Добавил:

aruzhan_mn Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.

Вуз:

Нукусский филиал Ташкентского университета информационных технологий имени Мухаммада Ал-Хоразмий

Предмет:

Философия

Файл:

Filosofiya pani b.

.pdf

Скачиваний:

Добавлен:

12.08.2024

Размер:

3 Мб

Скачать

☆

<<< < Предыдущая 1 2 34 / 134 5 6 7 8 9 10 11 12 13 > Следующая >>>

jannıń atomları tarqaydı. Seziw joq boladı. Adam ushın jaqsı hám jaman seziwde boladı, al ólim-seziwlerden ayrılıw, eń qorqınıshlı jamanlıq-ólim, bul adamdı qorqıtpawı kerek, sebebi bizler barda ólim jok, ólim bolǵanda bizler joqpız» (Sonda XI. 133). Stoiklik danıshpan ushın eń aldı menen aqılǵa sıyımlılıq xarakterli, biraq epikurshınıń stoikten ayırmashılıǵı sonda, oǵan qumar, awırıwın seziw, qayǵı, ayaw jat emes. Ol mámleketlik islerge biytárep bolmaydı, kinik hám bolmaydı, diyuanashılıq hám islemeydi. Epikur baxıttı lázzette, tınıshlıqqa iye bolıwda, saspawda, albıramawda (ataraksiya) kórdi. Buǵan biliw hám ózin-ózi jetildiriw arqalı, qumar hám qıynalıwlardan saqlanıw hám aktiv iskerlikten ózin tıyıw arqalı jetiw múmkin. Diogen Laerckiy keltirgen Epikurdıń «Bas oylarında» bir neshe ret adamlardıń qáwipsizligi, doslıqtıń bahası tuwralı aytıladı. Bul, shaması sol dáwirdiń sociallıq-psixologiyalıq klimatın sáwlelendirse kerek.

Epikureizm Áyyemgi Rimde hám úlken dárejede tarqaldı. Onıń kórnekli wákili Tit Lukreciy Kar boldı. Onıń «Zatlardıń tábiyatı xaqqında» atlı filosofiyalıq poeması bar. Óziniń kóz-qarasların tolıǵı menen Demokrit hám Epikurdıń táliymatı menen teńlestirip, ol kórkem formada ómir hám ólim tuwralı táliymattı rawajlandıradı, bul boyınsha dinshi miflerdi sınǵa aladı. Lukreciydiń pikirinshe, qudaylarǵa isenip tábiyiy payda boladı: kudayǵa isenim-qorqınıshtıń hám tábiyiy sebeplerdi bilmewdiń produkti. Adam baxıtlı jasawı ushın qudaydıń aldındaǵı qorqınıshtan azat bolıwı tiyis.

Epikurlik rim jámiyetinde salıstırmalı túrde uzaq saqlandı. Birak b. e. sh. 313 jılı xristianlıq rásmiy din bolıp qáliplesiw menen epikurlıq penen ayawsız gúres júredi hám eń sonǵı bul filosofiya kulaydı.

Skeptiklerdiń Platon Akademiyasınıń jolın tutıwshıları menen mudamı jaqınlasqanları ózleriniń kritikasın, tiykarınan epikurshılardıń stoiklerdiń gnoseologiyasına qarsı qoydı. Olar hám baxıttı ataraksiya túsinigi menen tereńlestirip, onı dúnyanı tanıp biliwdiń múmkin emesligin sanalı túrde túsiniw sıpatında túsindipdi. Bul qorshap turǵan haqıyqatlıqtı biliwden, ómir qoyǵan máselelerdiń sheshiliwinenbas tartıwdı ańlattı.

Sokpat tusında aq Antisfen hám soń ala Diogen Sinopskiy tárepinen kiniklerdiń filosofiyalıq táliymatınıń tiykarı salınǵan edi. Al onıń gúlleniwi qapalıp otırǵan dáwirge tuwra keledi. Kinikler ózlerin ómirdiń tragediyalıq formalarına, polistiń ornatıwlarına qarsı qoyıp, talaplardı sheklewdi úyretti. Durıs minez-qulıqtıń tiykarın, olardıń pikiri boyınsha, haywanlardıń ómirinen hám adamzat jámiyetiniń ertedegi etaplarınan izlew kerek boldı. Stoiklerden, skertiklerden hám epikurshılardan ayırmashılıǵı, kinikler kóshede, maydanda, portlarda adamlardıń toparı aldında shıǵıp sóylep, jasap turǵan tártiplerdiń aqılǵa sıyımsızlıǵın dáliylledi hám jarlıshılıqtı sóz júzinde emes, al turmıs obrazı menen ulıǵladı. Máselen, Fivden Kpatet (b. e. sh. IV á.) bay semyadan shıqqan hám kinizm menen shuǵıllana otırıp, qullardı bosatıp jiberdi, filosof-diywana ómirin keshti. Ol kinizmdi násiyhatladı hám óziniń adamdı súyiwi menen belgili. Onıń bizge kelip jetpegen tragediyasınıń qatarları xarakterli: «Maǵan Watan-qorǵan emes, úy hám emes, maǵan pútkil jep - obitel hám baspana, ondaǵı jasaw ushın ne kerek bolsa barlıǵı» (Qap. Diogen Laepeckiy IV, 7. 98).

H E O P L A T O H I Z M

Ellinistlik mámleketlerdiń qulawı hám rim ekspansiyasınıń baslanıwı menen racionalistlik kóz-qaras din hám misticizm aldında jol beredi, misteriyalap, magiya, astrologiya, sonıń menen birge sociallıq utoriyalap hám payǵambarlıq ayrıqsha keń tarqaladı. Mistepiyaǵa baǵdarlanıw quday menen tikkeley qarım-qatnastıń múmkinligi hám taǵdirdiń vlastınan azat bolıwdıń múmkinligi sıpatında qaraldı. Pútkil intelligenciya hám qalalılardıń arasında barlıq jamanlıq qayaqtan keledi hám onı qalay boldırmawǵa boladı degen soraw qoyıldı. Keń tarqalǵan juwap bar. Bul burınnan platonikler tárepinen berilgen juwap: jamanlıq materiyadan hám materiallıq dúnyadan.

Kosmoslıq zárúrlikke beyimlesiwdi stoikler jaqsılıqtıń hám baxıttıń tiykarı dep qaraǵan edi. Endi bul húkim súretuǵın, ezetuǵın kúshke aytıladı. Sonday-aq endigiden bılay barlıq ǵayrat, kúsh mistepiyaǵa arnalıw arqalı ashılıwlarǵa, shıǵıs danıshpanlarınıń bilimleriniń sırlarına enisiw arqasında zárúrlikten qutılıwdıń jolın izlew. Usı maqsetke jer hám planetalar demonların boysındırıwǵa baǵdarlanǵan magiyalıq formulalar xızmet etedi.

IIIásip adamları ushın naǵız qaharman ásker bası ya siyasachı emes, dúnyanıń barlıq sırların tanıp bilgen quday jolında yoshıp júrgen danıshpan boladı. Solardıń biri Plotin hám isin dawam ettiriwshiler. Plotin (204-270 j.) Gallienniń qáwenderligine iye boladı hám antikalıq mádeniyattıń tikleniwin árman etken edi. Antikalıq dúnyanı qabıllawdan neni qutqarıwǵa bolatuǵın bolsa sonı aman alıp qalıwǵa umtılǵan jalǵız adam boldı. Óziniń «EnneadalarǴ atlı traktatların uzaq waqıt jazdı. Onda qaramaqarsılıqlap kóp, máselen, materiyanı túsindiriwde birese ol jamanlıq alıp keliwshi, birese tek jaqsılıqtı óshiriwshi amorf substanciya sıpatında. Biraq ol quday menen adam arasındaǵı dáldalshılardıń ieparxiyasın qısqartıp kosmos penen adamnıń birligin qaytadan tiklewge umtıladı. Ol ushın joqarǵı princip ekinshi orın iyeleytuǵın aqıl emes, al jalǵız tutas joqarǵı iygilik. Joqarǵı iygilik pútkil dúnyaǵa enisedi, ol jerkenishli emes, al gózzal sebebi ol jetilgen ideyalar dúnyasın sáwlelendiredi. Gúres hám baxıcızlıqlar bolmıstıń kóp túrliligi hám bólekligi hám úzikligi menen payda boladı. Olardı jeńip shıǵıw joqarǵı iygilik penen birlesiwde. Buǵan aqıl hám biliw menen emes, al ekstaz benen, jerdeginiń bárinen waz keshiw menen, misli astıń pataslıqtan tazapǵanı siyaqlı jaqsı, puwxtı jamanlıqtan tazaptıw menen ǵana episeseń. Bul joqarı jaqsılıqtı talap etedi. Biraq «grajdanlıq» jaqsılıqlardı hám hár bir adamnıń jerjúzlik dpamada óz polin haq niyetlilik penen oynaw wazıypasın hám biykaplamaydı. Aqıpı jamanlıq hám dúnyaǵa kartinadaǵı sayalar arqalı kerek. Onıń ústine jamanlar húkim súrip, jamanlar qıynalıp atır degen mudamı shaǵınıwlar biymánilik. Aqırı olar ne ushın jamanlarǵa misli qoylardıń olardı jegen qasqırlarǵa baǵınǵanınday joqarı alıwǵa múmkinlik beredi. Qudaylar kim jılasa ya tabınsa, solarǵa emes, miynet etkenlerge, gúreskenlepge járdem beredi ǵoy.!!!

Plotinnıń táliymatı - neoplatonizm keń massa ushın júdá qıyın boldı. Plotinnıń ózi de onı saylandılarǵa baǵıshlaǵanın jasırǵan joq. Gallienniń óliminen soń, ol Pimnen ketedi, onıń shákirtleri hám tarqaydı, sońında neoplatonizm biraz ózgerislepge túsip, tiykarınan shıǵıs qalaları intelligenciyasınıń filosofiyası boladı.

Xristianlıqtıń tarqalıwı menen shirkew aybatlı hám jaqsı shólkemlesken kúshke aynaladı. Xristianlardı quwdalawdıń biykar etiliwi menen xristian obshinaları sınaqtan keyin bekkem hám birlesken boldı, bul xristianlıqtıń keleshek táǵdirinde úlken áhmiyetke iye boldı. 529-jılı Vizantiya imperatopı Yustinianannıń dekreti menen Afinadaǵı Platon Akademiyası jabıldı. Antikalıq filosofiya óziniń mıń jıllıq ómir súriwin toqtattı.

Bekkemlew ushın sorawlar.

1.Áyemgi shıǵıs hám Batıs filosofiyasınıń ózine tánligi?

2.Dúnyanıń materiallıǵı degenimiz ne

3.Adamnıń janı hesh uaqıtta ólmeydi degen teoriyanı alǵa súrgen aǵım

4.Veda degenimiz ne

5.Zorastrizm dini, Avesto haqqında ne bilesiz

6.Zarastrizmniń watanı qay jer

7.Atomlar haqqında teoriyanı alǵa súrgen grek oyshılı kim

Ádebiyatlar

1. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik Ózbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. T.: Ózbekiston, 2016. -53 b.

2.Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan quramiz. T.: Ózbekiston, 2017 -484 b.

3.Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini táminlash-yurt taraqqiѐti va xalq farovonligining garovi. T.: 2017. -28 b.

4.Mirziyoyev Sh.A. Tanqidiy tahlil, qatiy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bolishi kerak// «Xalq sozi» 15 yanvar 2017 yil.

5.Karimov I.A. Biz tanlagan yol-demokratik taraqqiyot va márifiy dunyo bilan hamkorlik yili 11 jild. T. Ơzbekiston 2003 yil

6.Karimov I.A. Asarlar tóplami. 1-24 jildlar.- T.: Ózbekiston, 1996-2016.

7.Karimov I.A. Yuksak mánaviyat – engilmas kuch. 2-nashr –T.: Mánaviyat, 2016, -176

8.Karimov I.A. Tinichlik va xavfsizlik óz kuch-qudratimiz, xamjihatligimiz va qatiy irodamizga boǵlik 12 jild. T.Ơzbekiston 2004 yil

9.Karimov I.A. Imperiya davrida bizni ikkinchi darajali odamlar, deb xisoblashar edi.

(Prezident Islom Karimovning «Nezavisimoc gazeta» muxbirining savollariga javoblari). T.Ózbekiston. NMIU 2005 yil

10.Filosofiya Uchebnoe posobie.Pod.red. N.I.Jukova Moskva 1999

11.Filosofiya Uchebnik. Pod.red. V.Lavrientevo Moskva 1998

12.Falsafa asoslari. Toshkent 2005 1bk 13.Berdimuratova A. Filosofiya. Nókis,2010.

•Qaraqalpaqlar «miyman atańday

ullı» dep esaplap, «qonaqqa jalg`ız atın soyıp bergen». Bul danıshpan shayır İ.Yusupov bılay deydi.

3. Tema: Filosofiyalıq oydıń rawajlanıw basqıshları. Batıs filosofiyası.

Joba:

1.Orta ásir hám Batıs filosofiyasınıń rawajlanıwınıń ulıwmalıq belgileri.

2.Batıs shıǵıs filosofiyasında dinniń ústinligi, teocentrizm ideyasınıń belgileri.

3.Orta ásirlerde Evropada filosofiyalıq oy-pikirdiń rawajlanıwınıń ózgeshelikleri.

Tayanısh túsinikler: Orta ásir, Teocentrizm, aplogetika, patristika, sxolastika,averrozm, antropocentrizm, dedukcya, indukciya, kreatcionizm, teologiya, patristika, emprizm.

Eger grek filosofiyası antiklik qul iyelewshilik jámiyettiń negizinde payda bolǵan bolsa, orta ásirlik filosofiyalıq oy feodalizm dáwirine (V-XV ásiplep) tiyisli. Biraq máseleni bulay kóz aldımızǵa elesletiw, bir jámiyetlik ukladtan ekinshisine ótiw birden bolǵanday etiw nadupıs. Aqırı, jámiyettiń jańa tipiniń qáliplesiwi biraz uzaq process.

Ádette orta ásirdiń basın Batıs Rim imperiyasınıń (476-jıl) qulawı menen baylanıstıradı. Bul sháptli ǵana, aqırı Rimdi jeńip alıw bul dáwirdiń birden sociallıq hám ekonomikalıq qatnasıqlapın, turmıslıq ukladların hám diniy isenim hám filosofiyalıq táliymatların hám ózgerte almaydı. Orta ásirlik mádeniyattıń qáliplesiwi, jańa ásirdegi diniy isenimler hám filosofiyalıq oylawdıń qáliplesiw dáwiprn biziń eramızdıń I-IV-ásirleri aralıǵı sıpatında atasa durıs boladı. Bul bir neshshe júz jıllıqlar arasında eski negizde ósip shıqqan stoikler, epiqupshılar, neoplatonikler, sonday-aq qáliplesip atırǵan jańa dinniń hám jańa oydıń aralıǵında qarsılasıwlar, baqtalaslıq dáwir. Bul sońınan orta ásirlik teologiya menen filosofiyanıń arasındaǵı ara-qatnastı ańlatadı. Bul boyınsha xristianlıq oy antiklik filosofiyanıń jetiskenliklerin, ásirese neaplatonizmniń hám stoicizmniń jetiskenliklerin qosıp alıp, olardı jat kontekstke qosıwǵa umtıldı.

Grek filosofiyası kóp qudaylık penen (politeizm) baylanıslı boldı. Onıń táliymatlarınıń kóp túrliligine qaramastan, ol kosmologiyalıq xarakterge iye boldı. Sebebi hámme nárseni óz ishine alǵan tutaslıq (oǵan adam hám kiredi) tábiyat boldı.

Orta ásirler filosofiyasınıń tamırları dindegi bip qudaylıqta (monoteizm). Bunday dinge iudaizm, xristian hám musılman dinleri kiredi. Olar menen hám evropalıq hám arab orta ásir filosofiyasınıń rawajlanıwı baylanıslı. Orta ásirlik oylaw tiykarınan teocentristlikke iye. Bunıń mánisi barlıq nárseni belgileytuǵın tábiyat emes, al quday.

Xristianlıq monoteizmniń tiykarında eki áhmiyetli princip bap. Olar diniy mifologiyalıq sanaǵa hám sáykes filosofiyalıq oylawdıń yazıcheskiy dúnyasına jat: dóretiw hám ashıǵın aytıw. Ekewi de bip-bipi menen tıǵız baylanıslı, sebebi biplikli qudaydı ǵana esapqa aladı. Dóretiw ideyası orta ásiplik ontologiyanıń tiykarında bolsa, ashıǵın aytıw ideyası biliw tuwralı táliymattıń tiykarın quraydı. Usıdan orta ásirlik filosofiyanıń teologiyadan, al barlıq orta ásirlik institutlardıń cerkovtan ǵárezliligi.

Tábiyat hám adam qudaydıń dóretpesi sıpatında.

Xristianlıq dogmatqa sáykes, quday dúnyanı joqtan jasap, óziniń erkin aktın jasadı. Qudaylıq ǵalaba qúdiret dúnyanıń bolmısın hárqashan saqlawǵa qollap quwatlawdı dawam ettiredi. Bunday dúnyaǵa kóz-qaras kreacionizm atamasına iye.

Kreacionizm degen latınsha sózinen alınǵan, dóretpe, jaratpa degendi ańlatadı.

Dóretiw tuwralı dogmat oraylıq tartıwdı tabiyattan tısqarı baslamaǵa alıp keledi. Antik qudaylar tabiyatqa tuwısqan bolsa, xristian quday tabiyattıń ustinde turadı. Sonıń ushın transcendent quday boladı hám bul jaǵınan Platon hám neoplatoniklepdiń juldızına uqsas. Dóretiwshilik aktiv baslama tabiyattan, kosmostan alınadı hám qudayǵa

bepiledi. Orta ásiplik filosofiyada kosmos endigiden bılay basım kelip turǵan hám mángi bolmıs emes kóp ǵana gpek filosofları esaplaǵanday tipi hám janı bar pútin emes.

Kreacionizmniń taǵı bir aqıbeti antik filosofiyaǵa tán qarama-qarsılıqlı baslamanıń - aktivlik hám passivliktiń dualizmin biykarlaw. Dualizmniń ornına monizm keledi. Bir ǵana absolyut baslama - quday bip, qalǵanları onıń dóretpesi. Quday menen onıń dóretpesiniń apası ótpeydiháp túrli ontologiyalıq rangtiń eki reallıǵı. Basqasha aytqanda, haqıyqıy bolmısqa tek quday iye, oǵan antiklik filosoflar eńgizgen atributlar tiyisli. Ol mángi ózgermeydi, basqa hesh nársege baǵınbaydı, pútkil hámmesiniń deregi. Xristian filisofı Avgustin Blajennıy (354-430) quday joqarı bolmıs, joqarı substanciya, joqarı (matepiallıq emes) forma, joqarı iygilik dep túsindiredi. Avgustin Blajennıy qudaydı bolmıs penen teńlestire otırıp, muqaddes jazıwǵa súyenedi. Vetxiy Zavette quday adamǵa ózi tuwralı «Ya esm Sushiy» deydi. Quday tárepinen dórelgen dúnya ózgeredi, ótkinshilikke iye. Xristian qudayın tanıp biliw múmkin bolmasa hám, ol ózin adamǵa ashıp beredi, bul bibliyanıń muqaddes tekstleri arqalı boladı, al bunı túsiniw qudaydı biliwdiń tiykarǵı jolı.

Solay etip, dórelmegen qudaylıq bolmıs (yamasa bolmawdıń) tuwralı bilimdi tábiyattan tısqarı jol menen alıw múmkin hám bunday biliwdiń gilti iseniw. Bolmıstı orta ásirde túsiniw óziniń aforistlik sáwleleniwin bolmıs hám iygilik qaytapılması degen fomulada sáwlelenedi.

Quday joqarı bolmıs hám iygilik hám ol tárepinen dóretilgenlerdiń hámmesinde bul tańba bar. Bunnan tezis: jamanlıq bolmıs emes, ol unamlı reallıq, tiykar emes. Máselen, shaytan orta ásirlik sana kóz qarasınan bolmıs bolıp kóringen bolmıs emes. Jamanlıq iygiliktiń, jaqsılıqtıń esabınan jasap, jaqsılıqtı esapqa almasada, onı joq etiw múmkinshiligine iye emes. Bul táliymatta orta ásirlik dúnyaǵa kóz qarastıń ortimistligi kórinedi. Usı jaǵınan ol kesh ellinistlik filosofiyanıń kóńil-kúyinen, ásirese stoicizm menen epikupshılıqtan aypılıp turadı.

Xristianlıqtıń keńirek tarqalıwı menen ózleriniń dogmatların tastıyıqlawda ol antik dáwir filosofların hám paydalandı.

Solay etip, orta ásirlik oylaw hám dúnyaǵa kóz qarastı eki háp qıylı tpadiciya belgiledi. Birinshiden, xristianlıq ashıǵın aytıw hám ekinshiden, tiykapınan idealistlik varianttaǵı antiklik filosofiya boldı.

Orta ásirlik filosofiyada bolmıstı yamasa ómir suriwdi (ekzistenciya) hám tiykardı (essenciya) ajıratıp qoyıw bar. Orta ásirdegi filosoflar hár bir zattı tanıwda tórt sorawǵa juwap beredi. 1. Zat barma? 2. ol ne? 3. ol qanday? 4. ol ne ushın bar. Birinshi soraw ómir súriwdi tastıyıqlawdı talap ece, ekinshi hám sońǵıları zattıń tiykarın tastıyqlawdı talap etedi. Boeciy (480-584j.) bul túsinikke anıq juwap beredi. Onıń logika problemaların islewi orta ásirlik sxolastikanıń keleshektegi rawajlanıwına tásir etedi (sxolastika termini grektiń shkola, sxolastika-mektebiy filosofiya degen sózi).

Boeciydıń pikirinshe, bolmıs (ómir súriw, jasaw-sushestvovanie) hám tiykapr(sushnost) bir emes. Trekr qudayda ǵana, ol ápiwayı substanciya bolǵanlıqtan bolmıs hám tiykar sáykes keledi. Dórtilgen zatlardı aycaq, olardıń bolmısı hám tiykarı teń emes. Anaw ya mınaw tiykar ómir súriw, jasawǵa iye bolıwı ushın bolmısqa tiyisli bolıwı, qudaydıń erki menen jaralǵan bolıwı kerek.

Zattıń tiykarı onıń anıqlamasında, sol zattıń túsinigine aqıl-oy arqalı sáwlelenedi. Zattıń ómir súriwi tuwpalı biz tájiriybeden, zatlar menen tikkeley kontakttan bilemiz. Sebebi ómir súriw aqıl-oydan emes, al dóretiwshiniń qúdiretli aktınan kelip shıǵadı, sol sebepli zat túsinigine kirmeydi. Solay etip, ómir súriw, jasaw túsinigi zattıń tiykarına qatnassız bolıp, dóretiwdiń dogmatın túsinip biliw ushın kipgizildi.

Optodoksallıq sxolostikaǵa belgili úles qosqanlardıń biri monax, dominakanshılar ordeniniń wákili-Foma Akvinskiy (1225-1274j.). Foma Akvinskiy ideallıq penen materiallıqtıń ara-qatnasın nızamlastırıwda Aristoteldi fundament etip aldı. Bul boyınsha ideallıq penen materiallıqtıń ara-qatnası dáslepki Foma Akvinskiy ppincipiniń (tártip

ppincipiniń) hám awıtqıwdaǵı hám tolıq tastıyqlanbaǵan materiya principi (bolmıstıń ázzi túpi dep ataladı) arasındaǵı qatnastıń xristianlıq túsindiriliwi. Individuallıq qubılıslar dúnyası Foma Akvinskiy kóz-qarasınan forma hám materiyanıń qosılıwınıń birinshi principinen payda boladı. Adamnıń janı forma payda etiwshi princip bolıp, óziniń individuallıq jámlesiwin tek dene menen birleskende ǵana aladı. Bul juwmaqlawshı jaǵday xristianlıq sxolastikanıń ótkir diskussiyalıq máseleleriniń birine noqat qoyǵızdı. Qáliplesiwdegi xristianlıq, sxolastika siyaqlı óziniń fundamentallıq postulatlarında izbe-iz idealistlik sistema boladı. Sebebi joqapǵı absolyut qudaydıń úshinshi ipostası Iisus Xpistos Bibliya boyınsha adam obrazında boladı, ózinde qudaylıq (ideallıq) hám adamlıq (matepiallıq-denelik) tábiyatqa iye. Qudaylıq penen adamlıqtı birlestiriw materiyanı jalǵan bolmıs hesh nárse emes sıpatında biykarlawǵa múmkinshilik bermedi. (Joqtan jasalǵan - degen dogmat bap) Sonıń ushın Foma Akvinskiydiń materiyanı bolmıstıń ázzi túri sıpatında pikirlewi cepkov tárepinen payda bolǵan metodologiyalıq hám logikalıq tubekten shıǵıw sıpatında boldı. Materiya juwmaǵında sxolastikada óziniń ǵárezlilik jaǵdayın saqlap jeke jaǵdayda húkim súiw huqıqına iye boldı.

Ideallıq hám matepiallıqtıń apasındaǵı pikiplepdiń talası pealistlep menen (lat gealiahaqıyqıy, zatlıq) hám nominalistlep (laT. pomepatama, at) apasındaǵı ataqlı aytıs penen baylanıslı. Gáp univepsaliylepdiń tábiyatı tuwpalı, demek ulıwma hám podlıq túsiniklepdiń tábiyatı tuwpalı boldı.

Realistler (Ioann Sxott Epiugena, Anselm Kentepbriyskiy, Foma Akvinskiy)

Aristoteldiń ulıwmalıq jekelik penen ajıralmas baylanısta turatuǵınlıǵı, onıń forması bolatuǵınlıǵına tiykarlana otırıp, universaliylerdiń ómir súriwiniń úsh usılı tuwralı ayttı. Máselen, Foma Akvinskiyde universaliylep úsh túrli ómir súredi: Zatlarǵa deyin qudaylıq aqıl - oyda, zatlardıń ózinde, olardıń tiykarı, mánisi sıpatında. Bunday sheshim filosofiyanıń tariyxında Ǵólpeń realizmǴ atamasına iye. Al shekten shıqqan realizmde ulıwmalıq tek zatlardan tısqarı ómir súredi. shekten shıqqan (krayniy realizm) realizmniń tamırları Platonnıń táliymatlarına tireledi hám idealistlik sxolastikaǵa jaqın bolıp kóringeni menen cerkov tárepinen qabıllanbadı. Aqırı xristianlıq tárepinen materiya Isus Xristostıń eki tábiyatınıń biri sıpatında ańlandı ǵoy.

Hominalistler (Poscelin, Pep Abelyap) ulıwmalıqtıń obiektiv ulıwmalıqtıń obiektiv ómir súriwin biykarlawdı logikalıq juwmaqqa deyin jetkizdi hám olar universaliyler tek oylawda ǵana ómir súredi degen edi. Hominalistlep konkret jeke zattaǵı ulıwmalıqtı ǵana biykarlap qoymastan, onıń zatqa deyin bolatuǵının hám biykarladı. Bul materiyanıń artıqmashılıǵı tuwralı tezis penen barabar edi. Poscelin universaliylep tek dawıstıń terbeliwine baylanıslı dep túsindipdi. Tek individuallıq ómip súpedi hám tek sol ǵana biliwdiń ppedmeti boladı.

Poscelinniń hám basqalardıń nominalizmi cerkov tárepinen á09ǵ-jıl Suasson sabopında qaraladı, al Foma Akvinskiydiń ólpeń realizmi sózsiz qabıllandı.

Solay etip, universaliylerdiń tábiyatı tuwralı orta ásirlik gúres logika menen biliw teoriyasınıń sońǵı rawajlanıwına úlken tásir etti. (máselen, jańa dáwir oyshıllarınıń táliymatlarında, ásirese T Gobbss hám Dj. Lokk).

Hominalistlik tendeciyalardı B. Spinozanıń tálimatlarında da kóriwge boladı. Al universaliylepdiń nominalistlik kpiteriyasınıń metodikası Dj. Bepkli hám D. Yum tárepinen islenip shıǵılǵan. Subiektiv gumanistlik doktpinanıń qáliplesiwinde paydalanıldı. G. Leybnic hám P. Dekapt ózleriniń idealistlik raconalizminiń tiykarına adam sanasında ulıwma túsiniklerdiń barlıǵı haqqında realizmniń tezisin engizdi. Sońınan universaliylerdiń ontologiyalıq ǵárezsizligi tuwralı pikir XVIII-ásirdiń aqırı XIX-ásirdiń basındaǵı nemec filosoflapına ótti.

Orta ásirlik filosofiyanıń áhmiyeti sonda, ol biliw teopiyasınıń keleshektegi rawajlanıwına úlken úles qostı, pacionallıq, empipiyalıq hám appioplıqtıń apa qatnasınıń hár túrli variantlapın islep shıqtı hám anıqladı. Bul ara qatnas máselesi

sońın ala tek sxlostikalıq taptıstıń ppedmeti ǵana emes, ilimiy bilimniń ppincplepin qáliplestipiw ushın tiykap boldı.

Oyanıw dáwipi eptedegi bupjuaziyalıq revolyuciyalardıń ideyalıq hám mádeniy rawajlanıwınıń tariyxıy processi sıpatında belgilenedi. Rawajlanǵan Evropa ellerinde XII- XIII-ásirlerde sanaattıń, sawdanıń ósiwi boladı. Teńizde júziw, áskeriy is kúsheydi. Orta ásirlik teokratizm menen gúreste birinshi planǵa gumanizm hám antropocentpizm shıǵadı. Jerdegini jek kóriw adamnıń aqılın, onıń baxıtqa umtılıwı menen almasadı. Gumanistlik idollardıń realizaciyası ótkendegini meńgeriwdi esapqa aladı, sonıń ushın hám antiklik mádeniy miyrasqa áyyemgi filosofiyanıń baylıǵın iyelewge qızıǵıwshılıq, mápdarlıq oyanadı. Jańadan Platon, Aristotel, neoplatonikler, stoikler hám epikupshılar ashıladı.

Oyanıw -bul eń aldı menen antikliktiń shıǵarmaların erkin ulıwmalastırıw, tayar hám ózgerissiz shınlıqtan bas tartıw. shınlıqtıń individuallıq túsiniginiń ornına kaysısın shınlıq, kaysısın shınlıq emes dep túsiniwge múmkinlik hám huqıq berildi.

Aqıl-oydıń sxolostikadan azat bolıwı hám tikkeley logikalıq problematikadan dúnyanı, adamdı tábiyiy ilimiy tanıp biliwge umtılıw burılıs wazıypası payda boladı.

Hikolay Kuzanskiydiń táliymatında adamzat biliwiniń qudireti esapqa alınadı. Adam óziniń aqılınıń tvorchestvalıq iskepliginiń járdeminde qudayǵa uqsas. H. Kuzanskiydiń dóretiwshiliginde dialektikanıń elementleri de bar. Máselen, barlıq qarama-qarsılıqlardıń qudayda teń keliwi, bolmasa bólek hám pútinniń ara-qatnası tuwralı ideya pútinniń aldınala bolganlıǵın dálilleydi. Kuzanskiy sonday-aq qarsılıq nızamınıń matematikada qollanılıw shegarası, matematikalıq túsiniklerdi tábiyattı biliwge qollanıw múmkinshiliklepi tuwralı ayttı.

Adamdı ulıǵlaw ideyası Piko della Mipandolanıń dóretiwshiliginde úlken orınǵa iye. Adam tanlaw eriknligine iye. Bul onı kosmoslıq jaqtan bekkemlenbegen, tanılmaǵan ete aladı hám onıń ózin-ózi bekkemlewdegi dóretiwshilik uqıbın tastıyqlaydı. Mipondolanıń táliymatındaǵı panteizm onı Hikolay Kuzanskiy menen jaqınlastıpdı. H Kopepniktiń Aspan sfepasınıń aynalasıǴ haqqında shıǵarması astranomiyada revolyuciya boldı. Sebebi geliocehtpizmdi tastıyıqladı.

1)Jer álemniń orayında hárekeciz bolmaydı, al kósheri dógereginde aylanadı.

2)Jer álemniń orayın tutatuǵın quyash dógereginde aylanadı.

Jerdiń óz kósherinde aylanıwı menen H. Kopernik kún menen túnniń almasıwın, sonday-aq juldızlı aspannıń aynalıwın túsindirdi. Jerdiń aylanıwı menen quyashtıń juldızlarǵa qarata ózgerisin, sonday-aq planetalardıń jerden baqlaǵanda tárizli háreketin túsindirdi. Koperniktiń geliocentpistlik teoriyası filosofiyanıń rawajlanıwına úlken tásir etti. Biraq geybir fundamentallıq aljasıwlardan hám qupalaqan emes edi.

Birinshiden, H. Kopernik dúnyanıń izi haqqında húkim súriwshi ideyanı maqulladı. Ekinshiden, Jer emes, al quyash álemniń orayı boldı.

M. Montenniń (áóqq-áó9ǵj.) skerticizmi onıń Tájipiybeler atlı miynetinde kórinis tabadı. Onıń pikiri: Adamnıń oylawı tábiyattıń nızamların biliw tiykarında mudamı jetilip barıwı kepek.

Djopdano Bpuno (áóńh-áú00j.) oyanıw dáwiri panteizminiń kórnekli wákili qaramaqarsılıqlardıń sáykes keliwi tuwralı dialektikalıq ideyanı tastıyıqlay otırıp, filosofiyalıq biliwdiń maqseti quday emes, al tábiyat dep túsindiredi. Bul boyınsha tábiyattıń sheksizligi hám álemde dúnyalardıń kópligi tuwralı gipotezası bar. Ekspepimentallıq teoriyalıq tábiyattanıwdıń tiykarın salıwshılardıń biri klassikalıq mexanikanıń tiykarin salıwshı G. Galiley (áóúń-áúńǵj.). Onıń pikirinshe, biliwde tábiyattıń qubılısların sezimlik qabıllawlardan olardı teoriyalıq túsiniwge ótiw hám bul boyınsha analizdi hám sintezdi - eki metodtı paydalanıw kerek. Haqıyqıy biliw, solay etip, analitikalıq penen sintetikalıqtıń, seziwlik penen abstraktlıqtıń birliginde boladı.

Oyanıw dáwirinde qáliplesken ideyalar adamlardıń dúnya, ondaǵı adamnıń jaǵdayına kóz-qarasın ózgertip, sońǵı dáwirler ilimi hám fiolsofiyasınıń

xarakterinde tereń iz qaldırdı. Bul dáwirdiń xarakterli belgisi antik filosofiyanıń ekinshi tuwılıwı bolıp esaplanadı. Adamǵa múráját, stixiyalı materialistlik tendenciyalardıń bolıwı hám onıń arab tilles musılman filosofiyası hám mádeniyatı tásiyrinde boladı h.t.b.

Jámiyetlik tariyxıy praktikanıń talapları monastrlıq mektepler menen birge univepsitetlik ilimniń qáliplesiwi hám bekkemleniwinde tábiyiy hám gumanitar ilimlerdiń rawajlanıwı ushın kúshli impuls boldı, sonday-aq Jańa dáwirdiń tájiriybelik tábiyattanıwınıń tiykarın saldı.

Oyanıw dáwiriniń filosofiyasınıń izleniwi uzaq waqıt gegemonlıq qılǵan sxolastikaǵa qapsı reakciya hám edi. Sol sebepli tájiriybege súyengen ilimniń rawajlanıwı sxolastikalıq metodtı real dúnyaǵa baǵdar alǵan jańası menen ózgeptiwdi talap etti. Filosofiyalıq oylawdıń qáliplesiwindegi jańa usılın jańa dáwirdiń filosofiyalıq oyı dep belgilese boladı. Oyanıw dáwiri menen jańa dáwir filosofiyasınıń anıq shegarasın ajıratıw onshelli durıs emes.

Ádebiyatlar

1.Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik Ózbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. T.: Ózbekiston, 2016. -53 b.

2.Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan quramiz.

T.: Ózbekiston, 2017 -484 b.