǵa, xatkerge, waqıt ólshewshige, 30 sekundlıq qurılmanıń operatorına ılayıqsız katnasta bolmawı shárt.

Trener xám trener járdemshileri oyın waqtında, tánepis waqında hám oyında úzilis alǵanda tek otırǵıshlar qoyılǵan zonasınan shıqpay sóylesiwi múmkin.

Jazalaw. Fol, qaǵıyda buzǵanǵa jazıp koyılads, qarsılas komandaǵa eki ret járiyma top taslaw imkaniyatı beriledi. Top taslawshını sárdar tańlap aladı. Járiyma top taslaǵannan keyin járiyma top taslaǵan komandanıń oyınshısı maydan orayında sızılǵan sızıqtan toptı maydannıń qálegen jerindegi oyınshılarǵa jetkerip bere aladı. Top uzatıw waqtında oyınshı ayaqları maydannıń orayınan ótken sızıqtıń eki tárepinde turıwı kerek. Toptı maydanǵa xatker stolına qarama-qarsı tárepinen oyınǵa beriliwi kerek.

Trenerge 3 texnikalıq fol berilgennen keyin sportshılarǵa tán bolmaǵan xáreketi ushın ol maydannan shetletiledi. Bul jazalawdan keyin trener komandaǵa xesh qanday katnasıqta bola almaydı. Onıń ornın trener járdemshisi yamasa komanda sárdarı iyeleydi.

Oyın arasındaǵı úzilis. Oyın arasındaǵı úzilislerde de texnikalıq fol beriwi múmkin. Oyındaǵı úzilis dep orayındaǵı sheklengen bólim aralıǵı yamasa qosımsha bólim aralıǵına aytıladı.

Oyınshı yamasa awısıq oyınshıǵa fol berilgen bolsa onda familiyası tusına fol jazılıp qarsılaslarına eki ret járiyma top taslaw imkaniyatı beriledi.

Eger fol trenerge yamasa trener járdemshisine berilgen bolsa fol qaǵıyda buzǵan trener familiyası tusına jazılıp, eki ret járiyma top taslaw menen jazalanadı.

Eger bir foldan kóbirek bolsa, sorap alınǵan oyındaǵı irkilis, tánepis dep esaplanbaydı.

Jeke qatnasıq. Basketbol qarsılası menen qatnasıqsız oyın dep esaplanǵan menen 10 oyınshı belgilengen maydan ishinde qatnasıqsız oynay aladı dep aytıwǵa bolmaydı. Eger oyınshılar qatnasıqsız oynawǵa tırıssa qarsılasına kesent bermese, biraq aldın-ala oylanılmay kesent berilse onday jaǵdayda fol berilmeydi. Eger bir oyınshı toptı qaqshıp almaqshı bolsa, biraq qarsılası artınan toptı alıwǵa háreket islese bunday jaǵdaylarda fol beriledi, sebebi arqada turǵan oyınshı qarsılasına kesent bergeni – qaǵıyda buzǵanǵa jatadı.

Bilip islegen fol (bilqastan). Top alıp kiyatırǵan yamasa topsız oyınshıǵa bile tura islegen fol bul bilqastan islengen fol dep esaplanadı. Eki ret qaytalaǵan oyınshı oyınnan shetletiledi.

30