Filosofiya pani b.
.pdfMaterialistlik kóz-qaras dástúrine ılayıq bolmıstıń kóp-túrliligi olardıń materiallıq birligi kóz-qarasınan qaraladı. Sana substanciya emes, al materiyanıń qásiyeti, ondada onıń shólkemlesiwiniń joqarǵı formasına tán. Strukturalıq háreket, keńislik hám waqıt materiyanıń atributivlik minezlemesi boladı.
Materiya materiallıq zat, atomlar, promateriya túsiniklerine salıstırǵanda hám keńirek, ulıwmalıraq, bolmıstıń obiektiv real formasın sáwlelendiriwshi eń ulıwma túsinik. shınında da ulıwma materiya - bul abstrakciya. Aqırı, olarda ulıwma materiya emes, materiyanıń konkret kórinisleri ushıraydı.
Materiyanıń filosofiyalıq túsinigi pútkil predmetlik, materiallıq haqıyqatlıqtı óz ishine aladı, ǵalaba (universallıq) belgilerge iye hám pútkil obiektiv reallıqtı ańlatadı.
Materiyanıń filosofiyalıq táliymatı tiykarǵı úsh momentke iye, birinshiden, materiya túsinigi filosofiyalıq kategoriya, ekinshiden, bul kategoriya obiektiv reallıqtı, materiallıq qubılıstı ańlatadı, úshinshiden, materiyanı tanıp biliwdiń múmkinliligi.
Materiya óziniń barlıǵın óziniń esapsız qásiyetleri arqalı ámelge asıradı. Hár qıylı ilimler bul ózgesheliklerdi izertleydi. Tábiyat tanıw hám konkret ilimler materiyanıń anaw ya mınaw konkret qásiyetin úyretedi. Materiyanıń eń ulıwma qásiyetlerin filosofiya ilimi úyretedi. Materiyanı adamnıń tanıp biliwi, álbette, onıń qásiyetlerin úyreniwden baslanadı. Bul ushın átrapımızda qorshap turǵan materiallıq obiektlerdiń dúzilisin hám qásiyetlerin biliwimiz kerek.
Aytayıq, birdey túrli kórinistegi, formadaǵı, qásiyetlerge iye materiallıq obiektler, qubılıslar qorshap turadı. Olar túrli dúzilislerge iye. Bir waqıtları barlıq qubılıslar materiyanıń bólinbes forması atomlardan quralǵan degen túsinik húkim súrdi. Házirgi zaman ilimleriniń juwmaqlarına qarasaq, dógeregimizdegi hár qanday materiallıq qubılıs molekulalardan, molekulalar atomlardan quralǵan. Atomlar neytron, pozitron, yaǵnıy yadro hám elektron qabatlarınan quralǵan. Vodorod atomınıń yadrosı bir protonnan quralǵan. Quramalıraq atomlardıń yadrosı bir qansha proton hám neytronlardan turadı. Proton hám neytronlar kvarklar hám olardı tutastırıp, bir-birine baylap turıwshı glyuonlardan (glyuon - lat - jelim sózinen alınǵan bolıp jelimlewshi mánisin atqaradı) turadı. Proton hám neytronlar nuklonlar (latınsha ózek, yadro) esaplanadı, nuklonlar hám giperonlardan (grekshe ústinde, joqarı) tısqarı barionlar hám adrionlar (grekshe -awır) dan ibarat boladı. Bular awır bóleksheler sıpatında kúshli ózara tásir maydanında bolıp, adrionlar (grekshe adron - kushli) gruppasına kiredi.
Organikalıq hám organikalıq emes materiallıqlar bir-birinen molekulalarınıń dúzilisi, óz-ara jaylasıw tártibi, sisteması menen parıq qıladı. Janlı organizmler quramalı formadaǵı organikalıq materiallıqtan shólkemlesken boladı. Jer sharın qorshap turıwshı biosferanı bir pútin janlı sistema dep alıw múmkin. Ol mikroorganizmler, ósimlikler, haywanlar hám insanlardan uyımlasqan bolıp, biosferanıń tiriligin támiynleydi. Adam hám onıń aqıl-oy iskerligi tásirinde payda bolǵan jańa bolmıs noosferanı quraydı.
Jansız tábiyat tuwralı gáp bolǵanda eń dáslep Kosmostaǵı baylanıslar názerde tutıladı. Jer hám onıń tábiyiy joldası Ay birgelikte Quyash átirapın bir jılda tolıq bir mártebe aynalıp shıǵadı. Quyash biosferanıń naǵız ómirlik orayı sıpatında onı jaqtılıq, ıssılıq hám elektromagnit nurları menen támiynleydi. Jerdiń óz orbitasına ılayıq aǵılma jaylasıwı Jerdegi máwsimlerdiń almasıwına hám onda túrli ıqlım regionlarınıń payda bolıwına sebep bolǵan. Demek, jerdegi bárshe ómirlik processler Jer, Quyash hám Ay ortasındaǵı óz-ara baylanıslar menen belgilengen. Quyashtıń átirapında jerden basqaları hám, máselen, asteroidlar, kishi planetalar, meteoritler hám kometalar hárekette. Bulardıń hámmesi Quyash sistemasın quraydı. Quyash sisteması hám basqa quyashlı juldızlar sisteması millionlaǵan juldızlardı óz ishine alıwshı Galaktika sostavına kiredi. Ol disk tárizli formada bolıp, ortasha diametri 94, 6 mln. jaqtılıq jılına teń. Galaktikamızǵa 30 day galaktikanı birlestiriwshi galaktikalar kiredi. Júdá úlken galaktikalar ózine 10 mıńday galaktikanı birlestiredi. Bul sistemalar tábiyattanıw ilimleri tárepinen izertlenedi. Filosofiya ilimi bunday sistemalardı filosofiyalıq tamannan
51
ulıwmalastırıp, materiyanıń sapalıq hám sanlıq kórinisi formaları, struktura dárejelerin birbirinen parıqlaydı.
Bizdi qorshap turǵan obiektiv dúnyanıń dúzilisiniń ózgesheliklerin kelip shıqqan halda materiallıq sistemalardıń mınaday strukturalıq dárejelerin bólip kórsetiw múmkin
a)Materiyanıń strukturalıq-shólkemleskenlik dárejeleri
b)Materiyanıń strukturalıq-masshtablıq dárejeleri
Materiyanıń strukturalıq-shólkemleskenlik dárejeleri - bular shólkemlesiw hám aktivlik dárejesi boyınsha ayrılıp turatuǵın materiallıq sistemalardıń dárejeleri. Olar materiyanıń keńislik - waqıtlıq dúzilisiniń sapalı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi. Olarǵa organikalıq emes dáreje (tiri emes tábiyat), organikalıq dáreje (tiri tábiyat) hám sociallıq dáreje (jámiyet) kiredi. Bul dárejeler óz-ara tásirdiń sanı hám sapası boyınsha keńislik penen waqıttıń anaw ya mınaw dárejedegi dúzilisin quraydı. Organikalıq emes dárejede jetekshi roldi óz-ara tásirdiń fizikalıq hám ximiyalıq formaları atqaradı, al organikalıq dárejede qosımsha óz-ara tásirdiń biologiyalıq forması enisedi hám biologiyalıq keńislik hám waqıttıń ózgesheligin quraydı. Sociallıq dárejede sociallıq óz-ara tásir qılıp sociallıq keńislik hám waqıttı boldıradı.
Materiyanıń strukturalıq-masshtablıq dárejeleri - materiallıq óz-ara tásirler arqalı ajıralıp turatuǵın materiallıq sistemalardıń dárejeleri, anaw ya mınaw dárejeniń keńisliklikwaqıtlıq birligin (edinicasın) quraydı. Strukturalıq-masshtablıq dárejelerge mikro, makro hám megamirler yamasa dárejeler kiredi.
Megamir bul sonday dúnya, onda gravitaciyalıq óz-ara tásir húkim súrse, mikromirde kúshli hám ázzi yadrolıq óz-ara tásir húkim súredi. Gravitaciyalıq ózara tásir planetalardıń, juldızlardıń, galaktikalardıń iskerligin belgilep, álemniń tiykarǵı belgilerin belgileydi. Elektromagnitlik óz-ara tásir atomlardıń tutas ómir súriwi ushın juwapker hám ol Jer betindegi hám barlıq belgili qubılıslardı belgileydi. Ázzi yadrolıq óz-ara tásir principinde Jer betinde hám Álemniń basqada oblastlarında awır elementlerdiń ómir súriwi ushın juwapker. Kúshli yadrolıq óz-ara tásir proton, neytronlardıń geliydiń, litiy, berilliy, uglerod, urannıń h.t.b. yadrolarında birlestiredi. Termoyadrolıq sintez sıyaqlı qubılıslar hám yadrolardıń bóliniw házirgi yadrolıq reaktorlarda ótip, bul óz-ara tásirdiń hár túrli kórinisin ańlatadı. Eger materiallıq sistemanıń strukturalıq-shólkemleskenlik dárejelerinde keńisliklik-waqıtlıq strukturanıń rawajlanıwı tómennen joqarıǵa baǵdarlansa, materiallıq sistemanıńkeńisliklik-waqıtlıq strukturası hár bir dárejede ózinshe rawajlanadı.
Materiyanıń ajıralmas qásiyetleri tuwralı másele hám bar. Nárselerdiń ajıralmas qásiyetleri filosofiyada atribut ataması menen ataladı. Atribut (latınsha ).
Materiyanıń atributlarınıń biri - háreket. Materiyanıń hár qanday kórinisiniń yaxlitlıǵı háreket arqalı saqlanadı. Eger háreket bolmaǵanda hárqanday jismniń sostav bóleklerin tutastırıp turıwshı óz-ara tásir kúshler hám bolmaǵan bolar edi. Nátiyjede hesh bir nárseniń pútinligi hám saqlanbas edi. Bul átirapımızdaǵı nárselerdi háreket arqalı, yaǵnıy olar jaqtılıq nurları urılıp, biziń kózimizge túskenligi ushın kóremiz. Háreket arqalı hawa terbelisleri qulaqlarımızǵa dawıs tolqınların alıp keledi hám biz esitemiz. Háreket arqalı atomlar hám molekulalarda ózgerisler boladı, ósimliklerde zat almasadı, energiya hám informaciya boladı, hárekettiń arqasında haywanat álemi hám insan álem menen baylanısta boladı, jámiyet rawajlanadı. Háreket arqalı quyash nurları Jerge jetip keledi, dáryalar aǵadı, ósimlikler ósedi, máwsimler almasadı, Quyash sisteması, galaktikamız hám pútkil kosmostaǵı turmıslıq processler dawam etedi.
Háreket, bir jaǵınan, materiallıq qubılıslardıń uyımlastırıwshı elementler hám qubılıslar ortasındaǵı baylanıslardıń nátiyjesi sıpatında, basqa tamannan olarda kóringen ózgerisler sıpatında boladı.
Hárekettiń bir-birinen parıq qılatuǵın birqansha formaları bar. Háreket formaların klassifikaciyalawda tómendegi qádelerge súyeniledi.
52
1)háreket formaları bir-biri menen sapa jaǵınan parıq qılıp, olardıń hár biri materiyanıń shólkemlesiw dúzilme dárejeleriniń basqıshında payda boladı.
2)háreket formaları bir-birinen kelip shıǵıw (genetikalıq) jaǵınan hám baylanǵan, yaǵnıy hárekettiń quramalıraq formaları onıń ápiwayı formalarınan kelip shıqqan.
3)hárekettiń joqarı formaları sostavında tómen dárejedegi háreket formaları qatnasadı, yaǵnıy hárekettiń tómengi formaları onıń joqarǵı formalarına hám minásipdur, biraq hárekettiń joqarǵı forması ózinen keyingi formadaǵı háreketke minásip emes. Usı qádelerge ılayıq hárekettiń birneshe formasın ajıratıp kórsetiw múmkin. Olar tómendegiler: mexanikalıq háreket, ıssılıq, jaqtılıq, agregat halatlarınıń bir-birine ótiwi hám organikalıq ómir. Bularǵa jámiyetlik háreketti qossaq, tómendegi háreket formaları hasıl boladı.
1)mexanikalıq háreket (qubılıslardıń keńisliktegi jıljıwı).
2)fizikalıq háreket (ıssılıq, jaqtılıq, elektr, magnetizm).
3)ximiyalıq háreket (ximiyalıq birigiw ya buzılıw, agregat halatlarınıń bir-birine
ótiwi).
4)biologiyalıq háreket (organikalıq turmıs).
5)jámiyetlik háreket.
Keńislik hám waqıt materiyanıń tiykarǵı jasaw formalarınan bolıp, obiektiv reallıqtaǵı qubılıslar hám olardı payda etiwshi eleentlerdiń óz-ara jaylasıw tártibi, kólemi hám olar menen baylanıslı bolǵan hádiyselerdiń dawamlılıǵın sáwlelendiredi. Háreketleniwshi materiya keńislik hám waqıtta óziniń túrli formların payda ete aladı.
Keńislik materiyanıń dúzilis tártibi, kólemin, álemdegi nárselerdiń óz-ara jaylasıw jaǵdayın sáwlelendirse, waqıt processlerdiń dawamlılıǵın, waqıyalardıń izbeizlik tártibin ańlatadı.
Keńislik hám waqıttıń bárshe esap sistemalarda hám materiyanıń bárshe struktura dárejelerinde bir halda payda bolatuǵın qásiyetleri ulıwma qásiyetleri, ózgeshelikleri dep ataladı. Bunday qásiyetlerge, ózgesheliklerge keńislik hám waqıttıń obiektivligi, materiallıǵı, sheksizligi, háreket hám materiyaǵa qarata payda bolıwshı ózinsheligi yaǵnıy túrli esap sistemalarında túrlishe belgilerge iyeligi kiredi.
Bulardan tısqarı keńislik hám waqıttıń túrli esap sistemalarında túrlishe bolatuǵın, sanlıq úlkenlikler menen yaǵnıy ólshew ásbapları, saat yaki lineykalar járdeminde ólshew múmkin bolǵan sırtqı baylanıslarda kózge taslanatuǵın, ózgergish hám ózine tán xarakterdegi qásiyetler bar, olardı muǵdarlıq yaki metrikalıq qásiyetler dep ataymız. Keńisliktiń gomogenlik, izotropik (antiizotropik hám) qásiyetleri kiredi. Bul qásiyetler materiyanıń túrli shólkemlesken struktura hám masshtab-struktura dárejelerinde túrlishe kórinis tabadı. Olar keńislik hám waqıt penen baylanıslı bolǵan materiallıq baylanıslardıń muǵdarlıq belgilerin ańlatadı. Metrikalıq qásiyetlerdiń ózgeriwi materiya sapasınıń ózgeriwine onsha tásir qılmaydı.
Keńislik hám waqıttıń sonday qásiyetleri hám bar, olar bárshe esap sistemalarında, materiyanıń bárshe struktura dárejelerinde mikroduńyada hám jámiyette hám bir túrde saqlanadı. Olar keńislik hám waqıttıń túp sapalı qásiyetlerin ańlatıwshı fundamental qásiyetler bolıp tabıladı. Bunday qásiyetlerdi topologiyalıq qásiyetler dep ataydı. Topologiyalıq qásiyetler materiallıq baylanıslardıń ishki, túp sapalı tamanların sáwlelendiredi. Topologiyalıq qásiyetlerdiń ózgeriwi menen materiallıq obiektlerdiń dúzilisinde túp sapalı ózgerisler payda bolǵan. Tómendegi qásiyetler keńisliktiń topologiyalıq qásiyetleri bolıp esaplanadı: úzliksizlik hám úzliklilik, ólshemlik, baylanıs, kompaktlıq, shegarasızlıq.
Fizikalıq keńislik hám waqıt penen birge jámiyetlik keńislik hám waqıt formaları haqqında hám ilimiy izlenisler bar.
Materiyaǵa ómir baǵıshlawshı atribut háreket bolsa, keńislik hám waqıt oǵan forma baǵısh etedi, onı qáliplestiredi, rawajlandırdı.
53
Ádette tábiyat túsinigi putkil álemdi óz ishine aladı. Bul mániste ol materiya túsinigine jaqın. Degen menen bul túsinik biraz sheklengen mániste qollanıladı, hám adamnıń, adamzattıń jasawınıń ómir keshiriwiniń tábiyiy sharayatlarınıń pútkil jıyındısın ańlatadı.
Ádette bul túsinikti anıqlawda onı oǵan qarama -qarsı túsinik penen - mádeniyat penen salıstırıp qaraw bar.
Mádeniyat adam balası tárepinen iygerilgen, meńgerilgen, qayta islengen mánisinde qollanıladı. Al tábiyat bolsa kerisinshe óz nızamlarına ılayıq ómir súrip, adamǵa qarsı turadı. Solay eken mádeniyat adam tárepinen qayta islengen, ózgertilgen, meńgerilgen tábiyat, al adamnıń iskerligi bul mániste tábiyiylıqtıń mádeniylikke aylanıwı boladı. Qullası adam óziniń iskerligi barısında ózin tábiyatqa qarama-qarsı qoyǵanı menen, onıń bólegi ana-tábiyattıń tuwındısı bolıp tabıladı.
Tábiyat adamnıń jasawı ushın tábiyiy sharayat, onıń qayta ózgertiw iskerliginiń maydanı. Sonday aq tábiyat adamnıń biliwlik qatnasınıń obiekti tábiyatqa bahalıq (aksiologiyalıq) qatnas hám bar. Onıń ústine adam óz praktikası barısında jámiyettiń óndiriwshi kúshleriniń rawajlanıwı procesinde tábiyat aldında juwapkerde.
Adam menen tábiyat arasında qarama-qarsılıqlı óz-ara qatnas adamnıń tábiyatqa qatnasınıń hár túrli poziciyalarınıń deregi boldı hám bul adamzat oyınıń tariyxınan belgili.
Aytayıq, bir kóz-qaraslarda tábiyat mádeniyattan pás qubılıs, aqırı onda shólkemlespegenlik, aqılǵa sıyımsızlıq basım degen túsinik húkim súrdi. Al ekinshi bir kózqaraslarda, kerisinshe tábiyat jetiliwdiń úlgisi, mádeniyattan hám adamnan hám artıqmashılıqqa iye qubılıs sıpatında túsindirildi hám tábiyattan úyreniw, oǵan baǵınıw talap etildi. Tábiyattı soqır stixiyalıq kúshlerdiń húkimdarlıǵı dep túsindiriwler, sonday-aq buǵan kerisinshe, tábiyatta aqılǵa sıyımlı nızamlar ómir súredi dep tastıyıqlawlar hám boldı.
Antikalıq oylaw sistemasında tábiyat hárekecheń, ózgeristegi tutaslıq sıpatında túsindirilip, antikalıq filosoflar kosmos tiykarınan adamnıń aqıl-oyına túsinikli tábiyat dep tastıyıqlandı. Sonıń ushın ideal tábiyat penen kelisimdegi ómir.
Orta ásirlik xristianlıq mádeniyattıń kóz-qarası boyınsha tábiyat jamanlıqtıń dáregi, al adamnıń ómiri qudaylıq baslama jolı menen gúnalı tábiyiy baslamanıń, deneniń gúresinen ibarat.
Degen menen soń ala tábiyattı qudaylıq dóretpe dep túsindiriw ondaǵı racionallıq baslamanı izlewge, qudaylıq plandı ashıwǵa iytermeledi. Bul kóz-qaras orta ásir tusında payda bolıp, tábiyat-tanıwdıń payda bolıwında úlken rol oynadı.
Tikleniw dáwirin alsaq, adamnıń tábiyatqa qatnası ózgeredi. Adam birden ózin qorshaǵan tábiyattan gózallıqtı hám ullılıqtı ashadı. Soń ala filosofiyada hám romantizm estetikasında tábiyat buzılǵan adamzat civilizaciyasına qarsı turatuǵın baspana sıpatında túsindirilip baslaydı. Romantizmniń tiykarın salıwshılardıń biri J. J. Russo adamnıń tábiyiylıq halattan sociallıqqa ótiwi biziń barlıq baxıcızlıǵımızdıń dáregi dedi.
Sanaat kapitalizminiń qáliplesiwi dáwirinde adamnıń tábiyatqa qatnasınıń taǵı bir tipi payda boladı. Ol hám bolsa ilim menen texnikanıń tábiyat ústinen húkim súriwin qollapquwatlaw (máselen, F. Bekon). Bunday ustanovka I. S. Turgenevtıń Bazarovınıń awzılarında aytıladı. Tábiyat xram emes, al ustaxana hám adam onıńjumıskeri.
Dáslepki tábiyiy-ilimiy materializmde hám tek tábiyatqa ǵana emes, al adamǵa baylanıslı hám tutınıwshılıq qatnas húkim surdi.
Biziń ásirimizdiń ekinshi yarımında adamnıń ilimiy texnikalıq kúshi tez ósip ketti hám ol sheksiz qadaǵalawsız dárejede bolıp, qáwip tuwǵızatuǵın dárejege jetti. Búginliginde jámiyet penen tábiyat arasında aqılǵa sıyımlılıq, adamgershilik qatnastıń
54
bolıwın talap etip atır. Bul maselege kelmesten burın tábiyiy hám jasalma ortanı anıqlap alayıq.
Bizdi qorshaǵan tábiyiy orta geo - hám biosferadan turadı. Bul materiallıq sistemalar adamnan biyǵárez payda bolǵan hám biyǵárez ómir súredi, biraq waqıttıń ótiwi menen adamnıń iskerliginiń obiektine de aynaladı. Aytayıq kosmoslıq texnologiyanıń hám kosmosta júziwdiń rawajlanıwı menen bunday obiektlerdiń qatarına kún sistemasınıń belgili bólegi hám kiredi. Biraq onı geografiyalıq orta túsinigi menen sheklewge bolmaydı. Geografiyalıq orta jerdiń betin óz ishine aladı, adamnıń jasawınıń jalǵız ǵana podsisteması bola almaydı. Adamnıń ómir súriwiniń tábiyiy ortası ekige bolinedi. a) adamnıń ómir súriwiniń tábiyiy dárekleri (jabayı ósimlikler, jemisler, haywanlar h.t.b) b) miynet predmetleri bolatuǵın tábiyiy baylıqlar (tas kómir, neft, suw qulamalarınıń energiyası h.t.b).
Jámiyettiń rawajlanıwınıń dáslepki basqıshlarında birinshi toparǵa tiyisli qubılıslar úlken rol oynaǵan bolsa, óndiriwshi kúshlerdiń rawajlanıw barısında bul rol ekinshi topardaǵılarǵa ótedi. Bul degen sóz sońǵı topardaǵılar óndiristiń, demek pútkil jámiyettiń rawajlanıwınıń sharayatına aynaladı.
Solay etip adamnıń tábiyiy orta menen óz-ara tásiri bir ǵana tábiyiy komponent penen emes, al óndiristiń rawajlanıw dárejesi menen hám belgilenedi. Bul óndiristiń áhmiyetli nátiyjesi jasalma ortanıń jasalıwı demek ekinshi tábiyattıń payda bolıwı boladı.
Ekinshi tábiyat óz ishine adam tárepinen dórelgen tek ǵana tiri emes predmetlerdi emes, tiri organizmlerdi hám kirgizedi. Olar jasalma otborǵa ılayıq adam tárepinen keltirilip shıǵarılǵan ósimlikler hám haywanlar. Jasalma orta bunıń menen sheklenbeydi.
Adam belgili jámiyetlik qatnaslar sistemasında ómir súriwge hám háreket etedi. Bul jámiyetlik qatnaslar belgili materiallıq sharayatlarda (sonıń ishinde adam tárepinen dóretilgen sharayatlarda) ámelge asadı.
Jámiyettiń rawajlanıwı menen adamnıń ómir súriwiniń jasalma sharayatı ósedi. Geybir maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, adam dóretken jasalma orta tábiyiy ortaǵa qaraǵanda onlaǵan ese ónimlirek, onıń ústine adamnıń texnogenlik tásiri tutas geologiyalıq strukturalardı ózgertip, gigant dárejedegi jasalma suw saqlaǵıshlardı qurıp, atmosferanı ózgertip h.t.b atır.
Jasalma orta bara-bara tábiyiy ortanı sonshelli dárejede ózgertiwge qaradı, onı jutıp jiberiw aldında desek lap bolmas. Biraq sonı túsiniwimiz kerek, tábiyiy orta adamnıń ómir suriwiniń tek ǵana materiallıq sharayatların, óndiristiń tiykarǵı obiektin emes, al belgili estetikalıq hám ádep-ikramlıq qatnastıń obiekti de. Basqasha aytqanda adamnıń ómiri tábiyat penen tek fizikalıq jaqtan emes, ruhıy jaqtan hám baylanıslı bolıp qaldı.
Bir jaǵınan óndiriwshi kúshlerdin rawajlanıwı barısında, adamnıń tábiyiy orta menen
óz-ara qatnasınıń ―ekinshi tábiyat penen‖ janapaylasıwında adam óziniń tábiyat stixiyasınan qorǵanıwın kúsheytedi. Buǵan kiyimlerdiń jetiliwi, jılıtatuǵın, suwıtatuǵın jaylardıń qurılıwı, suw basqınınan saqlaytugın qurılıslar h.t.b. mısal bola aladı. Usınıń menen adamnıń tábiyattan ǵárezliligin hálsiretetuǵın processler menen bir qatarda óndiriwshi kúshlerdiń rawajlanıwı menen basqa tendenciya alǵa shıǵıw beredi. Adamzat jámiyeti ózin qorshap turǵan tábiyattan kóp túrli baylanıslarǵa túsiwin júda kúsheytedi. Aytayıq, temirdi xam onı eritiwdiń usılların meńgerip, adam óziniń tábiyat penen óz-ara qatnasındaǵı qúdiretin molaytadı. Sonıń menen birge waqıttıń ótiwi menen civilizaciyanıń rawajlanıwı planetadaǵı temir rudalarınan, olardı tabıwdan hám xojalıqta paydalanıwdan ǵárezli bolıp qaladı.
Basqa mısal. Kómir hám neft uzaq waqıt janılǵı-energiyalıq resurs sıpatında paydalanıladı hám jandırıldı. Biraq sońınan kómirden, neftten júdá kóp atamaǵa iye produktalar alınıwǵa qaradı. Hazirgi neft ximiyası segiz mıńnan aslam hár túrli xızmetke baǵdarlanǵan produkt shıǵaradı.
55
Qullası adamnıń shegera ǵárezsizlik tendenciyası planetada bar zapaslardıń azayıp baslawı menen baylanıslı bolıp atır.
Adamnıń ómir súriw, jasawına qáwip dónip tur. Aqırı tek zapaslardıń azıǵı emes, onıń jasaw ortası táwir-aq pataslanıwda, mine usı jámiyet penen tábiyat arasındaǵı qaramaqarsılıqlar menen ekologiyalıq problemanıń mánisi belgilenedi.
Adamzat tábiyattı jeńip alıp belgili dárejede óziniń ómir súriwiniń tábiyat tiykarların táwir-aq buzdı. Aytayıq, songı 500 jıldıń barısında toǵaylardıń úshten eki bólegi qurıtıldı. Durıs óndiris kóp ǵana iygiliklerdi boldırdı. Sońǵı 100 jıldıń ishinde energetikalıq resurslardı mıń ese kóbeytti. Rawajlanǵan ellerde hár bir 15 jılda tovarlardıń hám xızmettiń wlıwma kólemi eki ese kóbeyiwi, hátteki bul múddet házir qısqarıp baratır. Usıǵan sáykes xojalıq iskerliginiń shıǵındısı hám eki esege kóbeyip, atmosferanı, suw saqlaǵıshlardı júdá buzıp atır. Házirgi óndiris tábiyattan zattıń 100 edinicasın alıp, onıń tek 3-4 edinicasın ǵana paydalanadı, qalgan 96 edinicasın záhárlewshi zatlar sıpatında tábiyatqa shıǵarıp taslaydı. Industriallıq jaqtan rawajlanǵan ellerde hár bir turǵınǵa 30 tonnaǵa jaqın zattan keledi. Onıń hám 1-1, 5 procenti tutınatuǵın produkttı tuca, qalǵanları tábiyat ushın zıyanlı.
Biosferanıń ózin-ózi taza tutıwı hám tómenlep ketti. Jerdiń dógeregine uglekislıy gazdıń qatlamınıń kóbeyiwinen klimattıń qolaysız dárejede ózgerisi boyınsha qáwip dóndi.
Bul hám basqada jaǵdaylar ekologiyalıq problemanıń mánisi nede degen sorawdı payda etedi. Bul boyınnsha, álbette, birinshi gezekte sońǵı on jıllıqlar ishinde ilimiytexnikalıq revolyuciyanıń adamzatqa alıp kelgen jemisi óndiriwshi kúshlerdiń rawajlanıwı menen baylanıslı.
Qullası, ekologiyalıq problemanıń mánisi nede hám ol adamzat aldına qanday real dilemmalardı qoyadı hám onıń teoriyalıq, praktikalıq sheshiliwiniń jolları qanday.
Álbette, ekologiyalıq problemanı kompleksli hám globallıq xarakterge iye problema, ekinshi tárepten, onıń kelip shıǵıwın hám mánisin konkret sociallıq kontekstte qaraw hám kerek.
Bul boyınsha eń aldı menen jámiyet penen tábiyattıń óz-ara tásiri tariyxıy xarakterge iye dep esaplaymız. Demek bul óz-ara tásirdiń formaları. masshtabları hám tendenciyaları jámiyetlik rawajlanıw barısında ózgeredi.
Álbette. ekologiyalıq problemanıń tikkeley ilimiy hám texnologiyalıq hám sociallıqekonomikalıq, siyasiy (sonıń ishinde xalıq-aralıq huqıqıy aspektlerden basqa sociallıq, mádeniy, ideologiyalıq, etikalıq, gumanistlik aspektlerin esapqa alıw onıń kompleksli problema sıpatında mazmunın quraydı. Bul bir. Ekinshiden ekologiyalıq qıyınshılıqlardan shıǵıwǵa baylanıslı kózqaraslar hám joq emes.
Máselen, russosoistler yamasa neorussosoistlik kóz-qarastı alayıq. Olar adam menen tábiyattıń birligin moyınlaydı. Biraq, bul kóz-qaras absolyutlendirilip, adamnıń tábiyatqa passiv beyimlesiwin esapqa alıp, onıń aktivligin moyınlaǵısı kelmeydi. Sonıń ushın russosoistlik koncepciyadan juwmaq, kóbirek reakciyalıq-utopistlik xarakterge iye. Bul kóz-qaraslar antigumanistlik minezlemege iye.
Desekte, bunday koncepciyalardıń bir unamlı tárepi sonda, olar adamdı tábiyat ústinen húkim súretuǵın demiurg dárejesinde túsindiriwdi biykarlaydı.
Belgili adamnıń tábiyattı qayta ózgertiwshilik háreketiniń tábiyat ushın hám ózi ushın hám zıyanı mol. Bunday kóz-qaraslarda adamnıń erkinligi júda ulǵaytılǵan dárejede boladı. Ol texnokratiyalıq dep atalatuǵın ekonomikalıq óndirislik stereotipte júdá kórinedi hám ol ilimiy-texnikalıq revolyuciya dáwirinde adamnıń tábiyat penen óz-ara tásiriniń masshtabı xam formaları menen sáykes kelmesten ekologiyalıq qáwiptiń bir deregine aynaladı. Usı sebepli russosoistlik kóz-qaraslar ilimge hám texnikaǵa dushpanlıq qatınasta.
56
Ekologiyalıq problemanıń payda bolıwınıń sociallıq shártlengenligin esapqa ala otırıp, onıń payda bolıwınıń tereń dáreklerin izlep qoymastan, onı saplastırıwdıń real jolların hám izlew kerek.
Ekologiyalıq problema tiykarınan sociallıq problema bolıp, tikkeley texnikalıq qurallar menen payda bolsa da, óziniń tolıq sheshimin fundamental sociallıq transformaciya nátiyjesinde ekonomikalıq óndirislik, sociallıq, mádeniy hám aksiologiyalıq ilgerilewler arqalı tabadı. Búginliginde ekologiyalıq mashqala pútkil planetalıq, globallıq xarakterge iye bolıp otır. Aytayıq Baykal, Aral, Kaspiy h.t.b. Ásirese Aral problemasınıń ekologiyalıq apachılıq ekenligi hesh kimge de sır emes. Onnan shıǵıwdıń jolları usınılmaqta. Degen menen, bunı jaqsı túsiniw ushın ilimiy texnikalıq progress penen ekologiyanıń ara qatnasına baylanıslı máseleni anıqlaw zárúr. Ilimniń hám texnikanıń rawajlanıwı tek ekologiyalıq problemanı sheshiwdiń múmkinshiligin boldıradı hám ol belgili sociallıq sharayatlarda ámelge asadı. Sonday-aq ekologiyalıq problemalardıń globallıq xarakterin esapqa ala otırıp, onıń qáwpiniń ótkirligin moyınlawımız kerek. Nege degende bul qáuipti boldırmawdıń bir qıyınshılıǵı sonda, adamlar óziniń tábiyat penen praktikalıq óz-ara qatnasında kóp jaǵdayda jeke, sheklengen máplerin basshılıqqa aladı. Nátiyjede tábiyat hár túrli regionlardıń, xalıqlardıń qarsılaslıq placdarmına hám aynalıp ketedi. Al, xaqıyqatına kelsek, bul qáwip sonshelli kúshli, endi onı tutas birlik bolıp toqtatpasa bolmaydı.
Taǵı bir moment. Ǵalabalıq ekologiyalıq problemanı har túrli eller hám xalıqlardıń teń emes rawajlanıwı jaǵdayında sheshiwge tuwra kelip atır.
Aytayıq, rawajlanǵan eller menen birge rawajlanıwdaǵı eller bar. Rawajlanǵan eller jetkilikli sociallıq sharayatlarǵa hám zárúrli ilimiy-texnikalıq potencialǵa iye. Biraq olardıń tábiyiy ortası intensiv óndirislik iskerliktiń qolaysız tásirinde, al rawajlanıwdaǵı eller jergilikli sociallıq sharayatlarǵa hám zárúrli ilimiy-texnikalıq potencialǵa iye emes. Biraq úlken tábiyiy resurslarǵa iye. Solay etip ekologiyalıq problemanı sheshiw hár túrli qoyıladı. Rawajlanıwdaǵı eller ushın ekologiyalıq tastıyıqlanǵan rawajlanıw, rawajlanǵan eller ushın ekologiyalıq tastıyıqlanbaǵan rawajlanıw.
Bunnan basqa ómirdiń tábiyiy sharayatların basqarıwda tek resurslardı tutınıwdı tártipke salıwdıń shegarasında sheklew nadurıs. Keń mániste bul adam ushın jaqsı ómirlik ortanı qurıwdı ańlatadı. Onıń sociallıq hám tábiyatlıq parametrleri onıń rawajlanıwı ushın maksimum mumkinshiliklerdi támiynleydi. Buǵan sáykes ekologiyalıq rawajlanıw túsinigi adamnıń mápine ılayıq qorshaǵan ortalıq rocionallıq qáliplesiw processi bolıp tabıladı.
3. Hár qashan adam óziniń praktiksında anaw ya mınaw obiekttiń tiri ya tiri emes qubılıs ekenligi menen qızıǵadı. Aqırı, bul biziń sırtqı dúnyanı qabıllawımızdaǵı fundamentallıqqa iye ajıratıw liniyalarınan esaplanadı.
Alǵashqı adamlar ushın animizm, demek adam hám tas hám tiri, olar janlarınan ayırılǵansha ómir súredi degen túsinik húkim suredi.
Giolozoizm ushın hám hámme nárseniń janı bar tiri.
Sóytip ómir, tirishilik hám bolmıs teńlestirilgen halda túsindiriledi. Biraq bul boyınsha tek ómir, tirishilik emes, ólim hám reallıq sıpatında túsindirildi.
Bibliya boyınsha tiri dúnya jansız materiyadan keyin adamnıń dóretiliwiniń aldında payda boladı.
Álbette tiri bul ań awlawdıń, balıq awlawdıń eń sońında kult sıpatında tabılıwdıń obiekti. Sonday aq tiri bul adamnıń kún-kórisi ushın qáwipli qarsılas (máselen, jabayı haywan). Sonıń menen birge adam janı bar qubılıs sıpatında tirige tuwısqan da. Bul ásirese totemizmde alǵashqı qáwimlerdiń óziniń rodın anaw ya mınaw haywan menen teńlestirip biliwde júdá xarakterlenedi.
Bul eki túrlilik, amvivalentlik adamlardın praktikalıq iskerliginde hár qıylı ózgerislerdi payda etedi hám bul olardıń mifologiyalıq, diniy kóz-qaraslarında, morallıq
57
formalarında, estetikalıq qabıllawlarında sawlelenedi. Máselen qoy, qasqır tuwralı ertekler. Adamzat mádeniyattıń saǵasındaǵı anaw ya mınaw haywannıń góshin jewdi qadaǵan etiw (tabu) hám usınıń menen sabaqlas.
Búginliginde, belgili hár qıylı ósimlikler, haywanlar adamlardıń estetikalıq sanasında gozzallıqtıń etalonı ya kerisinshe ábeshiylik sıpatında qabıllanadı. Sonı yadta tutıw kerek, tiri hám tiri emestiń qarama-qarsı qoyılıwı praktikalıq hám biliwdiń rauajlanıw dárejesinen hám ǵárezli.
Aytayıq, dáslebinde adamlardıń, haywanlardıń háreketi ya jemistiń pisiwi olardıń praktikalıq iskerligine baspúkil enisip ketken. Bul boyınsha gilozoizm hám búgingi túsinigimiz boyınsha fantastikalıq bolıp kóringeni menen onda tiri menen tiri emestiń qarama-qarsa qoyıwdıń izi seziledi.
Qullası, bulardıń hámmesi sonı kórsetedi, tirige tiyisli ulıwma qásiyetler hám minezlemelerdi anıqlaw zárúrligi payda boladı. Bul boyınsha tirini tanıp biliwde biologiya menen filosofiyanıń ornın hám rolin anıqlaw júdá áhmiyetli.
Biologiyalıq biliw házirgi kúnde awıl-xojalıq, biotexnikalıq, medicinalıq bilimler menen tolısıp otır. Olardıń hámmeside adamnıń tiri menen praktikalıq óz-ara tásirine baǵdarlanǵan. Máselen, biotexnologiya burın tábiyatta joq biologiyalıq organizmlerdi burın berilgen genetikalıq apparat penen jasawǵa baǵdarlanǵan. Gáp sonda, filosofiyanıń tirishilikti tanıp biliwdegi ornı qanday degen soraw hám payda boldı. Bul sorawǵa juwaptıń zárúrligi burınǵı awqam tusında, tiykarınan 30-40-jıllardaǵı biologiyanıń problemaların nadurıs túsiniw menen de baylanıslı. Bul boyınsha eki biologiya - dialektikalıq-materialistlik hám reakciyalıq idealistlik, xalıqqa qarsı biologiyada bolatuǵınlıǵı tastıyıqlanǵan edi. Ásirese bul ideya ústirtin dárejede filosofiyanı túsinetuǵın biolog T. D. Lısenko, filosof-dogmatik M. B. Mitin hám ózin sawatlı filosof sanaǵan yurist I. I. Prezent tárepinen júdá qollap-quwatlanıldı. Olardıń topılısınıń bas obiektigenetika boldı. Juwmaǵında bul biologiyaǵa da, filosofiyaǵa da úlken zıyan tiydiredi. Eń ókinishlisi, genetikanıń tektiń xromosomlıq teoriyası siyaqlı tarawları joqarı shıǵarıldı. Nuklein kislotasınıń rolin ashqan bioximiyalıq genetika T. D. Lısenko tárepinen idealistlik dep ataldı. Bul kóz-qaras joqarǵı, orta oqıw orınlarında oqıtıla baslandı.
Máseleniń filosofiyalıq tárepine kelsek, hakıyqıy dialektika jalǵan dialektika menen almastırıldı. Dialektikalıq kóz-qaras kóbinese qarsılıqlarǵa yarlıq taǵıw ushın qollanıla beredi.
Bunnan shıǵarǵan juwmaq sol: filosofiyanı biologiyaǵa qalay bolsa solay qollanıw júdá qáwipli. Degen menen biologiya hám filosofiya arasında kesilsetuǵın noqat joq dew nadurıs.
Belgili, biologiyada tiri-biliwdiń obiekti. Biraq adamnıń tirige qatnası kóp qırlı: biliwlik tárepleri menen birge estetikalıq, etikalıq tárepleri hám bar.
Biologiyalıq biliwdiń nátiyjeleri hám jetiskenlikleri ózlerinshe ǵana bahalıqqa iye emes, al adamnıń tiri tuwralı kóz-qaraslarınıń jıyındısınıń ishine kiredi. Biologiyalıq bilim adamnıń tirige kóz-qarasına tásir etedi. Filosofiyalıq aspektte ulıwmalastırılǵan.
Biologiya tiri tuwralı obiektiv bilim beredi. Filosofiyada tiri menen adam arasındaǵı qatnas qaraladı. Sonday aq adamnıń jasawı hám adamnıń iskerligi hám adamnıń biliwi -hámmesi ómirdiń kórinisiniń formaları.
Biologiya hám filosofiya tıǵız baylanıslı. Házirgi kúnde biologiya morallıqetikalıq xarakterge iye ótkir problemalardı qoyıwda. Máselen, adamǵa eksperimenttiń shegarası, tekke baylanıslı múmkinshiliklerdiń morallıq bahası h.t.b. Bulardı dodalaw filosofiyasız bolmaydı. Bir jaǵınan filosofiya adamnıń dúnyaǵa kóz-qaraslıq poziciyasın teoriyalıq jaqtan tiykarlay otırıp, biologiyalıq biliw izertlewi múmkin bolǵan mashqalalardı biraz jeńillestiredi, keleshekke racionallıq analiz ushın ahmiyetli.
58
Belgili XIX ásirdiń ortalarında úsh túrli ilimiy ashılıw boldı. Olar energiyanıń saqlanıw hám aynalıw nızamı, organizmlerdiń kletkalıq dúzilisi teoriyası hám Ch. Darvin tárepinen ashılǵan túrlerdiń tábiyiy otbor jolı menen kelip shıgıw táliymatı.
Sońǵı ekewi tikkeley biologiyaǵa tiyisli. Energiyanıń saqlanıw hám aylanıw nızamında hám biologiyanıń roli joqarı.
Aytayıq, Ch. Darvinniń tirishiliktiń evolyuciyalıq rawajlanıw hám adamnıń maymıl tárizli ata-babalardan kelip shıǵıwı ideyası XIX ásirdiń ekinshi yarımı -XX - ásirdiń basında filosofiyaǵa úlken tásir etti. ―Ómir filosofiyası‖ atalǵan aǵınlar hám payda boldı.
Durıs, evolyuciyanı túsindiriwdiń darvinlik teoriyasına alternativalar hám payda boldı. Aytayıq, social-darvinizm. Ol biologiyalıq nızamlıqlardı jámiyetke alıp qaradı. Bul qáte kóz-qaras.
Biologiyanıń filosofiyalıq dúnyaǵa kóz-qaraslıq áhmiyeti sonda, tiri ózinde dialektikalıq rawajlanıwdıń nızamlıqlarınıń hám minezlemeleriniń barlıq baylıǵın óz boyına jámlegen.
Dialektikalıq rawajlanıw jeke biologiyalıq túr ushın hám belgili territoriyaǵa jaylasqan biri-biri menen baylanısqan hám óz-ara hárekettegi túrlerdiń jıyındısı - biocenoz ushın hám hátteki biosfera ushın hám tiyisli. Bul ulıwmalıqlar menen birge olardıń hárbiri specifikalıq ózgesheliklerge hám iye. Aytayıq, cikillik rawajlanıw (tuwılıw, ósiw, rawajlanıw, óliw) jeke organizm dárejesinde bar, al bul vid, biosfera dárejesinde joq.
Biologiyalıq organizmlerdiń rawajlanıwı nızamlı, tártipke túsken processtiń úlgisi. Sonlıqtan erte dáwirlerden baslap organizmniń rawajlanıwı basqada processte model bola aladı. Máselen, kosmogoniyalıq miflerde dúnyanıń payda bolıwı, rawajlanıw fazaları tuwralı aytıladı. Bul model áyyemgi grek oyshıllarınıń naturfilosofiyalıq kózqaraslarında hám bar.
Tirishilik haqqında házirgi kóz-qarasqa kelsek, Kún sistemasınıń Jerden basqa birdebir planetasında tirishilik joq.
Tiri hám tiri emes tábiyattı ajıratıwda ómirdiń kelip shıǵıw máselesi menen soqlıǵısıw.
Házirgi ilimiy kóz-qaraslar boyınsha tirishilik jer betinde payda bolǵanına 3, 8 milliard jılday bolǵan. Soń, 2 milliard jıl keyin fotosintezge uqıplı birinshi kletkalar payda boladı. Demek, ximiyalıq reakciya ushın kúnniń jaqtısın paydalanıwǵa uqıplı bolıw hám bul processte kislorodtıń bólinip shıǵıwı boladı. Bul jer atmosferasınıń ximiyalıq sostavın ózgertiwge múmkinshilik berip, tirishiliktiń planetada tez tarqalıwına jaǵday jasaydı. Sóytip tutas sistema-biosfera payda boladı. Nátiyjede tirishiliktiń ózi onı jer betinde saqlap turǵan faktorǵa aynaldı. Bul dialektikalıq rawajlanıwdıń bas nızamlıqlarınıń biri. Materiyanıń háreketiniń joqarǵı formasına iye zakonlıq tek ǵana biologiyalıq emes, al ximiyalıq evolyuciyanı da anıqlaydı.
Belgili, organikalıq sistema tutaslıq sıpatında óziniń alǵı shártlerine iye hám onıń rawajlanıwı tutaslıq baǵdarında jámiyettiń barlıq elementlerin baǵındırıw yamasa onnan ele jetpey turǵan organlardı baǵındırıw menen baylanıslı.
Tap usı siyaqlı tirishilik hám biziń planetamızdıń ústinde payda bolıp hám tarqalıp, jańa tutaslıqtı shólkemlestirgen kúshke biosferaǵa aylanıp, ondaǵı processlerdi belgileydi. Biziń planetamızdıń belgili stadiyası hám evolyuciyası sıpatında ǵana emes, al pútkil kosmos áleminde óz ishine alǵan ómir tuwralı kóz-qaras XX - ásirdiń basında qáliplesti. Orıs kosmizmi ideyası (K. E Ciolkovskiy, A. L. Chijevskiy h. b) V. I. Vernadskiyge tásir etti. V. I. Vernadskiy tirishilikti planetalıq hám kosmoslıq tártiptegi faktor sıpatında qarap, tirishilikti saqlaw boyınsha adamnıń juwapkerligin tastıyıqladı.
Biosfera xaqqında kóz-qaras tirishilikti waqıttaǵı hám keńisliktegi tınımsız aǵıs sıpatında qarawdı talap etedi. Onda zat, energiya hám informaciya ózgeriste boladı. (zat-
59
veshestvo bul tınıshlıq massasına iye atomlar, molekulalar hám onnan shıǵıp quralǵan) diskretli birlik.
Zat energiyanıń hám informaciyanıń zapasın hárbir organizm qorshaǵan ortadan aladı. Organizm bul resurslardı qayta islep shıǵaradı, sapası jaqtan joqarı tártipke túsiredi.
Organizmge onıń ishki dúzilisi kóz-qarasınan qarasaq hám qarama-qarsılıqtı kóriw múmkin. Bir tárepten hámme organizmlerge tán ulıwma nızamlar, dúzilis hám hárbir organizm oǵan xarakterli genlerdiń jıynaǵı boyınsha unikal dárejede. Demek genler arqalı qadaǵalanatuǵın bioximiyalıq processlerdiń specifikası hám organizmniń genetikalıq programmasınıń onıń ómir súriw sharayatı menen óz-ara tásiri menen belgilenetuǵın dúzilis belgileri, iskerligi h.t.b boyınsha ayırılıp turadı.
Hárbir individuallıq tirishilik tamamlanadı. Tirishilik kóp ǵana variaciyalardı payda etedi. Bul variaciyalardıń tiykarǵı dáregi genler meńgeriliwi: a) gen, b) mutaciya (baslısı) - genlerdiń ózgerisi.
Kóp ǵana mutaciyalar zıyanlı. Degen menen mutaciya tiykarınan ómir súriwge qáliplesken jańa túrler jasaydı.
Tábiyat tiri dúnyada kóp túrli ses, iyis h.t.b. iye. Bul adamnıń sezimine ǵana emes, aqılına hám azıq boladı hám ol kóp túrlilikten birlik ózgeristegi turaqlılıqtı izlewge umtıldıradı.
Házirgi biologiyanıń bir tarawı-ekologiya tiri organizmlerdiń ómir súriw, jasaw ortası arasındaǵı óz-ara tásirdi izertleydi. Olardıń ǵárezliligindegi eń quramalı táreplerin bir tutaslıqqa-biosferaǵa saladı. Demek biocenozdıń jer betine qatnası názerde tutıladı.
Tiri tábiyat kóp jaǵdayda adamzattıń ustazı, háreket shıǵınsız, az shıǵınlı texnologiya boyınsha hám.
Biologiyalıq túrdegi zıyanlı hám paydalı dep bóliw shekleniw boladı. Zıyanlı dep bir túrdi joq etiw júda qáwipli aqıbetlerge iye.
Ekologiya solay etip qálegen tirishiliktiń bahalıǵın ǵana emes, tábiyattı paydalanıwdaǵı strategiyaǵa ózgerisler engizedi.
Tiri organizmler óziniń ómir súriw hám rawajlanıw processinde zattı, energiyanı hám informaciyanı tutına otırıp, materiyanı tártipke saladı. Bunday ózin-ózi shólkemlestiriw tirishiliktiń hámme dárejesindemolekula hám kletkadan baslap biosferaǵa deyin qamtıydı.
Tiri tábiyatta, álbette shólkemlestiriwdiń dárejesiniń tomenlewine alıp keletuǵın processler hám boladı: óliw, joq bolıw, ulıwma qurıw h.t.b.
Solay etip, tirishilik bul shólkemleskenlik penen xaostıń gúresinen turadı.
Álbette, tirishiliktiń shólkemleskenligin ǵana emes, al onıń júda názik ekenligin hám yadtan shıǵarmawımız kerek. Onıń ústine házirgi adamnıń biosferaǵa tásiri kúsheygen payıtta tirishilik biziń planetamızda axıyırǵa iye me, iye emespe degen soraw payda boladı.
Ótken asirde ómirdiń axıyırlıǵı ―Álemniń ıssılıq ólimi‖ gipotezası menen aktuallastı. Bunıń qáteligi dálillenip kiyatır, biraq bul pikirdi nolge teńlestiriw hám onshelli durıs emes.
Aytayıq, tirishiliktiń axıyırlıǵı, axıyır emesligi bugingi adamzattıń sanalı tańlawı menen baylanıslı bolıp otır. shınında da, tirishilikti saqlaw bul búgingi maqset hámuazıypa.
Belgili, XX-asirdiń birinshi yarımında filosof-gumanist A. shveycer adamnıń ózin-
ózi sheklewi adam ushın ǵana emes, pútkil tirishilik ushın bolıwı kerek degen edi.
Ekinshi poziciyada da tirishilik bahalıq sıpatında quraladı. Biraq onda adamnıń saqlanıwı, adamnıń hám adamzattıń saqlanıwı ushın zárúrli alǵı shárt ǵana.
Biziń ásirimizdiń 20jılları francuz alımı E. Lerua noosfera (greksheden audarmasında aqıl-oy sferası) túsinigin usındı. Sońınan bul túsinik Teyyar de sharden
60